Mahabharata 3.234.1-19

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ततो दिव्यास्त्रसंपन्ना गन्धर्वा हेममालिनः ॥
विसृजन्तः शरान् दीप्तान् समन्तात् पर्यवारयन् ॥
चत्वारः पाण्डवा वीरा गन्धर्वाश् च सहस्रशः ॥
रणे संन्यपतन् राजंस् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥
यथा कर्णस्य च रथो धार्तराष्ट्रस्य चोभयोः ॥
गन्धर्वैः शतशश् छिन्नौ तथा तेषां प्रचक्रिरे ॥
तान् समापततो राजन् गन्धर्वाञ् शतशो रणे ॥
प्रत्यगृह्णन् नरव्याघ्राः शरवर्षैर् अनेकशः ॥
अवकीर्यमाणाः खगमाः शरवर्षैः समन्ततः ॥
न शेकुः पाण्डुपुत्राणां समीपे परिवर्तितुम् ॥
अभिक्रुद्धान् अभिप्रेक्ष्य गन्धर्वान् अर्जुनस् तदा ॥
लक्षयित्वाथ दिव्यानि महास्त्राण्य् उपचक्रमे ॥
सहस्राणां सहस्रं स प्राहिणोद् यमसादनम् ॥
आग्नेयेनार्जुनः संख्ये गन्धर्वाणां बलोत्कटः ॥
तथा भीमो महेष्वासः संयुगे बलिनां वरः ॥
गन्धर्वाञ् शतशो राजञ् जघान निशितैः शरैः ॥
माद्रीपुत्राव् अपि तथा युध्यमानौ बलोत्कटौ ॥
परिगृह्याग्रतो राजञ् जघ्नतुः शतशः परान् ॥
ते वध्यमाना गन्धर्वा दिव्यैर् अस्त्रैर् महात्मभिः ॥
उत्पेतुः खम् उपादाय धृतराष्ट्रसुतांस् ततः ॥
तान् उत्पतिष्णून् बुद्ध्वा तु कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥
महता शरजालेन समन्तात् पर्यवारयत् ॥
ते बद्धाः शरजालेन शकुन्ता इव पञ्जरे ॥
ववर्षुर् अर्जुनं क्रोधाद् गदाशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः ॥
गदाशक्त्यसिवृष्टीस् ता निहत्य स महास्त्रवित् ॥
गात्राणि चाहनद् भल्लैर् गन्धर्वाणां धनंजयः ॥
शिरोभिः प्रपतद्भिश् च चरणैर् बाहुभिस् तथा ॥
अश्मवृष्टिर् इवाभाति परेषाम् अभवद् भयम् ॥
ते वध्यमाना गन्धर्वाः पाण्डवेन महात्मना ॥
भूमिष्ठम् अन्तरिक्षस्थाः शरवर्षैर् अवाकिरन् ॥
तेषां तु शरवर्षाणि सव्यसाची परंतपः ॥
अस्त्रैः संवार्य तेजस्वी गन्धर्वान् प्रत्यविध्यत ॥
स्थूणाकर्णेन्द्रजालं च सौरं चापि तथार्जुनः ॥
आग्नेयं चापि सौम्यं च ससर्ज कुरुनन्दनः ॥
ते दह्यमाना गन्धर्वाः कुन्तीपुत्रस्य सायकैः ॥
दैतेया इव शक्रेण विषादम् अगमन् परम् ॥
ऊर्ध्वम् आक्रममाणाश् च शरजालेन वारिताः ॥
विसर्पमाणा भल्लैश् च वार्यन्ते सव्यसाचिना ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tato divyāstrasaṃpannā gandharvā hemamālinaḥ ||
visṛjantaḥ śarān dīptān samantāt paryavārayan ||
catvāraḥ pāṇḍavā vīrā gandharvāś ca sahasraśaḥ ||
raṇe saṃnyapatan rājaṃs tad adbhutam ivābhavat ||
yathā karṇasya ca ratho dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ ||
gandharvaiḥ śataśaś chinnau tathā teṣāṃ pracakrire ||
tān samāpatato rājan gandharvāñ śataśo raṇe ||
pratyagṛhṇan naravyāghrāḥ śaravarṣair anekaśaḥ ||
avakīryamāṇāḥ khagamāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ ||
na śekuḥ pāṇḍuputrāṇāṃ samīpe parivartitum ||
abhikruddhān abhiprekṣya gandharvān arjunas tadā ||
lakṣayitvātha divyāni mahāstrāṇy upacakrame ||
sahasrāṇāṃ sahasraṃ sa prāhiṇod yamasādanam ||
āgneyenārjunaḥ saṃkhye gandharvāṇāṃ balotkaṭaḥ ||
tathā bhīmo maheṣvāsaḥ saṃyuge balināṃ varaḥ ||
gandharvāñ śataśo rājañ jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ ||
mādrīputrāv api tathā yudhyamānau balotkaṭau ||
parigṛhyāgrato rājañ jaghnatuḥ śataśaḥ parān ||
te vadhyamānā gandharvā divyair astrair mahātmabhiḥ ||
utpetuḥ kham upādāya dhṛtarāṣṭrasutāṃs tataḥ ||
tān utpatiṣṇūn buddhvā tu kuntīputro dhanaṃjayaḥ ||
mahatā śarajālena samantāt paryavārayat ||
te baddhāḥ śarajālena śakuntā iva pañjare ||
vavarṣur arjunaṃ krodhād gadāśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ ||
gadāśaktyasivṛṣṭīs tā nihatya sa mahāstravit ||
gātrāṇi cāhanad bhallair gandharvāṇāṃ dhanaṃjayaḥ ||
śirobhiḥ prapatadbhiś ca caraṇair bāhubhis tathā ||
aśmavṛṣṭir ivābhāti pareṣām abhavad bhayam ||
te vadhyamānā gandharvāḥ pāṇḍavena mahātmanā ||
bhūmiṣṭham antarikṣasthāḥ śaravarṣair avākiran ||
teṣāṃ tu śaravarṣāṇi savyasācī paraṃtapaḥ ||
astraiḥ saṃvārya tejasvī gandharvān pratyavidhyata ||
sthūṇākarṇendrajālaṃ ca sauraṃ cāpi tathārjunaḥ ||
āgneyaṃ cāpi saumyaṃ ca sasarja kurunandanaḥ ||
te dahyamānā gandharvāḥ kuntīputrasya sāyakaiḥ ||
daiteyā iva śakreṇa viṣādam agaman param ||
ūrdhvam ākramamāṇāś ca śarajālena vāritāḥ ||
visarpamāṇā bhallaiś ca vāryante savyasācinā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ततो दिव्यास्त्रसंपन्ना गन्धर्वा हेममालिनः ॥ विसृजन्तः शरान् दीप्तान् समन्तात् पर्यवारयन् ॥ चत्वारः पाण्डवा वीरा गन्धर्वाश् च सहस्रशः ॥ रणे संन्यपतन् राजंस् तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ यथा कर्णस्य च रथो धार्तराष्ट्रस्य चोभयोः ॥ गन्धर्वैः शतशश् छिन्नौ तथा तेषां प्रचक्रिरे ॥ तान् समापततो राजन् गन्धर्वाञ् शतशो रणे ॥ प्रत्यगृह्णन् नरव्याघ्राः शरवर्षैर् अनेकशः ॥ अवकीर्यमाणाः खगमाः शरवर्षैः समन्ततः ॥ न शेकुः पाण्डुपुत्राणां समीपे परिवर्तितुम् ॥ अभिक्रुद्धान् अभिप्रेक्ष्य गन्धर्वान् अर्जुनस् तदा ॥ लक्षयित्वाथ दिव्यानि महास्त्राण्य् उपचक्रमे ॥ सहस्राणां सहस्रं स प्राहिणोद् यमसादनम् ॥ आग्नेयेनार्जुनः संख्ये गन्धर्वाणां बलोत्कटः ॥ तथा भीमो महेष्वासः संयुगे बलिनां वरः ॥ गन्धर्वाञ् शतशो राजञ् जघान निशितैः शरैः ॥ माद्रीपुत्राव् अपि तथा युध्यमानौ बलोत्कटौ ॥ परिगृह्याग्रतो राजञ् जघ्नतुः शतशः परान् ॥ ते वध्यमाना गन्धर्वा दिव्यैर् अस्त्रैर् महात्मभिः ॥ उत्पेतुः खम् उपादाय धृतराष्ट्रसुतांस् ततः ॥ तान् उत्पतिष्णून् बुद्ध्वा तु कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ महता शरजालेन समन्तात् पर्यवारयत् ॥ ते बद्धाः शरजालेन शकुन्ता इव पञ्जरे ॥ ववर्षुर् अर्जुनं क्रोधाद् गदाशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः ॥ गदाशक्त्यसिवृष्टीस् ता निहत्य स महास्त्रवित् ॥ गात्राणि चाहनद् भल्लैर् गन्धर्वाणां धनंजयः ॥ शिरोभिः प्रपतद्भिश् च चरणैर् बाहुभिस् तथा ॥ अश्मवृष्टिर् इवाभाति परेषाम् अभवद् भयम् ॥ ते वध्यमाना गन्धर्वाः पाण्डवेन महात्मना ॥ भूमिष्ठम् अन्तरिक्षस्थाः शरवर्षैर् अवाकिरन् ॥ तेषां तु शरवर्षाणि सव्यसाची परंतपः ॥ अस्त्रैः संवार्य तेजस्वी गन्धर्वान् प्रत्यविध्यत ॥ स्थूणाकर्णेन्द्रजालं च सौरं चापि तथार्जुनः ॥ आग्नेयं चापि सौम्यं च ससर्ज कुरुनन्दनः ॥ ते दह्यमाना गन्धर्वाः कुन्तीपुत्रस्य सायकैः ॥ दैतेया इव शक्रेण विषादम् अगमन् परम् ॥ ऊर्ध्वम् आक्रममाणाश् च शरजालेन वारिताः ॥ विसर्पमाणा भल्लैश् च वार्यन्ते सव्यसाचिना ॥vaiśaṃpāyana uvāca tato divyāstrasaṃpannā gandharvā hemamālinaḥ || visṛjantaḥ śarān dīptān samantāt paryavārayan || catvāraḥ pāṇḍavā vīrā gandharvāś ca sahasraśaḥ || raṇe saṃnyapatan rājaṃs tad adbhutam ivābhavat || yathā karṇasya ca ratho dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ || gandharvaiḥ śataśaś chinnau tathā teṣāṃ pracakrire || tān samāpatato rājan gandharvāñ śataśo raṇe || pratyagṛhṇan naravyāghrāḥ śaravarṣair anekaśaḥ || avakīryamāṇāḥ khagamāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ || na śekuḥ pāṇḍuputrāṇāṃ samīpe parivartitum || abhikruddhān abhiprekṣya gandharvān arjunas tadā || lakṣayitvātha divyāni mahāstrāṇy upacakrame || sahasrāṇāṃ sahasraṃ sa prāhiṇod yamasādanam || āgneyenārjunaḥ saṃkhye gandharvāṇāṃ balotkaṭaḥ || tathā bhīmo maheṣvāsaḥ saṃyuge balināṃ varaḥ || gandharvāñ śataśo rājañ jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ || mādrīputrāv api tathā yudhyamānau balotkaṭau || parigṛhyāgrato rājañ jaghnatuḥ śataśaḥ parān || te vadhyamānā gandharvā divyair astrair mahātmabhiḥ || utpetuḥ kham upādāya dhṛtarāṣṭrasutāṃs tataḥ || tān utpatiṣṇūn buddhvā tu kuntīputro dhanaṃjayaḥ || mahatā śarajālena samantāt paryavārayat || te baddhāḥ śarajālena śakuntā iva pañjare || vavarṣur arjunaṃ krodhād gadāśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ || gadāśaktyasivṛṣṭīs tā nihatya sa mahāstravit || gātrāṇi cāhanad bhallair gandharvāṇāṃ dhanaṃjayaḥ || śirobhiḥ prapatadbhiś ca caraṇair bāhubhis tathā || aśmavṛṣṭir ivābhāti pareṣām abhavad bhayam || te vadhyamānā gandharvāḥ pāṇḍavena mahātmanā || bhūmiṣṭham antarikṣasthāḥ śaravarṣair avākiran || teṣāṃ tu śaravarṣāṇi savyasācī paraṃtapaḥ || astraiḥ saṃvārya tejasvī gandharvān pratyavidhyata || sthūṇākarṇendrajālaṃ ca sauraṃ cāpi tathārjunaḥ || āgneyaṃ cāpi saumyaṃ ca sasarja kurunandanaḥ || te dahyamānā gandharvāḥ kuntīputrasya sāyakaiḥ || daiteyā iva śakreṇa viṣādam agaman param || ūrdhvam ākramamāṇāś ca śarajālena vāritāḥ || visarpamāṇā bhallaiś ca vāryante savyasācinā ||Гандхарвы с божественными оружиями и золотыми гирляндами окружают Пандавов, выпуская сияющие стрелы; четыре героя и тысячи гандхарвов сталкиваются в бою; Пандавы встречают сотни гандхарвов дождями стрел, не давая небесным странникам приблизиться; Арджуна, увидев гнев гандхарвов, применяет великие божественные астры и агнеей отправляет тысячи в обитель Ямы; Бхима и сыновья Мадри убивают сотни; когда гандхарвы поднимаются в небо, унося сыновей Дхритараштры, Арджуна окружает их сетью стрел как птиц в клетке, отбивает палицы, шакти, мечи и другие броски, поражает тела бхаллами, отражает стрелы астрами, применяет стхунакарна-индраджалу, сауру, агнею и саумью, и гандхарвы приходят в отчаяние как даитьи, сожженные Шакрой.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Гандхарвы, украшенные золотыми гирляндами и снабженные божественными оружиями, со всех сторон окружили Пандавов, выпуская сияющие стрелы. Четыре героя-Пандава и тысячи гандхарвов столкнулись в бою; это было подобно чуду. Как гандхарвы сотнями разрубили колесницу Карны и колесницу Дхритараштровича, так Пандавы стали делать с их колесницами. Тигры среди людей встретили сотни наступающих гандхарвов множеством дождей стрел. Небесные странники, осыпаемые стрелами со всех сторон, не могли приблизиться к сыновьям Панду. Увидев разгневанных гандхарвов, Арджуна наметил божественные великие астры и начал их применять. Тысячи за тысячами могучий Арджуна в битве отправлял гандхарвов в обитель Ямы агнеей. Великий лучник Бхима, лучший среди сильных, тоже убивал сотни гандхарвов острыми стрелами. Сыновья Мадри, сражаясь с грозной силой и стоя впереди, также сотнями убивали врагов. Когда гандхарвы, поражаемые великими божественными астрами, поднялись в небо, унося сыновей Дхритараштры, Кунтин сын Дхананджая понял это и со всех сторон окружил их великой сетью стрел. Связанные сетью стрел, как птицы в клетке, они в гневе осыпали Арджуну палицами, шакти и ришти. Знаток великих астр отбил эти дожди палиц, шакти и мечей и бхаллами поражал тела гандхарвов. Падающие головы, ноги и руки казались каменным дождем, и врагам стало страшно. Гандхарвы, поражаемые великим Пандавой, с неба осыпали стрелами стоящего на земле. Но сияющий Савьясачин, подавитель врагов, отражал их стрелы астрами и поражал гандхарвов. Арджуна выпустил стхунакарна-индраджалу, сауру, агнею и саумью. Сожигаемые стрелами Кунтиного сына, гандхарвы пришли в крайнее отчаяние, как даитьи, пораженные Шакрой».

Commentary

Бой показывает воинскую полноту Пандавов: они спасают врага, но делают это с той же решимостью, с какой защищали бы друга.

Version

c2ce41af06ac · published Jun 18, 2026, 7:01:06 AM UTC