Mahabharata 3.243.1-17

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
प्रविशन्तं महाराज सूतास् तुष्टुवुर् अच्युतम् ॥
जनाश् चापि महेष्वासं तुष्टुवू राजसत्तमम् ॥
लाजैश् चन्दनचूर्णैश् चाप्य् अवकीर्य जनास् तदा ॥
ऊचुर् दिष्ट्या नृपाविघ्नात् समाप्तो ऽयं क्रतुस् तव ॥
अपरे त्व् अब्रुवंस् तत्र वातिकास् तं महीपतिम् ॥
युधिष्ठिरस्य यज्ञेन न समो ह्य् एष तु क्रतुः ॥
नैव तस्य क्रतोर् एष कलाम् अर्हति षोडशीम् ॥
एवं तत्राब्रुवन् के चिद् वातिकास् तं नरेश्वरम् ॥
सुहृदस् त्व् अब्रुवंस् तत्र अति सर्वान् अयं क्रतुः ॥
ययातिर् नहुषश् चापि मान्धाता भरतस् तथा ॥
क्रतुम् एनं समाहृत्य पूताः सर्वे दिवं गताः ॥
एता वाचः शुभाः शृण्वन् सुहृदां भरतर्षभ ॥
प्रविवेश पुरं हृष्टः स्ववेश्म च नराधिपः ॥
अभिवाद्य ततः पादौ मातापित्रोर् विशां पते ॥
भीष्मद्रोणकृपाणां च विदुरस्य च धीमतः ॥
अभिवादितः कनीयोभिर् भ्रातृभिर् भ्रातृवत्सलः ॥
निषसादासने मुख्ये भ्रातृभिः परिवारितः ॥
तम् उत्थाय महाराज सूतपुत्रो ऽब्रवीद् वचः ॥
दिष्ट्या ते भरतश्रेष्ठ समाप्तो ऽयं महाक्रतुः ॥
हतेषु युधि पार्थेषु राजसूये तथा त्वया ॥
आहृते ऽहं नरश्रेष्ठ त्वां सभाजयिता पुनः ॥
तम् अब्रवीन् महाराजो धार्तराष्ट्रो महायशाः ॥
सत्यम् एतत् त्वया वीर पाण्डवेषु दुरात्मसु ॥
निहतेषु नरश्रेष्ठ प्राप्ते चापि महाक्रतौ ॥
राजसूये पुनर् वीर त्वं मां संवर्धयिष्यसि ॥
एवम् उक्त्वा महाप्राज्ञः कर्णम् आश्लिष्य भारत ॥
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयाम् आस कौरवः ॥
सो ऽब्रवीत् सुहृदश् चापि पार्श्वस्थान् नृपसत्तमः ॥
कदा तु तं क्रतुवरं राजसूयं महाधनम् ॥
निहत्य पाण्डवान् सर्वान् आहरिष्यामि कौरवाः ॥
तम् अब्रवीत् तदा कर्णः शृणु मे राजकुञ्जर ॥
पादौ न धावये तावद् यावन् न निहतो ऽर्जुनः ॥
अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैर् धार्तराष्ट्रैर् महारथैः ॥
प्रतिज्ञाते फल्गुनस्य वधे कर्णेन संयुगे ॥
विजितांश् चाप्य् अमन्यन्त पाण्डवान् धृतराष्ट्रजाः ॥
दुर्योधनो ऽपि राजेन्द्र विसृज्य नरपुंगवान् ॥
प्रविवेश गृहं श्रीमान् यथा चैत्ररथं प्रभुः ॥
ते ऽपि सर्वे महेष्वासा जग्मुर् वेश्मानि भारत ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
praviśantaṃ mahārāja sūtās tuṣṭuvur acyutam ||
janāś cāpi maheṣvāsaṃ tuṣṭuvū rājasattamam ||
lājaiś candanacūrṇaiś cāpy avakīrya janās tadā ||
ūcur diṣṭyā nṛpāvighnāt samāpto 'yaṃ kratus tava ||
apare tv abruvaṃs tatra vātikās taṃ mahīpatim ||
yudhiṣṭhirasya yajñena na samo hy eṣa tu kratuḥ ||
naiva tasya krator eṣa kalām arhati ṣoḍaśīm ||
evaṃ tatrābruvan ke cid vātikās taṃ nareśvaram ||
suhṛdas tv abruvaṃs tatra ati sarvān ayaṃ kratuḥ ||
yayātir nahuṣaś cāpi māndhātā bharatas tathā ||
kratum enaṃ samāhṛtya pūtāḥ sarve divaṃ gatāḥ ||
etā vācaḥ śubhāḥ śṛṇvan suhṛdāṃ bharatarṣabha ||
praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ svaveśma ca narādhipaḥ ||
abhivādya tataḥ pādau mātāpitror viśāṃ pate ||
bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca vidurasya ca dhīmataḥ ||
abhivāditaḥ kanīyobhir bhrātṛbhir bhrātṛvatsalaḥ ||
niṣasādāsane mukhye bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ ||
tam utthāya mahārāja sūtaputro 'bravīd vacaḥ ||
diṣṭyā te bharataśreṣṭha samāpto 'yaṃ mahākratuḥ ||
hateṣu yudhi pārtheṣu rājasūye tathā tvayā ||
āhṛte 'haṃ naraśreṣṭha tvāṃ sabhājayitā punaḥ ||
tam abravīn mahārājo dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ ||
satyam etat tvayā vīra pāṇḍaveṣu durātmasu ||
nihateṣu naraśreṣṭha prāpte cāpi mahākratau ||
rājasūye punar vīra tvaṃ māṃ saṃvardhayiṣyasi ||
evam uktvā mahāprājñaḥ karṇam āśliṣya bhārata ||
rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayām āsa kauravaḥ ||
so 'bravīt suhṛdaś cāpi pārśvasthān nṛpasattamaḥ ||
kadā tu taṃ kratuvaraṃ rājasūyaṃ mahādhanam ||
nihatya pāṇḍavān sarvān āhariṣyāmi kauravāḥ ||
tam abravīt tadā karṇaḥ śṛṇu me rājakuñjara ||
pādau na dhāvaye tāvad yāvan na nihato 'rjunaḥ ||
athotkruṣṭaṃ maheṣvāsair dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ ||
pratijñāte phalgunasya vadhe karṇena saṃyuge ||
vijitāṃś cāpy amanyanta pāṇḍavān dhṛtarāṣṭrajāḥ ||
duryodhano 'pi rājendra visṛjya narapuṃgavān ||
praviveśa gṛhaṃ śrīmān yathā caitrarathaṃ prabhuḥ ||
te 'pi sarve maheṣvāsā jagmur veśmāni bhārata ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच प्रविशन्तं महाराज सूतास् तुष्टुवुर् अच्युतम् ॥ जनाश् चापि महेष्वासं तुष्टुवू राजसत्तमम् ॥ लाजैश् चन्दनचूर्णैश् चाप्य् अवकीर्य जनास् तदा ॥ ऊचुर् दिष्ट्या नृपाविघ्नात् समाप्तो ऽयं क्रतुस् तव ॥ अपरे त्व् अब्रुवंस् तत्र वातिकास् तं महीपतिम् ॥ युधिष्ठिरस्य यज्ञेन न समो ह्य् एष तु क्रतुः ॥ नैव तस्य क्रतोर् एष कलाम् अर्हति षोडशीम् ॥ एवं तत्राब्रुवन् के चिद् वातिकास् तं नरेश्वरम् ॥ सुहृदस् त्व् अब्रुवंस् तत्र अति सर्वान् अयं क्रतुः ॥ ययातिर् नहुषश् चापि मान्धाता भरतस् तथा ॥ क्रतुम् एनं समाहृत्य पूताः सर्वे दिवं गताः ॥ एता वाचः शुभाः शृण्वन् सुहृदां भरतर्षभ ॥ प्रविवेश पुरं हृष्टः स्ववेश्म च नराधिपः ॥ अभिवाद्य ततः पादौ मातापित्रोर् विशां पते ॥ भीष्मद्रोणकृपाणां च विदुरस्य च धीमतः ॥ अभिवादितः कनीयोभिर् भ्रातृभिर् भ्रातृवत्सलः ॥ निषसादासने मुख्ये भ्रातृभिः परिवारितः ॥ तम् उत्थाय महाराज सूतपुत्रो ऽब्रवीद् वचः ॥ दिष्ट्या ते भरतश्रेष्ठ समाप्तो ऽयं महाक्रतुः ॥ हतेषु युधि पार्थेषु राजसूये तथा त्वया ॥ आहृते ऽहं नरश्रेष्ठ त्वां सभाजयिता पुनः ॥ तम् अब्रवीन् महाराजो धार्तराष्ट्रो महायशाः ॥ सत्यम् एतत् त्वया वीर पाण्डवेषु दुरात्मसु ॥ निहतेषु नरश्रेष्ठ प्राप्ते चापि महाक्रतौ ॥ राजसूये पुनर् वीर त्वं मां संवर्धयिष्यसि ॥ एवम् उक्त्वा महाप्राज्ञः कर्णम् आश्लिष्य भारत ॥ राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयाम् आस कौरवः ॥ सो ऽब्रवीत् सुहृदश् चापि पार्श्वस्थान् नृपसत्तमः ॥ कदा तु तं क्रतुवरं राजसूयं महाधनम् ॥ निहत्य पाण्डवान् सर्वान् आहरिष्यामि कौरवाः ॥ तम् अब्रवीत् तदा कर्णः शृणु मे राजकुञ्जर ॥ पादौ न धावये तावद् यावन् न निहतो ऽर्जुनः ॥ अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैर् धार्तराष्ट्रैर् महारथैः ॥ प्रतिज्ञाते फल्गुनस्य वधे कर्णेन संयुगे ॥ विजितांश् चाप्य् अमन्यन्त पाण्डवान् धृतराष्ट्रजाः ॥ दुर्योधनो ऽपि राजेन्द्र विसृज्य नरपुंगवान् ॥ प्रविवेश गृहं श्रीमान् यथा चैत्ररथं प्रभुः ॥ ते ऽपि सर्वे महेष्वासा जग्मुर् वेश्मानि भारत ॥vaiśaṃpāyana uvāca praviśantaṃ mahārāja sūtās tuṣṭuvur acyutam || janāś cāpi maheṣvāsaṃ tuṣṭuvū rājasattamam || lājaiś candanacūrṇaiś cāpy avakīrya janās tadā || ūcur diṣṭyā nṛpāvighnāt samāpto 'yaṃ kratus tava || apare tv abruvaṃs tatra vātikās taṃ mahīpatim || yudhiṣṭhirasya yajñena na samo hy eṣa tu kratuḥ || naiva tasya krator eṣa kalām arhati ṣoḍaśīm || evaṃ tatrābruvan ke cid vātikās taṃ nareśvaram || suhṛdas tv abruvaṃs tatra ati sarvān ayaṃ kratuḥ || yayātir nahuṣaś cāpi māndhātā bharatas tathā || kratum enaṃ samāhṛtya pūtāḥ sarve divaṃ gatāḥ || etā vācaḥ śubhāḥ śṛṇvan suhṛdāṃ bharatarṣabha || praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ svaveśma ca narādhipaḥ || abhivādya tataḥ pādau mātāpitror viśāṃ pate || bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca vidurasya ca dhīmataḥ || abhivāditaḥ kanīyobhir bhrātṛbhir bhrātṛvatsalaḥ || niṣasādāsane mukhye bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ || tam utthāya mahārāja sūtaputro 'bravīd vacaḥ || diṣṭyā te bharataśreṣṭha samāpto 'yaṃ mahākratuḥ || hateṣu yudhi pārtheṣu rājasūye tathā tvayā || āhṛte 'haṃ naraśreṣṭha tvāṃ sabhājayitā punaḥ || tam abravīn mahārājo dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ || satyam etat tvayā vīra pāṇḍaveṣu durātmasu || nihateṣu naraśreṣṭha prāpte cāpi mahākratau || rājasūye punar vīra tvaṃ māṃ saṃvardhayiṣyasi || evam uktvā mahāprājñaḥ karṇam āśliṣya bhārata || rājasūyaṃ kratuśreṣṭhaṃ cintayām āsa kauravaḥ || so 'bravīt suhṛdaś cāpi pārśvasthān nṛpasattamaḥ || kadā tu taṃ kratuvaraṃ rājasūyaṃ mahādhanam || nihatya pāṇḍavān sarvān āhariṣyāmi kauravāḥ || tam abravīt tadā karṇaḥ śṛṇu me rājakuñjara || pādau na dhāvaye tāvad yāvan na nihato 'rjunaḥ || athotkruṣṭaṃ maheṣvāsair dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ || pratijñāte phalgunasya vadhe karṇena saṃyuge || vijitāṃś cāpy amanyanta pāṇḍavān dhṛtarāṣṭrajāḥ || duryodhano 'pi rājendra visṛjya narapuṃgavān || praviveśa gṛhaṃ śrīmān yathā caitrarathaṃ prabhuḥ || te 'pi sarve maheṣvāsā jagmur veśmāni bhārata ||Когда Дурьодхана входит, суты и народ восхваляют его, осыпают жареным зерном и сандаловой пудрой; одни говорят, что обряд завершен без препятствий, другие — что он не равен жертве Юдхиштхиры даже шестнадцатой частью, друзья же утверждают, что он превосходит все, вспоминая Яяти, Нахушу, Мандхату и Бхарату; Дурьодхана входит в город и дом, кланяется родителям, Бхишме, Дроне, Крипе и Видуре, принимает приветствия младших братьев и садится; Карна поздравляет его с завершением обряда и обещает снова почтить после гибели Партхов и совершения раджасуи; Дурьодхана соглашается, обнимает Карну и думает о раджасуе, спрашивая друзей, когда он после убийства всех Пандавов совершит этот обряд; Карна клянется, что не омоет ног, пока Арджуна не будет убит; Дхритараштровичи ликуют и считают Пандавов побежденными, после чего Дурьодхана и все лучники расходятся по домам.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Когда он входил, великий царь, суты восхваляли неколебимого, и люди восхваляли лучшего царя, великого лучника. Осыпав его жареным зерном и сандаловой пудрой, люди говорили: “Счастье, царь, что твой обряд завершен без препятствий”. Другие, ватики, говорили царю: “Эта жертва не равна жертве Юдхиштхиры и не достойна даже ее шестнадцатой части”. Некоторые говорили так, но друзья говорили: “Этот обряд превосходит все. Яяти, Нахуша, Мандхата и Бхарата, совершив этот обряд, очистились и ушли на небо”. Слушая эти благие слова друзей, царь, бык Бхаратов, радостно вошел в город и в свой дом. Поклонившись ногам матери и отца, Бхишмы, Дроны, Крипы и мудрого Видуры, он принял приветствия младших братьев и, окруженный ими, сел на главное сиденье. Тогда сын возничего встал и сказал: “Счастье, лучший из Бхаратов, что твой великий обряд завершен. Когда Партхи будут убиты в бою и ты совершишь раджасую, тогда, лучший из людей, я снова почту тебя”. Многославный Дхритараштрович ответил: “Это правда, герой. Когда дурные Пандавы будут убиты, и я достигну великого обряда, раджасуи, ты снова возвеличишь меня”. Сказав это, мудрый Каурав обнял Карну и стал думать о лучшей жертве, раджасуе. Он сказал друзьям, стоявшим рядом: “Когда же, Кауравы, я совершу эту лучшую, драгоценную раджасую, убив всех Пандавов?” Тогда Карна сказал: “Слушай меня, царский слон. Я не буду омывать ноги, пока Арджуна не будет убит”. Когда Карна дал обет убить Пхалгуну в бою, могучие лучники Дхритараштровичи подняли великий крик и сочли Пандавов уже побежденными. Дурьодхана, отпустив лучших людей, вошел в свой дом, как владыка входит в Чайтраратху, и все великие лучники тоже разошлись по домам».

Commentary

Праздник снова обращается к убийственному желанию. Обряд завершен, но его плод в сердце Дурьодханы - не умиротворение, а новая клятва насилия.

Version

3405aa45b1ec · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC