Mahabharata 3.242.11-24

Devanāgarī

ततो युधिष्ठिरो राजा तच् छ्रुत्वा दूतभाषितम् ॥
अब्रवीन् नृपशार्दूलो दिष्ट्या राजा सुयोधनः ॥
यजते क्रतुमुख्येन पूर्वेषां कीर्तिवर्धनः ॥
वयम् अप्य् उपयास्यामो न त्व् इदानीं कथं चन ॥
समयः परिपाल्यो नो यावद् वर्षं त्रयोदशम् ॥
श्रुत्वैतद् धर्मराजस्य भीमो वचनम् अब्रवीत् ॥
तदा तु नृपतिर् गन्ता धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥
अस्त्रशस्त्रप्रदीप्ते ऽग्नौ यदा तं पातयिष्यति ॥
वर्षात् त्रयोदशाद् ऊर्ध्वं रणसत्रे नराधिपः ॥
यदा क्रोधहविर् मोक्ता धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः ॥
आगन्तारस् तदा स्मेति वाच्यस् ते स सुयोधनः ॥
शेषास् तु पाण्डवा राजन् नैवोचुः किं चिद् अप्रियम् ॥
दूतश् चापि यथावृत्तं धार्तराष्ट्रे न्यवेदयत् ॥
अथाजग्मुर् नरश्रेष्ठा नानाजनपदेश्वराः ॥
ब्राह्मणाश् च महाभागा धार्तराष्ट्रपुरं प्रति ॥
ते त्व् अर्चिता यथाशास्त्रं यथावर्णं यथाक्रमम् ॥
मुदा परमया युक्ताः प्रीत्या चापि नरेश्वर ॥
धृतराष्ट्रो ऽपि राजेन्द्र संवृतः सर्वकौरवैः ॥
हर्षेण महता युक्तो विदुरं प्रत्यभाषत ॥
यथा सुखी जनः सर्वः क्षत्तः स्याद् अन्नसंयुतः ॥
तुष्येच् च यज्ञसदने तथा क्षिप्रं विधीयताम् ॥
विदुरस् त्व् एवम् आज्ञप्तः सर्ववर्णान् अरिंदम ॥
यथाप्रमाणतो विद्वान् पूजयाम् आस धर्मवित् ॥
भक्ष्यभोज्यान्नपानेन माल्यैश् चापि सुगन्धिभिः ॥
वासोभिर् विविधैश् चैव योजयाम् आस हृष्टवत् ॥
कृत्वा ह्य् अवभृथं वीरो यथाशास्त्रं यथाक्रमम् ॥
सान्त्वयित्वा च राजेन्द्रो दत्त्वा च विविधं वसु ॥
विसर्जयाम् आस नृपान् ब्राह्मणांश् च सहस्रशः ॥
विसर्जयित्वा स नृपान् भ्रातृभिः परिवारितः ॥
विवेश हास्तिनपुरं सहितः कर्णसौबलैः ॥

Transliteration (IAST)

tato yudhiṣṭhiro rājā tac chrutvā dūtabhāṣitam ||
abravīn nṛpaśārdūlo diṣṭyā rājā suyodhanaḥ ||
yajate kratumukhyena pūrveṣāṃ kīrtivardhanaḥ ||
vayam apy upayāsyāmo na tv idānīṃ kathaṃ cana ||
samayaḥ paripālyo no yāvad varṣaṃ trayodaśam ||
śrutvaitad dharmarājasya bhīmo vacanam abravīt ||
tadā tu nṛpatir gantā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
astraśastrapradīpte 'gnau yadā taṃ pātayiṣyati ||
varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ raṇasatre narādhipaḥ ||
yadā krodhahavir moktā dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ ||
āgantāras tadā smeti vācyas te sa suyodhanaḥ ||
śeṣās tu pāṇḍavā rājan naivocuḥ kiṃ cid apriyam ||
dūtaś cāpi yathāvṛttaṃ dhārtarāṣṭre nyavedayat ||
athājagmur naraśreṣṭhā nānājanapadeśvarāḥ ||
brāhmaṇāś ca mahābhāgā dhārtarāṣṭrapuraṃ prati ||
te tv arcitā yathāśāstraṃ yathāvarṇaṃ yathākramam ||
mudā paramayā yuktāḥ prītyā cāpi nareśvara ||
dhṛtarāṣṭro 'pi rājendra saṃvṛtaḥ sarvakauravaiḥ ||
harṣeṇa mahatā yukto viduraṃ pratyabhāṣata ||
yathā sukhī janaḥ sarvaḥ kṣattaḥ syād annasaṃyutaḥ ||
tuṣyec ca yajñasadane tathā kṣipraṃ vidhīyatām ||
viduras tv evam ājñaptaḥ sarvavarṇān ariṃdama ||
yathāpramāṇato vidvān pūjayām āsa dharmavit ||
bhakṣyabhojyānnapānena mālyaiś cāpi sugandhibhiḥ ||
vāsobhir vividhaiś caiva yojayām āsa hṛṣṭavat ||
kṛtvā hy avabhṛthaṃ vīro yathāśāstraṃ yathākramam ||
sāntvayitvā ca rājendro dattvā ca vividhaṃ vasu ||
visarjayām āsa nṛpān brāhmaṇāṃś ca sahasraśaḥ ||
visarjayitvā sa nṛpān bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ ||
viveśa hāstinapuraṃ sahitaḥ karṇasaubalaiḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ततो युधिष्ठिरो राजा तच् छ्रुत्वा दूतभाषितम् ॥ अब्रवीन् नृपशार्दूलो दिष्ट्या राजा सुयोधनः ॥ यजते क्रतुमुख्येन पूर्वेषां कीर्तिवर्धनः ॥ वयम् अप्य् उपयास्यामो न त्व् इदानीं कथं चन ॥ समयः परिपाल्यो नो यावद् वर्षं त्रयोदशम् ॥ श्रुत्वैतद् धर्मराजस्य भीमो वचनम् अब्रवीत् ॥ तदा तु नृपतिर् गन्ता धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ अस्त्रशस्त्रप्रदीप्ते ऽग्नौ यदा तं पातयिष्यति ॥ वर्षात् त्रयोदशाद् ऊर्ध्वं रणसत्रे नराधिपः ॥ यदा क्रोधहविर् मोक्ता धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः ॥ आगन्तारस् तदा स्मेति वाच्यस् ते स सुयोधनः ॥ शेषास् तु पाण्डवा राजन् नैवोचुः किं चिद् अप्रियम् ॥ दूतश् चापि यथावृत्तं धार्तराष्ट्रे न्यवेदयत् ॥ अथाजग्मुर् नरश्रेष्ठा नानाजनपदेश्वराः ॥ ब्राह्मणाश् च महाभागा धार्तराष्ट्रपुरं प्रति ॥ ते त्व् अर्चिता यथाशास्त्रं यथावर्णं यथाक्रमम् ॥ मुदा परमया युक्ताः प्रीत्या चापि नरेश्वर ॥ धृतराष्ट्रो ऽपि राजेन्द्र संवृतः सर्वकौरवैः ॥ हर्षेण महता युक्तो विदुरं प्रत्यभाषत ॥ यथा सुखी जनः सर्वः क्षत्तः स्याद् अन्नसंयुतः ॥ तुष्येच् च यज्ञसदने तथा क्षिप्रं विधीयताम् ॥ विदुरस् त्व् एवम् आज्ञप्तः सर्ववर्णान् अरिंदम ॥ यथाप्रमाणतो विद्वान् पूजयाम् आस धर्मवित् ॥ भक्ष्यभोज्यान्नपानेन माल्यैश् चापि सुगन्धिभिः ॥ वासोभिर् विविधैश् चैव योजयाम् आस हृष्टवत् ॥ कृत्वा ह्य् अवभृथं वीरो यथाशास्त्रं यथाक्रमम् ॥ सान्त्वयित्वा च राजेन्द्रो दत्त्वा च विविधं वसु ॥ विसर्जयाम् आस नृपान् ब्राह्मणांश् च सहस्रशः ॥ विसर्जयित्वा स नृपान् भ्रातृभिः परिवारितः ॥ विवेश हास्तिनपुरं सहितः कर्णसौबलैः ॥tato yudhiṣṭhiro rājā tac chrutvā dūtabhāṣitam || abravīn nṛpaśārdūlo diṣṭyā rājā suyodhanaḥ || yajate kratumukhyena pūrveṣāṃ kīrtivardhanaḥ || vayam apy upayāsyāmo na tv idānīṃ kathaṃ cana || samayaḥ paripālyo no yāvad varṣaṃ trayodaśam || śrutvaitad dharmarājasya bhīmo vacanam abravīt || tadā tu nṛpatir gantā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || astraśastrapradīpte 'gnau yadā taṃ pātayiṣyati || varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ raṇasatre narādhipaḥ || yadā krodhahavir moktā dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ || āgantāras tadā smeti vācyas te sa suyodhanaḥ || śeṣās tu pāṇḍavā rājan naivocuḥ kiṃ cid apriyam || dūtaś cāpi yathāvṛttaṃ dhārtarāṣṭre nyavedayat || athājagmur naraśreṣṭhā nānājanapadeśvarāḥ || brāhmaṇāś ca mahābhāgā dhārtarāṣṭrapuraṃ prati || te tv arcitā yathāśāstraṃ yathāvarṇaṃ yathākramam || mudā paramayā yuktāḥ prītyā cāpi nareśvara || dhṛtarāṣṭro 'pi rājendra saṃvṛtaḥ sarvakauravaiḥ || harṣeṇa mahatā yukto viduraṃ pratyabhāṣata || yathā sukhī janaḥ sarvaḥ kṣattaḥ syād annasaṃyutaḥ || tuṣyec ca yajñasadane tathā kṣipraṃ vidhīyatām || viduras tv evam ājñaptaḥ sarvavarṇān ariṃdama || yathāpramāṇato vidvān pūjayām āsa dharmavit || bhakṣyabhojyānnapānena mālyaiś cāpi sugandhibhiḥ || vāsobhir vividhaiś caiva yojayām āsa hṛṣṭavat || kṛtvā hy avabhṛthaṃ vīro yathāśāstraṃ yathākramam || sāntvayitvā ca rājendro dattvā ca vividhaṃ vasu || visarjayām āsa nṛpān brāhmaṇāṃś ca sahasraśaḥ || visarjayitvā sa nṛpān bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || viveśa hāstinapuraṃ sahitaḥ karṇasaubalaiḥ ||Юдхиштхира, услышав посла, радуется, что царь Суйодхана совершает главный обряд, увеличивающий славу предков, но говорит, что Пандавы не могут прийти сейчас, потому что должны соблюдать срок до тринадцатого года; Бхима добавляет, что Дхармараджа придет тогда, когда после тринадцатого года в боевом саттре бросит его в огонь, пылающий оружием, и когда гнев станет хави для Дхритараштровичей; остальные Пандавы не говорят неприятного, а посол передает все Дурьодхане; затем приходят цари и брахманы, их почитают по шастре, сословию и порядку; Дхритараштра велит Видуре устроить, чтобы весь народ был доволен пищей, и Видура почитает всех сословий угощениями, цветами, ароматами и одеждами; после авабхритхи Дурьодхана утешает, одаривает и отпускает царей и брахманов, затем с братьями, Карной и Саубалой входит в Хастинапур.

Translation

Услышав речь посла, царь Юдхиштхира сказал: «Счастье, что царь Суйодхана совершает главный обряд, увеличивающий славу предков. Мы тоже придем, но сейчас никак не можем: нам надо соблюдать срок до тринадцатого года». Услышав слово Дхармараджи, Бхима сказал: «Тогда царь Дхармараджа Юдхиштхира придет, когда после тринадцатого года в боевом саттре этот владыка людей бросит его в огонь, пылающий оружием и мечами. Когда Пандава выпустит в Дхритараштровичей хави гнева, тогда мы и придем, так ты должен сказать Суйодхане». Остальные Пандавы не сказали ничего неприятного, а посол сообщил Дхритараштровичу все как было. Затем лучшие из людей, владыки разных стран, и великие брахманы пришли в город Дхритараштры. Их почтили по шастре, по сословию и по порядку, с высшей радостью и любовью. Дхритараштра, окруженный всеми Кауравами, с великой радостью сказал Видуре: «Кшаттар, устрой быстро так, чтобы весь народ был доволен в жертвенном доме и снабжен пищей». Видура, получив такой приказ, мудрый и знающий дхарму, почтил все сословия по мере: угощениями, едой и питьем, гирляндами, прекрасными ароматами и разными одеждами он радостно обеспечил их. Совершив авабхритху по шастре и по порядку, царь царей успокоил гостей, дал разное богатство и отпустил тысячи царей и брахманов. Отпустив царей, владыка, окруженный братьями, вместе с Карной и Саубалой вошел в Хастинапур».

Commentary

Юдхиштхира хранит срок изгнания даже перед приглашением врага. Бхима же напоминает: мирное терпение не отменяет будущего ответа адхарме.

Version

13e4526f0b25 · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC