Mahabharata 3.241.1-14

Devanāgarī

जनमेजय उवाच
वसमानेषु पार्थेषु वने तस्मिन् महात्मसु ॥
धार्तराष्ट्रा महेष्वासाः किम् अकुर्वन्त सत्तम ॥
कर्णो वैकर्तनश् चापि शकुनिश् च महाबलः ॥
भीष्मद्रोणकृपाश् चैव तन् मे शंसितुम् अर्हसि ॥
वैशंपायन उवाच
एवं गतेषु पार्थेषु विसृष्टे च सुयोधने ॥
आगते हास्तिनपुरं मोक्षिते पाण्डुनन्दनैः ॥
भीष्मो ऽब्रवीन् महाराज धार्तराष्ट्रम् इदं वचः ॥
उक्तं तात मया पूर्वं गच्छतस् ते तपोवनम् ॥
गमनं मे न रुचितं तव तन् न कृतं च ते ॥
ततः प्राप्तं त्वया वीर ग्रहणं शत्रुभिर् बलात् ॥
मोक्षितश् चासि धर्मज्ञैः पाण्डवैर् न च लज्जसे ॥
प्रत्यक्षं तव गान्धारे ससैन्यस्य विशां पते ॥
सूतपुत्रो ऽपयाद् भीतो गन्धर्वाणां तदा रणात् ॥
क्रोशतस् तव राजेन्द्र ससैन्यस्य नृपात्मज ॥
दृष्टस् ते विक्रमश् चैव पाण्डवानां महात्मनाम् ॥
कर्णस्य च महाबाहो सूतपुत्रस्य दुर्मतेः ॥
न चापि पादभाक् कर्णः पाण्डवानां नृपोत्तम ॥
धनुर्वेदे च शौर्ये च धर्मे वा धर्मवत्सल ॥
तस्य ते ऽहं क्षमं मन्ये पाण्डवैस् तैर् महात्मभिः ॥
संधिं संधिविदां श्रेष्ठ कुलस्यास्य विवृद्धये ॥
एवम् उक्तस् तु भीष्मेण धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः ॥
प्रहस्य सहसा राजन् विप्रतस्थे ससौबलः ॥
तं तु प्रस्थितम् आज्ञाय कर्णदुःशासनादयः ॥
अनुजग्मुर् महेष्वासा धार्तराष्ट्रं महाबलम् ॥
तांस् तु संप्रस्थितान् दृष्ट्वा भीष्मः कुरुपितामहः ॥
लज्जया व्रीडितो राजञ् जगाम स्वं निवेशनम् ॥
गते भीष्मे महाराज धार्तराष्ट्रो जनाधिपः ॥
पुनर् आगम्य तं देशम् अमन्त्रयत मन्त्रिभिः ॥
किम् अस्माकं भवेच् छ्रेयः किं कार्यम् अवशिष्यते ॥
कथं नु सुकृतं च स्यान् मन्त्रयाम् आस भारत ॥

Transliteration (IAST)

janamejaya uvāca
vasamāneṣu pārtheṣu vane tasmin mahātmasu ||
dhārtarāṣṭrā maheṣvāsāḥ kim akurvanta sattama ||
karṇo vaikartanaś cāpi śakuniś ca mahābalaḥ ||
bhīṣmadroṇakṛpāś caiva tan me śaṃsitum arhasi ||
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ gateṣu pārtheṣu visṛṣṭe ca suyodhane ||
āgate hāstinapuraṃ mokṣite pāṇḍunandanaiḥ ||
bhīṣmo 'bravīn mahārāja dhārtarāṣṭram idaṃ vacaḥ ||
uktaṃ tāta mayā pūrvaṃ gacchatas te tapovanam ||
gamanaṃ me na rucitaṃ tava tan na kṛtaṃ ca te ||
tataḥ prāptaṃ tvayā vīra grahaṇaṃ śatrubhir balāt ||
mokṣitaś cāsi dharmajñaiḥ pāṇḍavair na ca lajjase ||
pratyakṣaṃ tava gāndhāre sasainyasya viśāṃ pate ||
sūtaputro 'payād bhīto gandharvāṇāṃ tadā raṇāt ||
krośatas tava rājendra sasainyasya nṛpātmaja ||
dṛṣṭas te vikramaś caiva pāṇḍavānāṃ mahātmanām ||
karṇasya ca mahābāho sūtaputrasya durmateḥ ||
na cāpi pādabhāk karṇaḥ pāṇḍavānāṃ nṛpottama ||
dhanurvede ca śaurye ca dharme vā dharmavatsala ||
tasya te 'haṃ kṣamaṃ manye pāṇḍavais tair mahātmabhiḥ ||
saṃdhiṃ saṃdhividāṃ śreṣṭha kulasyāsya vivṛddhaye ||
evam uktas tu bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ ||
prahasya sahasā rājan vipratasthe sasaubalaḥ ||
taṃ tu prasthitam ājñāya karṇaduḥśāsanādayaḥ ||
anujagmur maheṣvāsā dhārtarāṣṭraṃ mahābalam ||
tāṃs tu saṃprasthitān dṛṣṭvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ ||
lajjayā vrīḍito rājañ jagāma svaṃ niveśanam ||
gate bhīṣme mahārāja dhārtarāṣṭro janādhipaḥ ||
punar āgamya taṃ deśam amantrayata mantribhiḥ ||
kim asmākaṃ bhavec chreyaḥ kiṃ kāryam avaśiṣyate ||
kathaṃ nu sukṛtaṃ ca syān mantrayām āsa bhārata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

जनमेजय उवाच वसमानेषु पार्थेषु वने तस्मिन् महात्मसु ॥ धार्तराष्ट्रा महेष्वासाः किम् अकुर्वन्त सत्तम ॥ कर्णो वैकर्तनश् चापि शकुनिश् च महाबलः ॥ भीष्मद्रोणकृपाश् चैव तन् मे शंसितुम् अर्हसि ॥ वैशंपायन उवाच एवं गतेषु पार्थेषु विसृष्टे च सुयोधने ॥ आगते हास्तिनपुरं मोक्षिते पाण्डुनन्दनैः ॥ भीष्मो ऽब्रवीन् महाराज धार्तराष्ट्रम् इदं वचः ॥ उक्तं तात मया पूर्वं गच्छतस् ते तपोवनम् ॥ गमनं मे न रुचितं तव तन् न कृतं च ते ॥ ततः प्राप्तं त्वया वीर ग्रहणं शत्रुभिर् बलात् ॥ मोक्षितश् चासि धर्मज्ञैः पाण्डवैर् न च लज्जसे ॥ प्रत्यक्षं तव गान्धारे ससैन्यस्य विशां पते ॥ सूतपुत्रो ऽपयाद् भीतो गन्धर्वाणां तदा रणात् ॥ क्रोशतस् तव राजेन्द्र ससैन्यस्य नृपात्मज ॥ दृष्टस् ते विक्रमश् चैव पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ कर्णस्य च महाबाहो सूतपुत्रस्य दुर्मतेः ॥ न चापि पादभाक् कर्णः पाण्डवानां नृपोत्तम ॥ धनुर्वेदे च शौर्ये च धर्मे वा धर्मवत्सल ॥ तस्य ते ऽहं क्षमं मन्ये पाण्डवैस् तैर् महात्मभिः ॥ संधिं संधिविदां श्रेष्ठ कुलस्यास्य विवृद्धये ॥ एवम् उक्तस् तु भीष्मेण धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः ॥ प्रहस्य सहसा राजन् विप्रतस्थे ससौबलः ॥ तं तु प्रस्थितम् आज्ञाय कर्णदुःशासनादयः ॥ अनुजग्मुर् महेष्वासा धार्तराष्ट्रं महाबलम् ॥ तांस् तु संप्रस्थितान् दृष्ट्वा भीष्मः कुरुपितामहः ॥ लज्जया व्रीडितो राजञ् जगाम स्वं निवेशनम् ॥ गते भीष्मे महाराज धार्तराष्ट्रो जनाधिपः ॥ पुनर् आगम्य तं देशम् अमन्त्रयत मन्त्रिभिः ॥ किम् अस्माकं भवेच् छ्रेयः किं कार्यम् अवशिष्यते ॥ कथं नु सुकृतं च स्यान् मन्त्रयाम् आस भारत ॥janamejaya uvāca vasamāneṣu pārtheṣu vane tasmin mahātmasu || dhārtarāṣṭrā maheṣvāsāḥ kim akurvanta sattama || karṇo vaikartanaś cāpi śakuniś ca mahābalaḥ || bhīṣmadroṇakṛpāś caiva tan me śaṃsitum arhasi || vaiśaṃpāyana uvāca evaṃ gateṣu pārtheṣu visṛṣṭe ca suyodhane || āgate hāstinapuraṃ mokṣite pāṇḍunandanaiḥ || bhīṣmo 'bravīn mahārāja dhārtarāṣṭram idaṃ vacaḥ || uktaṃ tāta mayā pūrvaṃ gacchatas te tapovanam || gamanaṃ me na rucitaṃ tava tan na kṛtaṃ ca te || tataḥ prāptaṃ tvayā vīra grahaṇaṃ śatrubhir balāt || mokṣitaś cāsi dharmajñaiḥ pāṇḍavair na ca lajjase || pratyakṣaṃ tava gāndhāre sasainyasya viśāṃ pate || sūtaputro 'payād bhīto gandharvāṇāṃ tadā raṇāt || krośatas tava rājendra sasainyasya nṛpātmaja || dṛṣṭas te vikramaś caiva pāṇḍavānāṃ mahātmanām || karṇasya ca mahābāho sūtaputrasya durmateḥ || na cāpi pādabhāk karṇaḥ pāṇḍavānāṃ nṛpottama || dhanurvede ca śaurye ca dharme vā dharmavatsala || tasya te 'haṃ kṣamaṃ manye pāṇḍavais tair mahātmabhiḥ || saṃdhiṃ saṃdhividāṃ śreṣṭha kulasyāsya vivṛddhaye || evam uktas tu bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ || prahasya sahasā rājan vipratasthe sasaubalaḥ || taṃ tu prasthitam ājñāya karṇaduḥśāsanādayaḥ || anujagmur maheṣvāsā dhārtarāṣṭraṃ mahābalam || tāṃs tu saṃprasthitān dṛṣṭvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ || lajjayā vrīḍito rājañ jagāma svaṃ niveśanam || gate bhīṣme mahārāja dhārtarāṣṭro janādhipaḥ || punar āgamya taṃ deśam amantrayata mantribhiḥ || kim asmākaṃ bhavec chreyaḥ kiṃ kāryam avaśiṣyate || kathaṃ nu sukṛtaṃ ca syān mantrayām āsa bhārata ||Janamejaya asks what the sons of Dhritarashtra, Karna, Shakuni, Bhishma, Drona, and Kripa did while the Parthas lived in the forest; Vaishampayana answers that after Suyodhana was freed by the Pandavas and returned to Hastinapura, Bhishma reminded Duryodhana: he had not approved the expedition to the penance-forest before, but Duryodhana did not listen, was seized by force by his enemies, was freed by the Pandavas who know dharma, and feels no shame; before his own eyes Karna fled the battle with the Gandharvas in fear, and now the valor of the Pandavas and of Karna is plain to see; Karna is not equal to even a quarter of the Pandavas in archery, courage, and dharma, so for the growth of the lineage Bhishma advises peace with the great Pandavas; Duryodhana laughs and leaves with Saubala, followed by Karna, Duhshasana, and others, while Bhishma returns home in shame; after Bhishma's departure Duryodhana again takes counsel with his ministers about the best course of action.

Translation

Janamejaya said: "While the great Parthas dwelt in that forest, what did the mighty archers, the sons of Dhritarashtra, do -- Karna Vaikartana, mighty Shakuni, Bhishma, Drona, and Kripa? Tell me this." Vaishampayana said: "Matters standing thus with the Parthas, when Suyodhana, freed by the sons of Pandu, returned to Hastinapura, Bhishma spoke these words to the son of Dhritarashtra: 'Son, I told you before, when you set out for the penance-forest, that your expedition did not please me, but you did not act as I wished. Therefore, hero, you were seized by force by your enemies and freed by the righteous Pandavas, and yet you feel no shame. Before your own eyes, son of Gandhari, before the eyes of your army, while you cried out, the charioteer's son fled the battle with the Gandharvas in fear. You have seen the valor of the great Pandavas and the valor of the evil-minded charioteer's son, Karna. Karna, best of kings, is not equal to even a quarter of the Pandavas in archery, in courage, or in dharma. Therefore, best knower of alliances, I consider it beneficial for you to make peace with these great Pandavas, for the growth of this lineage.' Thus spoke Bhishma, but the lord of men, the son of Dhritarashtra, suddenly laughed and departed together with Saubala. Learning that he was leaving, Karna, Duhshasana, and the other mighty archers followed the powerful son of Dhritarashtra. Seeing them depart, Bhishma, grandfather of the Kurus, ashamed and abashed, returned to his own house. When Bhishma had gone, the lord of men, the son of Dhritarashtra, came again to that place and took counsel with his ministers: 'What would be best for us? What task remains? How may good be done?'"

Commentary

Bhishma speaks plainly: the experience of defeat should have led to peace. But Duryodhana's laughter shows that the lesson was not accepted.

Version

8db8777fc9d1 · published Jul 16, 2026, 5:28:43 PM UTC

Available inRUEN