Mahabharata 3.231.15-21

Devanāgarī

अन्यथा वर्तमानानाम् अर्थो जातो ऽयम् अन्यथा ॥
अस्माभिर् यद् अनुष्ठेयं गन्धर्वैस् तद् अनुष्ठितम् ॥
दुर्मन्त्रितम् इदं तात राज्ञो दुर्द्यूतदेविनः ॥
द्वेष्टारम् अन्ये क्लीबस्य पातयन्तीति नः श्रुतम् ॥
तद् इदं कृतं नः प्रत्यक्षं गन्धर्वैर् अतिमानुषम् ॥
दिष्ट्या लोके पुमान् अस्ति कश् चिद् अस्मत्प्रिये स्थितः ॥
येनास्माकं हृतो भार आसीनानां सुखावहः ॥
शीतवातातपसहांस् तपसा चैव कर्शितान् ॥
समस्थो विषमस्थान् हि द्रष्टुम् इच्छति दुर्मतिः ॥
अधर्मचारिणस् तस्य कौरव्यस्य दुरात्मनः ॥
ये शीलम् अनुवर्तन्ते ते पश्यन्ति पराभवम् ॥
अधर्मो हि कृतस् तेन येनैतद् उपशिक्षितम् ॥
अनृशंसास् तु कौन्तेयास् तस्याध्यक्षान् ब्रवीमि वः ॥
एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं भीमसेनम् अमर्षणम् ॥
न कालः परुषस्यायम् इति राजाभ्यभाषत ॥

Transliteration (IAST)

anyathā vartamānānām artho jāto 'yam anyathā ||
asmābhir yad anuṣṭheyaṃ gandharvais tad anuṣṭhitam ||
durmantritam idaṃ tāta rājño durdyūtadevinaḥ ||
dveṣṭāram anye klībasya pātayantīti naḥ śrutam ||
tad idaṃ kṛtaṃ naḥ pratyakṣaṃ gandharvair atimānuṣam ||
diṣṭyā loke pumān asti kaś cid asmatpriye sthitaḥ ||
yenāsmākaṃ hṛto bhāra āsīnānāṃ sukhāvahaḥ ||
śītavātātapasahāṃs tapasā caiva karśitān ||
samastho viṣamasthān hi draṣṭum icchati durmatiḥ ||
adharmacāriṇas tasya kauravyasya durātmanaḥ ||
ye śīlam anuvartante te paśyanti parābhavam ||
adharmo hi kṛtas tena yenaitad upaśikṣitam ||
anṛśaṃsās tu kaunteyās tasyādhyakṣān bravīmi vaḥ ||
evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ bhīmasenam amarṣaṇam ||
na kālaḥ paruṣasyāyam iti rājābhyabhāṣata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अन्यथा वर्तमानानाम् अर्थो जातो ऽयम् अन्यथा ॥ अस्माभिर् यद् अनुष्ठेयं गन्धर्वैस् तद् अनुष्ठितम् ॥ दुर्मन्त्रितम् इदं तात राज्ञो दुर्द्यूतदेविनः ॥ द्वेष्टारम् अन्ये क्लीबस्य पातयन्तीति नः श्रुतम् ॥ तद् इदं कृतं नः प्रत्यक्षं गन्धर्वैर् अतिमानुषम् ॥ दिष्ट्या लोके पुमान् अस्ति कश् चिद् अस्मत्प्रिये स्थितः ॥ येनास्माकं हृतो भार आसीनानां सुखावहः ॥ शीतवातातपसहांस् तपसा चैव कर्शितान् ॥ समस्थो विषमस्थान् हि द्रष्टुम् इच्छति दुर्मतिः ॥ अधर्मचारिणस् तस्य कौरव्यस्य दुरात्मनः ॥ ये शीलम् अनुवर्तन्ते ते पश्यन्ति पराभवम् ॥ अधर्मो हि कृतस् तेन येनैतद् उपशिक्षितम् ॥ अनृशंसास् तु कौन्तेयास् तस्याध्यक्षान् ब्रवीमि वः ॥ एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं भीमसेनम् अमर्षणम् ॥ न कालः परुषस्यायम् इति राजाभ्यभाषत ॥anyathā vartamānānām artho jāto 'yam anyathā || asmābhir yad anuṣṭheyaṃ gandharvais tad anuṣṭhitam || durmantritam idaṃ tāta rājño durdyūtadevinaḥ || dveṣṭāram anye klībasya pātayantīti naḥ śrutam || tad idaṃ kṛtaṃ naḥ pratyakṣaṃ gandharvair atimānuṣam || diṣṭyā loke pumān asti kaś cid asmatpriye sthitaḥ || yenāsmākaṃ hṛto bhāra āsīnānāṃ sukhāvahaḥ || śītavātātapasahāṃs tapasā caiva karśitān || samastho viṣamasthān hi draṣṭum icchati durmatiḥ || adharmacāriṇas tasya kauravyasya durātmanaḥ || ye śīlam anuvartante te paśyanti parābhavam || adharmo hi kṛtas tena yenaitad upaśikṣitam || anṛśaṃsās tu kaunteyās tasyādhyakṣān bravīmi vaḥ || evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ bhīmasenam amarṣaṇam || na kālaḥ paruṣasyāyam iti rājābhyabhāṣata ||Бхима говорит, что для действовавших иначе теперь дело вышло иначе: гандхарвы сделали то, что должны были сделать Пандавы; дурной совет царя, играющего в кости, исполнился, и хорошо, что есть кто-то, стоящий на любимом Пандавам, кто снял с них бремя; дурной Дурьодхана хотел видеть их истощенными холодом, ветром, солнцем и тапасом, будучи сам в ровном положении, а они — в неровном; кто следует адхармичному Каураве, тот видит поражение; но Юдхиштхира останавливает нетерпеливого Бхиму: сейчас не время для грубых слов.

Translation

Бхимасена сказал: «У тех, кто действовал иначе, дело теперь вышло иначе. То, что должны были сделать мы, сделали гандхарвы. Это дурной совет царя, дурно игравшего в кости. Мы слышали: другие низвергают врага труса. Теперь это сверхчеловеческое дело гандхарвов сделано у нас на глазах. Счастье, что в мире есть кто-то, стоящий на любимом нам: он снял с нас бремя, и нам, сидящим здесь, стало легко. Этот дурной умом хотел увидеть нас, терпящих холод, ветер и солнце, истощенных тапасом, - сам стоя ровно, а мы в неровном положении. Кто следует нраву этого дурного Кауравы, ходящего в адхарме, тот видит поражение. Адхарма совершена им, тем, кто этому научил. Но Кунтины сыновья милостивы; я говорю это вам, его надзиратели». Когда нетерпеливый Бхимасена говорил так, царь сказал ему: «Сейчас не время для грубых слов».

Commentary

Бхима видит справедливый плод, но Юдхиштхира видит еще и долг рода. Дхарма выше личного удовлетворения даже перед заслуженным падением врага.

Version

84e752c3d1e2 · published Jun 18, 2026, 7:01:06 AM UTC