Mahabharata 3.241.15-37

Devanāgarī

कर्ण उवाच
दुर्योधन निबोधेदं यत् त्वा वक्ष्यामि कौरव ॥
श्रुत्वा च तत् तथा सर्वं कर्तुम् अर्हस्य् अरिंदम ॥
तवाद्य पृथिवी वीर निःसपत्ना नृपोत्तम ॥
तां पालय यथा शक्रो हतशत्रुर् महामनाः ॥
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तस् तु कर्णेन कर्णं राजाब्रवीत् पुनः ॥
न किं चिद् दुर्लभं तस्य यस्य त्वं पुरुषर्षभ ॥
सहायश् चानुरक्तश् च मदर्थं च समुद्यतः ॥
अभिप्रायस् तु मे कश् चित् तं वै शृणु यथातथम् ॥
राजसूयं पाण्डवस्य दृष्ट्वा क्रतुवरं तदा ॥
मम स्पृहा समुत्पन्ना तां संपादय सूतज ॥
एवम् उक्तस् ततः कर्णो राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥
तवाद्य पृथिवीपाला वश्याः सर्वे नृपोत्तम ॥
आहूयन्तां द्विजवराः संभाराश् च यथाविधि ॥
संभ्रियन्तां कुरुश्रेष्ठ यज्ञोपकरणानि च ॥
ऋत्विजश् च समाहूता यथोक्तं वेदपारगाः ॥
क्रियां कुर्वन्तु ते राजन् यथाशास्त्रम् अरिंदम ॥
बह्वन्नपानसंयुक्तः सुसमृद्धगुणान्वितः ॥
प्रवर्ततां महायज्ञस् तवापि भरतर्षभ ॥
एवम् उक्तस् तु कर्णेन धार्तराष्ट्रो विशां पते ॥
पुरोहितं समानाय्य इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं समाप्तवरदक्षिणम् ॥
आहर त्वं मम कृते यथान्यायं यथाक्रमम् ॥
स एवम् उक्तो नृपतिम् उवाच द्विजपुंगवः ॥
न स शक्यः क्रतुश्रेष्ठो जीवमाने युधिष्ठिरे ॥
आहर्तुं कौरवश्रेष्ठ कुले तव नृपोत्तम ॥
दीर्घायुर् जीवति च वै धृतराष्ट्रः पिता तव ॥
अतश् चापि विरुद्धस् ते क्रतुर् एष नृपोत्तम ॥
अस्ति त्व् अन्यन् महत् सत्रं राजसूयसमं प्रभो ॥
तेन त्वं यज राजेन्द्र शृणु चेदं वचो मम ॥
य इमे पृथिवीपालाः करदास् तव पार्थिव ॥
ते करान् संप्रयच्छन्तु सुवर्णं च कृताकृतम् ॥
तेन ते क्रियताम् अद्य लाङ्गलं नृपसत्तम ॥
यज्ञवाटस्य ते भूमिः कृष्यतां तेन भारत ॥
तत्र यज्ञो नृपश्रेष्ठ प्रभूतान्नः सुसंस्कृतः ॥
प्रवर्ततां यथान्यायं सर्वतो ह्य् अनिवारितः ॥
एष ते वैष्णवो नाम यज्ञः सत्पुरुषोचितः ॥
एतेन नेष्टवान् कश् चिद् ऋते विष्णुं पुरातनम् ॥
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं स्पर्धत्य् एष महाक्रतुः ॥
अस्माकं रोचते चैव श्रेयश् च तव भारत ॥
अविघ्नश् च भवेद् एष सफला स्यात् स्पृहा तव ॥
एवम् उक्तस् तु तैर् विप्रैर् धार्तराष्ट्रो महीपतिः ॥
कर्णं च सौबलं चैव भ्रातॄंश् चैवेदम् अब्रवीत् ॥
रोचते मे वचः कृत्स्नं ब्राह्मणानां न संशयः ॥
रोचते यदि युष्माकं तन् मा प्रब्रूत माचिरम् ॥
एवम् उक्तास् तु ते सर्वे तथेत्य् ऊचुर् नराधिपम् ॥
संदिदेश ततो राजा व्यापारस्थान् यथाक्रमम् ॥
हलस्य करणे चापि व्यादिष्टाः सर्वशिल्पिनः ॥
यथोक्तं च नृपश्रेष्ठ कृतं सर्वं यथाक्रमम् ॥

Transliteration (IAST)

karṇa uvāca
duryodhana nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi kaurava ||
śrutvā ca tat tathā sarvaṃ kartum arhasy ariṃdama ||
tavādya pṛthivī vīra niḥsapatnā nṛpottama ||
tāṃ pālaya yathā śakro hataśatrur mahāmanāḥ ||
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktas tu karṇena karṇaṃ rājābravīt punaḥ ||
na kiṃ cid durlabhaṃ tasya yasya tvaṃ puruṣarṣabha ||
sahāyaś cānuraktaś ca madarthaṃ ca samudyataḥ ||
abhiprāyas tu me kaś cit taṃ vai śṛṇu yathātatham ||
rājasūyaṃ pāṇḍavasya dṛṣṭvā kratuvaraṃ tadā ||
mama spṛhā samutpannā tāṃ saṃpādaya sūtaja ||
evam uktas tataḥ karṇo rājānam idam abravīt ||
tavādya pṛthivīpālā vaśyāḥ sarve nṛpottama ||
āhūyantāṃ dvijavarāḥ saṃbhārāś ca yathāvidhi ||
saṃbhriyantāṃ kuruśreṣṭha yajñopakaraṇāni ca ||
ṛtvijaś ca samāhūtā yathoktaṃ vedapāragāḥ ||
kriyāṃ kurvantu te rājan yathāśāstram ariṃdama ||
bahvannapānasaṃyuktaḥ susamṛddhaguṇānvitaḥ ||
pravartatāṃ mahāyajñas tavāpi bharatarṣabha ||
evam uktas tu karṇena dhārtarāṣṭro viśāṃ pate ||
purohitaṃ samānāyya idaṃ vacanam abravīt ||
rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ samāptavaradakṣiṇam ||
āhara tvaṃ mama kṛte yathānyāyaṃ yathākramam ||
sa evam ukto nṛpatim uvāca dvijapuṃgavaḥ ||
na sa śakyaḥ kratuśreṣṭho jīvamāne yudhiṣṭhire ||
āhartuṃ kauravaśreṣṭha kule tava nṛpottama ||
dīrghāyur jīvati ca vai dhṛtarāṣṭraḥ pitā tava ||
ataś cāpi viruddhas te kratur eṣa nṛpottama ||
asti tv anyan mahat satraṃ rājasūyasamaṃ prabho ||
tena tvaṃ yaja rājendra śṛṇu cedaṃ vaco mama ||
ya ime pṛthivīpālāḥ karadās tava pārthiva ||
te karān saṃprayacchantu suvarṇaṃ ca kṛtākṛtam ||
tena te kriyatām adya lāṅgalaṃ nṛpasattama ||
yajñavāṭasya te bhūmiḥ kṛṣyatāṃ tena bhārata ||
tatra yajño nṛpaśreṣṭha prabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ ||
pravartatāṃ yathānyāyaṃ sarvato hy anivāritaḥ ||
eṣa te vaiṣṇavo nāma yajñaḥ satpuruṣocitaḥ ||
etena neṣṭavān kaś cid ṛte viṣṇuṃ purātanam ||
rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ spardhaty eṣa mahākratuḥ ||
asmākaṃ rocate caiva śreyaś ca tava bhārata ||
avighnaś ca bhaved eṣa saphalā syāt spṛhā tava ||
evam uktas tu tair viprair dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ ||
karṇaṃ ca saubalaṃ caiva bhrātṝṃś caivedam abravīt ||
rocate me vacaḥ kṛtsnaṃ brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ ||
rocate yadi yuṣmākaṃ tan mā prabrūta māciram ||
evam uktās tu te sarve tathety ūcur narādhipam ||
saṃdideśa tato rājā vyāpārasthān yathākramam ||
halasya karaṇe cāpi vyādiṣṭāḥ sarvaśilpinaḥ ||
yathoktaṃ ca nṛpaśreṣṭha kṛtaṃ sarvaṃ yathākramam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

कर्ण उवाच दुर्योधन निबोधेदं यत् त्वा वक्ष्यामि कौरव ॥ श्रुत्वा च तत् तथा सर्वं कर्तुम् अर्हस्य् अरिंदम ॥ तवाद्य पृथिवी वीर निःसपत्ना नृपोत्तम ॥ तां पालय यथा शक्रो हतशत्रुर् महामनाः ॥ वैशंपायन उवाच एवम् उक्तस् तु कर्णेन कर्णं राजाब्रवीत् पुनः ॥ न किं चिद् दुर्लभं तस्य यस्य त्वं पुरुषर्षभ ॥ सहायश् चानुरक्तश् च मदर्थं च समुद्यतः ॥ अभिप्रायस् तु मे कश् चित् तं वै शृणु यथातथम् ॥ राजसूयं पाण्डवस्य दृष्ट्वा क्रतुवरं तदा ॥ मम स्पृहा समुत्पन्ना तां संपादय सूतज ॥ एवम् उक्तस् ततः कर्णो राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥ तवाद्य पृथिवीपाला वश्याः सर्वे नृपोत्तम ॥ आहूयन्तां द्विजवराः संभाराश् च यथाविधि ॥ संभ्रियन्तां कुरुश्रेष्ठ यज्ञोपकरणानि च ॥ ऋत्विजश् च समाहूता यथोक्तं वेदपारगाः ॥ क्रियां कुर्वन्तु ते राजन् यथाशास्त्रम् अरिंदम ॥ बह्वन्नपानसंयुक्तः सुसमृद्धगुणान्वितः ॥ प्रवर्ततां महायज्ञस् तवापि भरतर्षभ ॥ एवम् उक्तस् तु कर्णेन धार्तराष्ट्रो विशां पते ॥ पुरोहितं समानाय्य इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं समाप्तवरदक्षिणम् ॥ आहर त्वं मम कृते यथान्यायं यथाक्रमम् ॥ स एवम् उक्तो नृपतिम् उवाच द्विजपुंगवः ॥ न स शक्यः क्रतुश्रेष्ठो जीवमाने युधिष्ठिरे ॥ आहर्तुं कौरवश्रेष्ठ कुले तव नृपोत्तम ॥ दीर्घायुर् जीवति च वै धृतराष्ट्रः पिता तव ॥ अतश् चापि विरुद्धस् ते क्रतुर् एष नृपोत्तम ॥ अस्ति त्व् अन्यन् महत् सत्रं राजसूयसमं प्रभो ॥ तेन त्वं यज राजेन्द्र शृणु चेदं वचो मम ॥ य इमे पृथिवीपालाः करदास् तव पार्थिव ॥ ते करान् संप्रयच्छन्तु सुवर्णं च कृताकृतम् ॥ तेन ते क्रियताम् अद्य लाङ्गलं नृपसत्तम ॥ यज्ञवाटस्य ते भूमिः कृष्यतां तेन भारत ॥ तत्र यज्ञो नृपश्रेष्ठ प्रभूतान्नः सुसंस्कृतः ॥ प्रवर्ततां यथान्यायं सर्वतो ह्य् अनिवारितः ॥ एष ते वैष्णवो नाम यज्ञः सत्पुरुषोचितः ॥ एतेन नेष्टवान् कश् चिद् ऋते विष्णुं पुरातनम् ॥ राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं स्पर्धत्य् एष महाक्रतुः ॥ अस्माकं रोचते चैव श्रेयश् च तव भारत ॥ अविघ्नश् च भवेद् एष सफला स्यात् स्पृहा तव ॥ एवम् उक्तस् तु तैर् विप्रैर् धार्तराष्ट्रो महीपतिः ॥ कर्णं च सौबलं चैव भ्रातॄंश् चैवेदम् अब्रवीत् ॥ रोचते मे वचः कृत्स्नं ब्राह्मणानां न संशयः ॥ रोचते यदि युष्माकं तन् मा प्रब्रूत माचिरम् ॥ एवम् उक्तास् तु ते सर्वे तथेत्य् ऊचुर् नराधिपम् ॥ संदिदेश ततो राजा व्यापारस्थान् यथाक्रमम् ॥ हलस्य करणे चापि व्यादिष्टाः सर्वशिल्पिनः ॥ यथोक्तं च नृपश्रेष्ठ कृतं सर्वं यथाक्रमम् ॥karṇa uvāca duryodhana nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi kaurava || śrutvā ca tat tathā sarvaṃ kartum arhasy ariṃdama || tavādya pṛthivī vīra niḥsapatnā nṛpottama || tāṃ pālaya yathā śakro hataśatrur mahāmanāḥ || vaiśaṃpāyana uvāca evam uktas tu karṇena karṇaṃ rājābravīt punaḥ || na kiṃ cid durlabhaṃ tasya yasya tvaṃ puruṣarṣabha || sahāyaś cānuraktaś ca madarthaṃ ca samudyataḥ || abhiprāyas tu me kaś cit taṃ vai śṛṇu yathātatham || rājasūyaṃ pāṇḍavasya dṛṣṭvā kratuvaraṃ tadā || mama spṛhā samutpannā tāṃ saṃpādaya sūtaja || evam uktas tataḥ karṇo rājānam idam abravīt || tavādya pṛthivīpālā vaśyāḥ sarve nṛpottama || āhūyantāṃ dvijavarāḥ saṃbhārāś ca yathāvidhi || saṃbhriyantāṃ kuruśreṣṭha yajñopakaraṇāni ca || ṛtvijaś ca samāhūtā yathoktaṃ vedapāragāḥ || kriyāṃ kurvantu te rājan yathāśāstram ariṃdama || bahvannapānasaṃyuktaḥ susamṛddhaguṇānvitaḥ || pravartatāṃ mahāyajñas tavāpi bharatarṣabha || evam uktas tu karṇena dhārtarāṣṭro viśāṃ pate || purohitaṃ samānāyya idaṃ vacanam abravīt || rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ samāptavaradakṣiṇam || āhara tvaṃ mama kṛte yathānyāyaṃ yathākramam || sa evam ukto nṛpatim uvāca dvijapuṃgavaḥ || na sa śakyaḥ kratuśreṣṭho jīvamāne yudhiṣṭhire || āhartuṃ kauravaśreṣṭha kule tava nṛpottama || dīrghāyur jīvati ca vai dhṛtarāṣṭraḥ pitā tava || ataś cāpi viruddhas te kratur eṣa nṛpottama || asti tv anyan mahat satraṃ rājasūyasamaṃ prabho || tena tvaṃ yaja rājendra śṛṇu cedaṃ vaco mama || ya ime pṛthivīpālāḥ karadās tava pārthiva || te karān saṃprayacchantu suvarṇaṃ ca kṛtākṛtam || tena te kriyatām adya lāṅgalaṃ nṛpasattama || yajñavāṭasya te bhūmiḥ kṛṣyatāṃ tena bhārata || tatra yajño nṛpaśreṣṭha prabhūtānnaḥ susaṃskṛtaḥ || pravartatāṃ yathānyāyaṃ sarvato hy anivāritaḥ || eṣa te vaiṣṇavo nāma yajñaḥ satpuruṣocitaḥ || etena neṣṭavān kaś cid ṛte viṣṇuṃ purātanam || rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ spardhaty eṣa mahākratuḥ || asmākaṃ rocate caiva śreyaś ca tava bhārata || avighnaś ca bhaved eṣa saphalā syāt spṛhā tava || evam uktas tu tair viprair dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ || karṇaṃ ca saubalaṃ caiva bhrātṝṃś caivedam abravīt || rocate me vacaḥ kṛtsnaṃ brāhmaṇānāṃ na saṃśayaḥ || rocate yadi yuṣmākaṃ tan mā prabrūta māciram || evam uktās tu te sarve tathety ūcur narādhipam || saṃdideśa tato rājā vyāpārasthān yathākramam || halasya karaṇe cāpi vyādiṣṭāḥ sarvaśilpinaḥ || yathoktaṃ ca nṛpaśreṣṭha kṛtaṃ sarvaṃ yathākramam ||Карна советует Дурьодхане понять его слова и выполнить их: вся земля теперь без соперников и должна быть охраняема как Шакрой после победы над врагами; Дурьодхана говорит, что с таким помощником, любящим его и готовым ради него, нет ничего недостижимого, и признается в желании исполнить жертвенный обряд, подобный увиденной раджасуе Пандавы; Карна отвечает, что все земные цари подвластны ему, пусть призовут лучших дваждырожденных, соберут материалы, орудия жертвы и ртвиков, и великая жертва с обильной пищей начнется; Дурьодхана велит пурохите совершить раджасую, но тот объясняет, что при живом Юдхиштхире и живом отце Дхритараштре этот обряд невозможен; есть другое великое саттра, равное раджасуе: подвластные цари должны дать налоги и золото, из него надо сделать золотой плуг, вспахать место жертвы и совершить обильную вайшнава-яджню, которую прежде никто не совершал, кроме древнего Вишну; она соперничает с раджасуей, хороша и не встретит препятствий; Дурьодхана принимает слова брахманов, Карна, Саубала и братья соглашаются, и царь распределяет работы, мастера делают плуг и все по порядку.

Translation

Карна сказал: «Дурьодхана, Каурав, выслушай то, что я скажу тебе, и, услышав все это, сделай так, о подавитель врагов. Сегодня, герой, земля твоя и не имеет соперников. Охраняй ее, лучший из царей, как великий духом Шакра после уничтожения врагов». Услышав Карну, царь ответил: «Для того, кому ты, бык среди людей, помощник, любящий друг и готовый действовать ради меня, нет ничего недостижимого. Но есть у меня одно желание; выслушай его как есть. Когда я увидел лучшую жертву Пандавы, раджасую, у меня возникло стремление к ней. Исполни его, сын возничего». Карна ответил царю: «Сегодня все земные владыки подвластны тебе, лучший из царей. Пусть будут призваны лучшие дваждырожденные, пусть по правилу соберут материалы и жертвенные принадлежности, пусть позовут ртвиков, знающих Веду, и они совершат для тебя действие по шастре. Пусть и у тебя, бык Бхаратов, начнется великая жертва, богатая пищей и всеми достоинствами». После слов Карны Дхритараштрович призвал пурохиту и сказал: «Совершай для меня, как подобает и как положено, лучшую жертву - раджасую с полными дарами». Но лучший дваждырожденный ответил царю: «Этот лучший обряд невозможно совершить в твоем роду, пока жив Юдхиштхира, лучший из Кауравов. И твой отец Дхритараштра живет долго; поэтому этот обряд также противоречит твоему положению. Но есть другое великое саттра, равное раджасуе. Соверши им жертву, царь царей, и выслушай мое слово. Пусть земные владыки, платящие тебе дань, дадут налоги и обработанное и необработанное золото. Из него пусть сегодня сделают для тебя плуг, лучший из царей, и этим плугом пусть вспашут землю твоего жертвенного двора. Там пусть начнется твоя жертва, о лучший из царей, с обильной и хорошо приготовленной пищей, как подобает и без препятствий со всех сторон. Это твоя жертва по имени вайшнава, достойная достойных людей; ею прежде не жертвовал никто, кроме древнего Вишну. Эта великая жертва соперничает с лучшей жертвой, раджасуей. Она нам нравится, Бхарата, и принесет тебе благо; она будет без препятствий, и твое желание принесет плод». Услышав слова брахманов, владыка земли Дхритараштрович сказал Карне, Саубале и братьям: «Все слово брахманов мне нравится, без сомнения. Если оно нравится и вам, скажите мне без промедления». Все они ответили царю: «Да будет так». Тогда царь по порядку распределил работы; все мастера были назначены на изготовление плуга, и все было сделано как сказано, в должном порядке».

Commentary

Само имя Вишну не очищает зависть. Обряд может быть великим, но сердце Дурьодханы ищет не служение, а соперничество с Юдхиштхирой.

Version

ea5baf17b4e5 · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC