Mahabharata 3.235.11-25

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
ते सर्व एव राजानम् अभिजग्मुर् युधिष्ठिरम् ॥
अभिगम्य च तत् सर्वं शशंसुस् तस्य दुष्कृतम् ॥
अजातशत्रुस् तच् छ्रुत्वा गन्धर्वस्य वचस् तदा ॥
मोक्षयाम् आस तान् सर्वान् गन्धर्वान् प्रशशंस च ॥
दिष्ट्या भवद्भिर् बलिभिः शक्तैः सर्वैर् न हिंसितः ॥
दुर्वृत्तो धार्तराष्ट्रो ऽयं सामात्यज्ञातिबान्धवः ॥
उपकारो महांस् तात कृतो ऽयं मम खेचराः ॥
कुलं न परिभूतं मे मोक्षेणास्य दुरात्मनः ॥
आज्ञापयध्वम् इष्टानि प्रीयामो दर्शनेन वः ॥
प्राप्य सर्वान् अभिप्रायांस् ततो व्रजत माचिरम् ॥
अनुज्ञातास् तु गन्धर्वाः पाण्डुपुत्रेण धीमता ॥
सहाप्सरोभिः संहृष्टाश् चित्रसेनमुखा ययुः ॥
देवराड् अपि गन्धर्वान् मृतांस् तान् समजीवयत् ॥
दिव्येनामृतवर्षेण ये हताः कौरवैर् युधि ॥
ज्ञातींस् तान् अवमुच्याथ राजदारांश् च सर्वशः ॥
कृत्वा च दुष्करं कर्म प्रीतियुक्ताश् च पाण्डवाः ॥
सस्त्रीकुमारैः कुरुभिः पूज्यमाना महारथाः ॥
बभ्राजिरे महात्मानः कुरुमध्ये यथाग्नयः ॥
ततो दुर्योधनं मुच्य भ्रातृभिः सहितं तदा ॥
युधिष्ठिरः सप्रणयम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
मा स्म तात पुनः कार्षीर् ईदृशं साहसं क्व चित् ॥
न हि साहसकर्तारः सुखम् एधन्ति भारत ॥
स्वस्तिमान् सहितः सर्वैर् भ्रातृभिः कुरुनन्दन ॥
गृहान् व्रज यथाकामं वैमनस्यं च मा कृथाः ॥
पाण्डवेनाभ्यनुज्ञातो राजा दुर्योधनस् तदा ॥
विदीर्यमाणो व्रीडेन जगाम नगरं प्रति ॥
तस्मिन् गते कौरवेये कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
भ्रातृभिः सहितो वीरः पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥
तपोधनैश् च तैः सर्वैर् वृतः शक्र इवामरैः ॥
वने द्वैतवने तस्मिन् विजहार मुदा युतः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
te sarva eva rājānam abhijagmur yudhiṣṭhiram ||
abhigamya ca tat sarvaṃ śaśaṃsus tasya duṣkṛtam ||
ajātaśatrus tac chrutvā gandharvasya vacas tadā ||
mokṣayām āsa tān sarvān gandharvān praśaśaṃsa ca ||
diṣṭyā bhavadbhir balibhiḥ śaktaiḥ sarvair na hiṃsitaḥ ||
durvṛtto dhārtarāṣṭro 'yaṃ sāmātyajñātibāndhavaḥ ||
upakāro mahāṃs tāta kṛto 'yaṃ mama khecarāḥ ||
kulaṃ na paribhūtaṃ me mokṣeṇāsya durātmanaḥ ||
ājñāpayadhvam iṣṭāni prīyāmo darśanena vaḥ ||
prāpya sarvān abhiprāyāṃs tato vrajata māciram ||
anujñātās tu gandharvāḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā ||
sahāpsarobhiḥ saṃhṛṣṭāś citrasenamukhā yayuḥ ||
devarāḍ api gandharvān mṛtāṃs tān samajīvayat ||
divyenāmṛtavarṣeṇa ye hatāḥ kauravair yudhi ||
jñātīṃs tān avamucyātha rājadārāṃś ca sarvaśaḥ ||
kṛtvā ca duṣkaraṃ karma prītiyuktāś ca pāṇḍavāḥ ||
sastrīkumāraiḥ kurubhiḥ pūjyamānā mahārathāḥ ||
babhrājire mahātmānaḥ kurumadhye yathāgnayaḥ ||
tato duryodhanaṃ mucya bhrātṛbhiḥ sahitaṃ tadā ||
yudhiṣṭhiraḥ sapraṇayam idaṃ vacanam abravīt ||
mā sma tāta punaḥ kārṣīr īdṛśaṃ sāhasaṃ kva cit ||
na hi sāhasakartāraḥ sukham edhanti bhārata ||
svastimān sahitaḥ sarvair bhrātṛbhiḥ kurunandana ||
gṛhān vraja yathākāmaṃ vaimanasyaṃ ca mā kṛthāḥ ||
pāṇḍavenābhyanujñāto rājā duryodhanas tadā ||
vidīryamāṇo vrīḍena jagāma nagaraṃ prati ||
tasmin gate kauraveye kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ ||
tapodhanaiś ca taiḥ sarvair vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ ||
vane dvaitavane tasmin vijahāra mudā yutaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच ते सर्व एव राजानम् अभिजग्मुर् युधिष्ठिरम् ॥ अभिगम्य च तत् सर्वं शशंसुस् तस्य दुष्कृतम् ॥ अजातशत्रुस् तच् छ्रुत्वा गन्धर्वस्य वचस् तदा ॥ मोक्षयाम् आस तान् सर्वान् गन्धर्वान् प्रशशंस च ॥ दिष्ट्या भवद्भिर् बलिभिः शक्तैः सर्वैर् न हिंसितः ॥ दुर्वृत्तो धार्तराष्ट्रो ऽयं सामात्यज्ञातिबान्धवः ॥ उपकारो महांस् तात कृतो ऽयं मम खेचराः ॥ कुलं न परिभूतं मे मोक्षेणास्य दुरात्मनः ॥ आज्ञापयध्वम् इष्टानि प्रीयामो दर्शनेन वः ॥ प्राप्य सर्वान् अभिप्रायांस् ततो व्रजत माचिरम् ॥ अनुज्ञातास् तु गन्धर्वाः पाण्डुपुत्रेण धीमता ॥ सहाप्सरोभिः संहृष्टाश् चित्रसेनमुखा ययुः ॥ देवराड् अपि गन्धर्वान् मृतांस् तान् समजीवयत् ॥ दिव्येनामृतवर्षेण ये हताः कौरवैर् युधि ॥ ज्ञातींस् तान् अवमुच्याथ राजदारांश् च सर्वशः ॥ कृत्वा च दुष्करं कर्म प्रीतियुक्ताश् च पाण्डवाः ॥ सस्त्रीकुमारैः कुरुभिः पूज्यमाना महारथाः ॥ बभ्राजिरे महात्मानः कुरुमध्ये यथाग्नयः ॥ ततो दुर्योधनं मुच्य भ्रातृभिः सहितं तदा ॥ युधिष्ठिरः सप्रणयम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ मा स्म तात पुनः कार्षीर् ईदृशं साहसं क्व चित् ॥ न हि साहसकर्तारः सुखम् एधन्ति भारत ॥ स्वस्तिमान् सहितः सर्वैर् भ्रातृभिः कुरुनन्दन ॥ गृहान् व्रज यथाकामं वैमनस्यं च मा कृथाः ॥ पाण्डवेनाभ्यनुज्ञातो राजा दुर्योधनस् तदा ॥ विदीर्यमाणो व्रीडेन जगाम नगरं प्रति ॥ तस्मिन् गते कौरवेये कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ भ्रातृभिः सहितो वीरः पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥ तपोधनैश् च तैः सर्वैर् वृतः शक्र इवामरैः ॥ वने द्वैतवने तस्मिन् विजहार मुदा युतः ॥vaiśaṃpāyana uvāca te sarva eva rājānam abhijagmur yudhiṣṭhiram || abhigamya ca tat sarvaṃ śaśaṃsus tasya duṣkṛtam || ajātaśatrus tac chrutvā gandharvasya vacas tadā || mokṣayām āsa tān sarvān gandharvān praśaśaṃsa ca || diṣṭyā bhavadbhir balibhiḥ śaktaiḥ sarvair na hiṃsitaḥ || durvṛtto dhārtarāṣṭro 'yaṃ sāmātyajñātibāndhavaḥ || upakāro mahāṃs tāta kṛto 'yaṃ mama khecarāḥ || kulaṃ na paribhūtaṃ me mokṣeṇāsya durātmanaḥ || ājñāpayadhvam iṣṭāni prīyāmo darśanena vaḥ || prāpya sarvān abhiprāyāṃs tato vrajata māciram || anujñātās tu gandharvāḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā || sahāpsarobhiḥ saṃhṛṣṭāś citrasenamukhā yayuḥ || devarāḍ api gandharvān mṛtāṃs tān samajīvayat || divyenāmṛtavarṣeṇa ye hatāḥ kauravair yudhi || jñātīṃs tān avamucyātha rājadārāṃś ca sarvaśaḥ || kṛtvā ca duṣkaraṃ karma prītiyuktāś ca pāṇḍavāḥ || sastrīkumāraiḥ kurubhiḥ pūjyamānā mahārathāḥ || babhrājire mahātmānaḥ kurumadhye yathāgnayaḥ || tato duryodhanaṃ mucya bhrātṛbhiḥ sahitaṃ tadā || yudhiṣṭhiraḥ sapraṇayam idaṃ vacanam abravīt || mā sma tāta punaḥ kārṣīr īdṛśaṃ sāhasaṃ kva cit || na hi sāhasakartāraḥ sukham edhanti bhārata || svastimān sahitaḥ sarvair bhrātṛbhiḥ kurunandana || gṛhān vraja yathākāmaṃ vaimanasyaṃ ca mā kṛthāḥ || pāṇḍavenābhyanujñāto rājā duryodhanas tadā || vidīryamāṇo vrīḍena jagāma nagaraṃ prati || tasmin gate kauraveye kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || bhrātṛbhiḥ sahito vīraḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ || tapodhanaiś ca taiḥ sarvair vṛtaḥ śakra ivāmaraiḥ || vane dvaitavane tasmin vijahāra mudā yutaḥ ||Все идут к Юдхиштхире и рассказывают ему о злодеянии Дурьодханы; Аджаташатру, услышав слова гандхарвы, освобождает всех и хвалит гандхарвов: хорошо, что сильные гандхарвы не убили дурного Дхритараштровича с советниками, родичами и друзьями; они сделали ему великое благо, потому что его род не был опозорен; он просит их принять желанные дары и идти; разрешенные Пандавой, гандхарвы с апсарами уходят с Читрасеной, а Индра оживляет погибших гандхарвов небесным дождем амриты; Пандавы, освободив родственников и царских жен, сияют среди Куру как огни; Юдхиштхира с любовью отпускает Дурьодхану, предупреждая не делать подобной дерзости, потому что дерзкие не процветают, и велит ему идти домой без уныния; Дурьодхана уходит к городу, разрываемый стыдом, а Юдхиштхира с братьями, почитаемый брахманами и таподханами, радостно остается в Двайтаване.

Translation

Все они пошли к царю Юдхиштхире. Придя, они рассказали ему обо всем злодеянии Дурьодханы. Услышав тогда слова гандхарвы, Аджаташатру освободил их всех и похвалил гандхарвов: «Счастье, что вы, сильные и способные, не убили этого дурного Дхритараштровича вместе с советниками, родичами и близкими. Небесные странники, вы сделали мне великое благо: мой род не был опозорен, потому что этот злодей освобожден. Прикажите желанное; мы рады видеть вас. Получив все, чего желаете, затем уходите без промедления». Получив разрешение мудрого сына Панду, гандхарвы с апсарами, радостные и ведомые Читрасеной, ушли. Царь богов оживил тех погибших гандхарвов, которые были убиты Кауравами в бою, божественным дождем амриты. Освободив родственников и всех царских жен, Пандавы совершили трудное дело и были исполнены радости. Почитаемые Куру вместе с женщинами и детьми, великие колесничие, эти великие души, сияли среди Куру как огни. Освободив Дурьодхану с братьями, Юдхиштхира с любовью сказал ему: «Сын, никогда больше не совершай такой дерзости. Дерзкие люди не растут в счастье, Бхарата. Благополучный, вместе со всеми братьями, о радость Куру, иди домой как хочешь и не унывай». Получив разрешение Пандавы, царь Дурьодхана, разрываемый стыдом, пошел к городу. Когда Каурав ушел, герой Юдхиштхира, сын Кунти, вместе с братьями, почитаемый дваждырожденными и окруженный всеми таподханами, как Шакра бессмертными, радостно жил в том лесу Двайтаване».

Commentary

Юдхиштхира освобождает врага без самодовольства. Это не слабость, а власть над собой и забота о чести рода.

Version

2393e79a1f16 · published Jun 18, 2026, 7:01:06 AM UTC