Mahabharata 3.239.1-17

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
प्रायोपविष्टं राजानं दुर्योधनम् अमर्षणम् ॥
उवाच सान्त्वयन् राजञ् शकुनिः सौबलस् तदा ॥
सम्यग् उक्तं हि कर्णेन तच् छ्रुतं कौरव त्वया ॥
मयाहृतां श्रियं स्फीतां मोहात् समपहाय किम् ॥
त्वम् अबुद्ध्या नृपवर प्राणान् उत्स्रष्टुम् इच्छसि ॥
अद्य चाप्य् अवगच्छामि न वृद्धाः सेवितास् त्वया ॥
यः समुत्पतितं हर्षं दैन्यं वा न नियच्छति ॥
स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रम् आमम् इवाम्भसि ॥
अतिभीरुम् अतिक्लीबं दीर्घसूत्रं प्रमादिनम् ॥
व्यसनाद् विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं श्रियः ॥
सत्कृतस्य हि ते शोको विपरीते कथं भवेत् ॥
मा कृतं शोभनं पार्थैः शोकम् आलम्ब्य नाशय ॥
यत्र हर्षस् त्वया कार्यः सत्कर्तव्याश् च पाण्डवाः ॥
तत्र शोचसि राजेन्द्र विपरीतम् इदं तव ॥
प्रसीद मा त्यजात्मानं तुष्टश् च सुकृतं स्मर ॥
प्रयच्छ राज्यं पार्थानां यशो धर्मम् अवाप्नुहि ॥
क्रियाम् एतां समाज्ञाय कृतघ्नो न भविष्यसि ॥
सौभ्रात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्थाप्य चैव तान् ॥
पित्र्यं राज्यं प्रयच्छैषां ततः सुखम् अवाप्नुहि ॥
शकुनेस् तु वचः श्रुत्वा दुःशासनम् अवेक्ष्य च ॥
पादयोः पतितं वीरं विक्लवं भ्रातृसौहृदात् ॥
बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनम् अरिंदमम् ॥
उत्थाप्य संपरिष्वज्य प्रीत्याजिघ्रत मूर्धनि ॥
कर्णसौबलयोश् चापि संस्मृत्य वचनान्य् असौ ॥
निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्योधनस् तदा ॥
व्रीडयाभिपरीतात्मा नैराश्यम् अगमत् परम् ॥
सुहृदां चैव तच् छ्रुत्वा समन्युर् इदम् अब्रवीत् ॥
न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया ॥
नैव भोगैश् च मे कार्यं मा विहन्यत गच्छत ॥
निश्चितेयं मम मतिः स्थिता प्रायोपवेशने ॥
गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश् च गुरवो मम ॥
त एवम् उक्ताः प्रत्यूचू राजानम् अरिमर्दनम् ॥
या गतिस् तव राजेन्द्र सास्माकम् अपि भारत ॥
कथं वा संप्रवेक्ष्यामस् त्वद्विहीनाः पुरं वयम् ॥
स सुहृद्भिर् अमात्यैश् च भ्रातृभिः स्वजनेन च ॥
बहुप्रकारम् अप्य् उक्तो निश्चयान् न व्यचाल्यत ॥
दर्भप्रस्तरम् आस्तीर्य निश्चयाद् धृतराष्ट्रजः ॥
संस्पृश्यापः शुचिर् भूत्वा भूतलं समुपाश्रितः ॥
कुशचीराम्बरधरः परं नियमम् आस्थितः ॥
वाग्यतो राजशार्दूलः स स्वर्गगतिकाङ्क्षया ॥
मनसोपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिष्क्रियाः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam ||
uvāca sāntvayan rājañ śakuniḥ saubalas tadā ||
samyag uktaṃ hi karṇena tac chrutaṃ kaurava tvayā ||
mayāhṛtāṃ śriyaṃ sphītāṃ mohāt samapahāya kim ||
tvam abuddhyā nṛpavara prāṇān utsraṣṭum icchasi ||
adya cāpy avagacchāmi na vṛddhāḥ sevitās tvayā ||
yaḥ samutpatitaṃ harṣaṃ dainyaṃ vā na niyacchati ||
sa naśyati śriyaṃ prāpya pātram āmam ivāmbhasi ||
atibhīrum atiklībaṃ dīrghasūtraṃ pramādinam ||
vyasanād viṣayākrāntaṃ na bhajanti nṛpaṃ śriyaḥ ||
satkṛtasya hi te śoko viparīte kathaṃ bhavet ||
mā kṛtaṃ śobhanaṃ pārthaiḥ śokam ālambya nāśaya ||
yatra harṣas tvayā kāryaḥ satkartavyāś ca pāṇḍavāḥ ||
tatra śocasi rājendra viparītam idaṃ tava ||
prasīda mā tyajātmānaṃ tuṣṭaś ca sukṛtaṃ smara ||
prayaccha rājyaṃ pārthānāṃ yaśo dharmam avāpnuhi ||
kriyām etāṃ samājñāya kṛtaghno na bhaviṣyasi ||
saubhrātraṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā samavasthāpya caiva tān ||
pitryaṃ rājyaṃ prayacchaiṣāṃ tataḥ sukham avāpnuhi ||
śakunes tu vacaḥ śrutvā duḥśāsanam avekṣya ca ||
pādayoḥ patitaṃ vīraṃ viklavaṃ bhrātṛsauhṛdāt ||
bāhubhyāṃ sādhujātābhyāṃ duḥśāsanam ariṃdamam ||
utthāpya saṃpariṣvajya prītyājighrata mūrdhani ||
karṇasaubalayoś cāpi saṃsmṛtya vacanāny asau ||
nirvedaṃ paramaṃ gatvā rājā duryodhanas tadā ||
vrīḍayābhiparītātmā nairāśyam agamat param ||
suhṛdāṃ caiva tac chrutvā samanyur idam abravīt ||
na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā ||
naiva bhogaiś ca me kāryaṃ mā vihanyata gacchata ||
niściteyaṃ mama matiḥ sthitā prāyopaveśane ||
gacchadhvaṃ nagaraṃ sarve pūjyāś ca guravo mama ||
ta evam uktāḥ pratyūcū rājānam arimardanam ||
yā gatis tava rājendra sāsmākam api bhārata ||
kathaṃ vā saṃpravekṣyāmas tvadvihīnāḥ puraṃ vayam ||
sa suhṛdbhir amātyaiś ca bhrātṛbhiḥ svajanena ca ||
bahuprakāram apy ukto niścayān na vyacālyata ||
darbhaprastaram āstīrya niścayād dhṛtarāṣṭrajaḥ ||
saṃspṛśyāpaḥ śucir bhūtvā bhūtalaṃ samupāśritaḥ ||
kuśacīrāmbaradharaḥ paraṃ niyamam āsthitaḥ ||
vāgyato rājaśārdūlaḥ sa svargagatikāṅkṣayā ||
manasopacitiṃ kṛtvā nirasya ca bahiṣkriyāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच प्रायोपविष्टं राजानं दुर्योधनम् अमर्षणम् ॥ उवाच सान्त्वयन् राजञ् शकुनिः सौबलस् तदा ॥ सम्यग् उक्तं हि कर्णेन तच् छ्रुतं कौरव त्वया ॥ मयाहृतां श्रियं स्फीतां मोहात् समपहाय किम् ॥ त्वम् अबुद्ध्या नृपवर प्राणान् उत्स्रष्टुम् इच्छसि ॥ अद्य चाप्य् अवगच्छामि न वृद्धाः सेवितास् त्वया ॥ यः समुत्पतितं हर्षं दैन्यं वा न नियच्छति ॥ स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रम् आमम् इवाम्भसि ॥ अतिभीरुम् अतिक्लीबं दीर्घसूत्रं प्रमादिनम् ॥ व्यसनाद् विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं श्रियः ॥ सत्कृतस्य हि ते शोको विपरीते कथं भवेत् ॥ मा कृतं शोभनं पार्थैः शोकम् आलम्ब्य नाशय ॥ यत्र हर्षस् त्वया कार्यः सत्कर्तव्याश् च पाण्डवाः ॥ तत्र शोचसि राजेन्द्र विपरीतम् इदं तव ॥ प्रसीद मा त्यजात्मानं तुष्टश् च सुकृतं स्मर ॥ प्रयच्छ राज्यं पार्थानां यशो धर्मम् अवाप्नुहि ॥ क्रियाम् एतां समाज्ञाय कृतघ्नो न भविष्यसि ॥ सौभ्रात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्थाप्य चैव तान् ॥ पित्र्यं राज्यं प्रयच्छैषां ततः सुखम् अवाप्नुहि ॥ शकुनेस् तु वचः श्रुत्वा दुःशासनम् अवेक्ष्य च ॥ पादयोः पतितं वीरं विक्लवं भ्रातृसौहृदात् ॥ बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनम् अरिंदमम् ॥ उत्थाप्य संपरिष्वज्य प्रीत्याजिघ्रत मूर्धनि ॥ कर्णसौबलयोश् चापि संस्मृत्य वचनान्य् असौ ॥ निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्योधनस् तदा ॥ व्रीडयाभिपरीतात्मा नैराश्यम् अगमत् परम् ॥ सुहृदां चैव तच् छ्रुत्वा समन्युर् इदम् अब्रवीत् ॥ न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया ॥ नैव भोगैश् च मे कार्यं मा विहन्यत गच्छत ॥ निश्चितेयं मम मतिः स्थिता प्रायोपवेशने ॥ गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश् च गुरवो मम ॥ त एवम् उक्ताः प्रत्यूचू राजानम् अरिमर्दनम् ॥ या गतिस् तव राजेन्द्र सास्माकम् अपि भारत ॥ कथं वा संप्रवेक्ष्यामस् त्वद्विहीनाः पुरं वयम् ॥ स सुहृद्भिर् अमात्यैश् च भ्रातृभिः स्वजनेन च ॥ बहुप्रकारम् अप्य् उक्तो निश्चयान् न व्यचाल्यत ॥ दर्भप्रस्तरम् आस्तीर्य निश्चयाद् धृतराष्ट्रजः ॥ संस्पृश्यापः शुचिर् भूत्वा भूतलं समुपाश्रितः ॥ कुशचीराम्बरधरः परं नियमम् आस्थितः ॥ वाग्यतो राजशार्दूलः स स्वर्गगतिकाङ्क्षया ॥ मनसोपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिष्क्रियाः ॥vaiśaṃpāyana uvāca prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam || uvāca sāntvayan rājañ śakuniḥ saubalas tadā || samyag uktaṃ hi karṇena tac chrutaṃ kaurava tvayā || mayāhṛtāṃ śriyaṃ sphītāṃ mohāt samapahāya kim || tvam abuddhyā nṛpavara prāṇān utsraṣṭum icchasi || adya cāpy avagacchāmi na vṛddhāḥ sevitās tvayā || yaḥ samutpatitaṃ harṣaṃ dainyaṃ vā na niyacchati || sa naśyati śriyaṃ prāpya pātram āmam ivāmbhasi || atibhīrum atiklībaṃ dīrghasūtraṃ pramādinam || vyasanād viṣayākrāntaṃ na bhajanti nṛpaṃ śriyaḥ || satkṛtasya hi te śoko viparīte kathaṃ bhavet || mā kṛtaṃ śobhanaṃ pārthaiḥ śokam ālambya nāśaya || yatra harṣas tvayā kāryaḥ satkartavyāś ca pāṇḍavāḥ || tatra śocasi rājendra viparītam idaṃ tava || prasīda mā tyajātmānaṃ tuṣṭaś ca sukṛtaṃ smara || prayaccha rājyaṃ pārthānāṃ yaśo dharmam avāpnuhi || kriyām etāṃ samājñāya kṛtaghno na bhaviṣyasi || saubhrātraṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā samavasthāpya caiva tān || pitryaṃ rājyaṃ prayacchaiṣāṃ tataḥ sukham avāpnuhi || śakunes tu vacaḥ śrutvā duḥśāsanam avekṣya ca || pādayoḥ patitaṃ vīraṃ viklavaṃ bhrātṛsauhṛdāt || bāhubhyāṃ sādhujātābhyāṃ duḥśāsanam ariṃdamam || utthāpya saṃpariṣvajya prītyājighrata mūrdhani || karṇasaubalayoś cāpi saṃsmṛtya vacanāny asau || nirvedaṃ paramaṃ gatvā rājā duryodhanas tadā || vrīḍayābhiparītātmā nairāśyam agamat param || suhṛdāṃ caiva tac chrutvā samanyur idam abravīt || na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā || naiva bhogaiś ca me kāryaṃ mā vihanyata gacchata || niściteyaṃ mama matiḥ sthitā prāyopaveśane || gacchadhvaṃ nagaraṃ sarve pūjyāś ca guravo mama || ta evam uktāḥ pratyūcū rājānam arimardanam || yā gatis tava rājendra sāsmākam api bhārata || kathaṃ vā saṃpravekṣyāmas tvadvihīnāḥ puraṃ vayam || sa suhṛdbhir amātyaiś ca bhrātṛbhiḥ svajanena ca || bahuprakāram apy ukto niścayān na vyacālyata || darbhaprastaram āstīrya niścayād dhṛtarāṣṭrajaḥ || saṃspṛśyāpaḥ śucir bhūtvā bhūtalaṃ samupāśritaḥ || kuśacīrāmbaradharaḥ paraṃ niyamam āsthitaḥ || vāgyato rājaśārdūlaḥ sa svargagatikāṅkṣayā || manasopacitiṃ kṛtvā nirasya ca bahiṣkriyāḥ ||Шакуни утешает сидящего в прайопавеше нетерпеливого Дурьодхану: Карна сказал правильно, нельзя из заблуждения бросать обретенную Шри и желать отдать жизнь; кто не удерживает внезапную радость или уныние, гибнет, как сырой сосуд в воде; Шри не служит царю трусливому, слабому, медлительному, небрежному и захваченному пороками; не надо уничтожать добро, сделанное Партхами, держась за горе; там, где надо радоваться и почтить Пандавов, Дурьодхана скорбит; Шакуни даже советует отдать Партхам отцовское царство, восстановить братство, получить славу и дхарму; Дурьодхана поднимает и обнимает Духшасану, но, вспомнив слова Карны и Саубалы, приходит к крайнему отвращению, стыду и отчаянию, говорит, что ему не нужны дхарма, богатство, счастье, власть, повеление и наслаждения, и остается в решении поститься; друзья, министры и братья не могут поколебать его, он кладет траву дарбха, касается воды, очищается, садится на землю, надевает одежду из куши и коры, принимает высший обет, молчит, желая неба, и мысленно совершает упачити, отвергнув внешние действия.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Когда нетерпеливый царь Дурьодхана сел в прайопавешу, Саубала Шакуни стал утешать его: «Каурав, ты слышал: Карна сказал правильно. Зачем ты из заблуждения хочешь бросить обширную Шри, добытую мной, и отдать жизнь, лучший из царей? Сегодня я понимаю, что ты не служил старшим: кто не сдерживает внезапно поднявшуюся радость или уныние, тот, получив Шри, гибнет, как сырой сосуд в воде. Шри не служит царю слишком трусливому, слишком слабому, медлительному, беспечному и захваченному бедами от чувственных предметов. Когда тебя почтили, откуда у тебя горе? Не уничтожай прекрасное, сделанное Партхами, ухватившись за скорбь. Там, где тебе надо радоваться и почтить Пандавов, ты скорбишь, царь царей; это у тебя перевернуто. Смилуйся, не оставляй себя; будь доволен и помни доброе дело. Отдай Партхам царство, получи славу и дхарму. Познав это действие, ты не будешь неблагодарным: установи братство с Пандавами, поставь их на место, отдай им отцовское царство и затем обрети счастье». Услышав слова Шакуни и увидев героя Духшасану, упавшего к его ногам в смятении от братской любви, Дурьодхана поднял Духшасану своими хорошо рожденными руками, обнял подавителя врагов и с любовью вдохнул запах его головы. Но, вспомнив слова Карны и Саубалы, царь Дурьодхана пришел к крайнему отвращению; стыд охватил его душу, и он впал в крайнее отчаяние. Услышав слова друзей, он с гневом сказал: «Мне не нужны ни дхарма, ни богатство, ни счастье, ни власть, ни повеление, ни наслаждения. Не мешайте, уходите. Это мое решение твердо стоит на прайопавеше. Все идите в город, а мои наставники пусть будут почтены». Они ответили царю, сокрушителю врагов: «Какова твоя участь, царь, такова и наша, Бхарата. Как мы войдем в город без тебя?» Но как ни говорили ему друзья, министры, братья и родные, он не отклонился от решения. Дхритараштрович решительно разостлал траву дарбха, коснулся воды, очистился и сел на землю. Надев одежду из куши и коры, приняв высший обет, удержав речь, желая пути на небо, мысленно совершив упачити и отвергнув внешние действия, тигр среди царей остался так».

Commentary

У Шакуни неожиданно звучит верный совет: вернуть царство и восстановить братство. Но сердце Дурьодханы уже не ищет дхарму, оно ищет выход из стыда.

Version

1b9a59b48d48 · published Jun 18, 2026, 7:01:06 AM UTC