Mahabharata 3.238.1-20

Devanāgarī

दुर्योधन उवाच
चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्न् अर्जुनस् तदा ॥
इदं वचनम् अक्लीबम् अब्रवीत् परवीरहा ॥
भ्रातॄन् अर्हसि नो वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम ॥
अनर्हा धर्षणं हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु ॥
एवम् उक्तस् तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना ॥
उवाच यत् कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः ॥
द्रष्टारः स्म सुखाद् धीनान् सदारान् पाण्डवान् इति ॥
तस्मिन्न् उच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्य् अथ ॥
भूमेर् विवरम् अन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयान्वितः ॥
युधिष्ठिरम् अथागम्य गन्धर्वाः सह पाण्डवैः ॥
अस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश् चास्मान् न्यवेदयन् ॥
स्त्रीसमक्षम् अहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतः ॥
युधिष्ठिरस्योपहृतः किं नु दुःखम् अतः परम् ॥
ये मे निराकृता नित्यं रिपुर् येषाम् अहं सदा ॥
तैर् मोक्षितो ऽहं दुर्बुद्धिर् दत्तं तैर् जीवितं च मे ॥
प्राप्तः स्यां यद्य् अहं वीर वधं तस्मिन् महारणे ॥
श्रेयस् तद् भविता मह्यम् एवंभूतं न जीवितम् ॥
भवेद् यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात् ॥
प्राप्ताश् च लोकाः पुण्याः स्युर् महेन्द्रसदने ऽक्षयाः ॥
यत् त्व् अद्य मे व्यवसितं तच् छृणुध्वं नरर्षभाः ॥
इह प्रायम् उपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान् ॥
भ्रातरश् चैव मे सर्वे प्रयान्त्व् अद्य पुरं प्रति ॥
कर्णप्रभृतयश् चैव सुहृदो बान्धवाश् च ये ॥
दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्व् अद्य पुरं प्रति ॥
न ह्य् अहं प्रतियास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः ॥
शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत् तथा ॥
स सुहृच्छोकदो भूत्वा शत्रूणां हर्षवर्धनः ॥
वारणाह्वयम् आसाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम् ॥
भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिर् विदुरः संजयस् तथा ॥
बाह्लीकः सोमदत्तश् च ये चान्ये वृद्धसंमताः ॥
ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश् च तथोदासीनवृत्तयः ॥
किं मां वक्ष्यन्ति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तान् अहम् ॥
रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि ॥
आत्मदोषात् परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तान् अहम् ॥
दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्याम् ऐश्वर्यम् एव च ॥
तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः ॥
अहो बत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम् ॥
स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद् येन प्राप्तो ऽस्मि संशयम् ॥
तस्मात् प्रायम् उपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥
चेतयानो हि को जीवेत् कृच्छ्राच् छत्रुभिर् उद्धृतः ॥
शत्रुभिश् चावहसितो मानी पौरुषवर्जितः ॥
पाण्डवैर् विक्रमाढ्यैश् च सावमानम् अवेक्षितः ॥

Transliteration (IAST)

duryodhana uvāca
citrasenaṃ samāgamya prahasann arjunas tadā ||
idaṃ vacanam aklībam abravīt paravīrahā ||
bhrātṝn arhasi no vīra moktuṃ gandharvasattama ||
anarhā dharṣaṇaṃ hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu ||
evam uktas tu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā ||
uvāca yat karṇa vayaṃ mantrayanto vinirgatāḥ ||
draṣṭāraḥ sma sukhād dhīnān sadārān pāṇḍavān iti ||
tasminn uccāryamāṇe tu gandharveṇa vacasy atha ||
bhūmer vivaram anvaicchaṃ praveṣṭuṃ vrīḍayānvitaḥ ||
yudhiṣṭhiram athāgamya gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ ||
asmaddurmantritaṃ tasmai baddhāṃś cāsmān nyavedayan ||
strīsamakṣam ahaṃ dīno baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ ||
yudhiṣṭhirasyopahṛtaḥ kiṃ nu duḥkham ataḥ param ||
ye me nirākṛtā nityaṃ ripur yeṣām ahaṃ sadā ||
tair mokṣito 'haṃ durbuddhir dattaṃ tair jīvitaṃ ca me ||
prāptaḥ syāṃ yady ahaṃ vīra vadhaṃ tasmin mahāraṇe ||
śreyas tad bhavitā mahyam evaṃbhūtaṃ na jīvitam ||
bhaved yaśaḥ pṛthivyāṃ me khyātaṃ gandharvato vadhāt ||
prāptāś ca lokāḥ puṇyāḥ syur mahendrasadane 'kṣayāḥ ||
yat tv adya me vyavasitaṃ tac chṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥ ||
iha prāyam upāsiṣye yūyaṃ vrajata vai gṛhān ||
bhrātaraś caiva me sarve prayāntv adya puraṃ prati ||
karṇaprabhṛtayaś caiva suhṛdo bāndhavāś ca ye ||
duḥśāsanaṃ puraskṛtya prayāntv adya puraṃ prati ||
na hy ahaṃ pratiyāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥ ||
śatrumānāpaho bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛt tathā ||
sa suhṛcchokado bhūtvā śatrūṇāṃ harṣavardhanaḥ ||
vāraṇāhvayam āsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipam ||
bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇir viduraḥ saṃjayas tathā ||
bāhlīkaḥ somadattaś ca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ ||
brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ ||
kiṃ māṃ vakṣyanti kiṃ cāpi prativakṣyāmi tān aham ||
ripūṇāṃ śirasi sthitvā tathā vikramya corasi ||
ātmadoṣāt paribhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tān aham ||
durvinītāḥ śriyaṃ prāpya vidyām aiśvaryam eva ca ||
tiṣṭhanti na ciraṃ bhadre yathāhaṃ madagarvitaḥ ||
aho bata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtam ||
svayaṃ durbuddhinā mohād yena prāpto 'smi saṃśayam ||
tasmāt prāyam upāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum ||
cetayāno hi ko jīvet kṛcchrāc chatrubhir uddhṛtaḥ ||
śatrubhiś cāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥ ||
pāṇḍavair vikramāḍhyaiś ca sāvamānam avekṣitaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

दुर्योधन उवाच चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्न् अर्जुनस् तदा ॥ इदं वचनम् अक्लीबम् अब्रवीत् परवीरहा ॥ भ्रातॄन् अर्हसि नो वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम ॥ अनर्हा धर्षणं हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु ॥ एवम् उक्तस् तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना ॥ उवाच यत् कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः ॥ द्रष्टारः स्म सुखाद् धीनान् सदारान् पाण्डवान् इति ॥ तस्मिन्न् उच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्य् अथ ॥ भूमेर् विवरम् अन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयान्वितः ॥ युधिष्ठिरम् अथागम्य गन्धर्वाः सह पाण्डवैः ॥ अस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश् चास्मान् न्यवेदयन् ॥ स्त्रीसमक्षम् अहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतः ॥ युधिष्ठिरस्योपहृतः किं नु दुःखम् अतः परम् ॥ ये मे निराकृता नित्यं रिपुर् येषाम् अहं सदा ॥ तैर् मोक्षितो ऽहं दुर्बुद्धिर् दत्तं तैर् जीवितं च मे ॥ प्राप्तः स्यां यद्य् अहं वीर वधं तस्मिन् महारणे ॥ श्रेयस् तद् भविता मह्यम् एवंभूतं न जीवितम् ॥ भवेद् यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात् ॥ प्राप्ताश् च लोकाः पुण्याः स्युर् महेन्द्रसदने ऽक्षयाः ॥ यत् त्व् अद्य मे व्यवसितं तच् छृणुध्वं नरर्षभाः ॥ इह प्रायम् उपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान् ॥ भ्रातरश् चैव मे सर्वे प्रयान्त्व् अद्य पुरं प्रति ॥ कर्णप्रभृतयश् चैव सुहृदो बान्धवाश् च ये ॥ दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्व् अद्य पुरं प्रति ॥ न ह्य् अहं प्रतियास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः ॥ शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत् तथा ॥ स सुहृच्छोकदो भूत्वा शत्रूणां हर्षवर्धनः ॥ वारणाह्वयम् आसाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम् ॥ भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिर् विदुरः संजयस् तथा ॥ बाह्लीकः सोमदत्तश् च ये चान्ये वृद्धसंमताः ॥ ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश् च तथोदासीनवृत्तयः ॥ किं मां वक्ष्यन्ति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तान् अहम् ॥ रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि ॥ आत्मदोषात् परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तान् अहम् ॥ दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्याम् ऐश्वर्यम् एव च ॥ तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः ॥ अहो बत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम् ॥ स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद् येन प्राप्तो ऽस्मि संशयम् ॥ तस्मात् प्रायम् उपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ चेतयानो हि को जीवेत् कृच्छ्राच् छत्रुभिर् उद्धृतः ॥ शत्रुभिश् चावहसितो मानी पौरुषवर्जितः ॥ पाण्डवैर् विक्रमाढ्यैश् च सावमानम् अवेक्षितः ॥duryodhana uvāca citrasenaṃ samāgamya prahasann arjunas tadā || idaṃ vacanam aklībam abravīt paravīrahā || bhrātṝn arhasi no vīra moktuṃ gandharvasattama || anarhā dharṣaṇaṃ hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu || evam uktas tu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā || uvāca yat karṇa vayaṃ mantrayanto vinirgatāḥ || draṣṭāraḥ sma sukhād dhīnān sadārān pāṇḍavān iti || tasminn uccāryamāṇe tu gandharveṇa vacasy atha || bhūmer vivaram anvaicchaṃ praveṣṭuṃ vrīḍayānvitaḥ || yudhiṣṭhiram athāgamya gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ || asmaddurmantritaṃ tasmai baddhāṃś cāsmān nyavedayan || strīsamakṣam ahaṃ dīno baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ || yudhiṣṭhirasyopahṛtaḥ kiṃ nu duḥkham ataḥ param || ye me nirākṛtā nityaṃ ripur yeṣām ahaṃ sadā || tair mokṣito 'haṃ durbuddhir dattaṃ tair jīvitaṃ ca me || prāptaḥ syāṃ yady ahaṃ vīra vadhaṃ tasmin mahāraṇe || śreyas tad bhavitā mahyam evaṃbhūtaṃ na jīvitam || bhaved yaśaḥ pṛthivyāṃ me khyātaṃ gandharvato vadhāt || prāptāś ca lokāḥ puṇyāḥ syur mahendrasadane 'kṣayāḥ || yat tv adya me vyavasitaṃ tac chṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥ || iha prāyam upāsiṣye yūyaṃ vrajata vai gṛhān || bhrātaraś caiva me sarve prayāntv adya puraṃ prati || karṇaprabhṛtayaś caiva suhṛdo bāndhavāś ca ye || duḥśāsanaṃ puraskṛtya prayāntv adya puraṃ prati || na hy ahaṃ pratiyāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥ || śatrumānāpaho bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛt tathā || sa suhṛcchokado bhūtvā śatrūṇāṃ harṣavardhanaḥ || vāraṇāhvayam āsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipam || bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇir viduraḥ saṃjayas tathā || bāhlīkaḥ somadattaś ca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ || brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāś ca tathodāsīnavṛttayaḥ || kiṃ māṃ vakṣyanti kiṃ cāpi prativakṣyāmi tān aham || ripūṇāṃ śirasi sthitvā tathā vikramya corasi || ātmadoṣāt paribhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tān aham || durvinītāḥ śriyaṃ prāpya vidyām aiśvaryam eva ca || tiṣṭhanti na ciraṃ bhadre yathāhaṃ madagarvitaḥ || aho bata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtam || svayaṃ durbuddhinā mohād yena prāpto 'smi saṃśayam || tasmāt prāyam upāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || cetayāno hi ko jīvet kṛcchrāc chatrubhir uddhṛtaḥ || śatrubhiś cāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥ || pāṇḍavair vikramāḍhyaiś ca sāvamānam avekṣitaḥ ||Дурьодхана продолжает: Арджуна, смеясь, просит Читрасену отпустить братьев, потому что они не достойны унижения, пока живы Пандавы; гандхарва раскрывает, что Дурьодхана с Карной вышли, чтобы смотреть на лишенных счастья Пандавов с женами, и от стыда Дурьодхана хотел провалиться в землю; гандхарвы с Пандавами привели его к Юдхиштхире и рассказали о дурном совете; он, связанный и под властью врага, был представлен Юдхиштхире перед женщинами, и нет большего горя; враги, которых он отвергал и чьим врагом всегда был, спасли его и дали жизнь; лучше было умереть в бою от гандхарвов и получить славу и миры, чем так жить; поэтому он решил сидеть в прайопавеше, а братья, друзья и родственники во главе с Духшасаной должны идти домой; он не вернется в город, будучи спасен врагами, лишенный чести врагов и друзей, принося горе друзьям и радость врагам; что он скажет Дхритараштре, Бхишме, Дроне, Крипе, Ашваттхаме, Видуре, Санджае, Бахлике, Сомадатте, брахманам и старшим, если от собственной вины пал после того, как стоял на головах врагов; дурно воспитанные, получив Шри, знание и власть, не стоят долго, как он, опьяненный гордостью; поэтому он будет поститься до смерти, ибо кто сознательный стал бы жить, с трудом вытащенный врагами, осмеянный ими, лишенный мужества и презрительно виденный Пандавами.

Translation

Дурьодхана продолжил: «Встретив Читрасену, Арджуна, смеясь, сказал ему бесстрашное слово: “Герой, лучший из гандхарвов, ты должен отпустить наших братьев; они не заслуживают унижения, пока Пандавы живы”. Тогда гандхарва ответил Пандаве и сказал, что мы с Карной вышли после совета: “Мы увидим Пандавов с женами, лишенных счастья”. Когда это слово произносилось гандхарвой, я, полный стыда, искал щель в земле, чтобы войти в нее. Гандхарвы вместе с Пандавами пришли к Юдхиштхире и сообщили ему о нашем дурном совете и о том, что мы связаны. Я, несчастный, связанный и попавший под власть врага, был приведен к Юдхиштхире перед женщинами. Что может быть горестнее этого? Те, кого я всегда отвергал, чьим врагом я всегда был, спасли меня, дурного умом, и дали мне жизнь. Если бы я, герой, погиб в той великой битве, это было бы для меня лучше, чем такая жизнь. Моя слава на земле была бы известна как гибель от гандхарвы, и я получил бы святые, нетленные миры в доме Махендры. Теперь же выслушайте, быки среди людей, что я решил: здесь я сяду в прайопавешу, а вы идите домой. Все мои братья пусть сегодня идут в город, и друзья с родственниками во главе с Духшасаной пусть сегодня идут в город. Я не вернусь в город, будучи спасен врагами, став тем, кто лишил чести врагов и сам сделал честь друзьям, а теперь приносит горе друзьям и увеличивает радость врагов. Что скажу я царю, придя в Варанават? Что скажут мне Бхишма, Дрона, Крипа, сын Дроны, Видура, Санджая, Бахлика, Сомадатта и другие, почтенные старшими? Что скажут брахманы, главы общин и равнодушные наблюдатели, и что отвечу я им? Стоя на головах врагов и проявив силу на их груди, я пал из-за собственной вины: как я заговорю с ними? Дурно воспитанные, получив Шри, знание и власть, не стоят долго, прекрасный, как и я, опьяненный гордостью. Увы, каким тяжким стало мое дурное дело, совершенное мной самим, дурным умом, из заблуждения, из-за которого я оказался в беде! Поэтому я сяду в прайопавешу; я не смогу жить. Какой сознательный человек стал бы жить, с трудом вытащенный врагами, осмеянный врагами, гордый, но лишенный мужества, и с презрением увиденный доблестными Пандавами?»

Commentary

Стыд Дурьодханы почти приводит его к самооценке, но не к раскаянию. Он не говорит: «я поступил неправедно», он говорит: «меня унизили».

Version

a971552423a6 · published Jun 18, 2026, 7:01:06 AM UTC