Mahabharata 3.244.1-16

Devanāgarī

जनमेजय उवाच
दुर्योधनं मोचयित्वा पाण्डुपुत्रा महाबलाः ॥
किम् अकार्षुर् वने तस्मिंस् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥
वैशंपायन उवाच
ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ द्वैतवने मृगाः ॥
स्वप्नान्ते दर्शयाम् आसुर् बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम् ॥
तान् अब्रवीत् स राजेन्द्रो वेपमानान् कृताञ्जलीन् ॥
ब्रूत यद् वक्तुकामाः स्थ के भवन्तः किम् इष्यते ॥
एवम् उक्ताः पाण्डवेन कौन्तेयेन यशस्विना ॥
प्रत्यब्रुवन् मृगास् तत्र हतशेषा युधिष्ठिरम् ॥
वयं मृगा द्वैतवने हतशिष्टाः स्म भारत ॥
नोत्सीदेम महाराज क्रियतां वासपर्ययः ॥
भवन्तो भ्रातरः शूराः सर्व एवास्त्रकोविदाः ॥
कुलान्य् अल्पावशिष्टानि कृतवन्तो वनौकसाम् ॥
बीजभूता वयं के चिद् अवशिष्टा महामते ॥
विवर्धेमहि राजेन्द्र प्रसादात् ते युधिष्ठिर ॥
तान् वेपमानान् वित्रस्तान् बीजमात्रावशेषितान् ॥
मृगान् दृष्ट्वा सुदुःखार्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥
तांस् तथेत्य् अब्रवीद् राजा सर्वभूतहिते रतः ॥
तथ्यं भवन्तो ब्रुवते करिष्यामि च तत् तथा ॥
इत्य् एवं प्रतिबुद्धः स रात्र्यन्ते राजसत्तमः ॥
अब्रवीत् सहितान् भ्रातॄन् दयापन्नो मृगान् प्रति ॥
उक्तो रात्रौ मृगैर् अस्मि स्वप्नान्ते हतशेषितैः ॥
तनुभूताः स्म भद्रं ते दया नः क्रियताम् इति ॥
ते सत्यम् आहुः कर्तव्या दयास्माभिर् वनौकसाम् ॥
साष्टमासं हि नो वर्षं यद् एनान् उपयुञ्ज्महे ॥
पुनर् बहुमृगं रम्यं काम्यकं काननोत्तमम् ॥
मरुभूमेः शिरः ख्यातं तृणबिन्दुसरः प्रति ॥
तत्रेमा वसतीः शिष्टा विहरन्तो रमेमहि ॥
ततस् ते पाण्डवाः शीघ्रं प्रययुर् धर्मकोविदाः ॥
ब्राह्मणैः सहिता राजन् ये च तत्र सहोषिताः ॥
इन्द्रसेनादिभिश् चैव प्रेष्यैर् अनुगतास् तदा ॥
ते यात्वानुसृतैर् मार्गैः स्वन्नैः शुचिजलान्वितैः ॥
ददृशुः काम्यकं पुण्यम् आश्रमं तापसायुतम् ॥
विविशुस् ते स्म कौरव्या वृता विप्रर्षभैस् तदा ॥
तद् वनं भरतश्रेष्ठाः स्वर्गं सुकृतिनो यथा ॥

Transliteration (IAST)

janamejaya uvāca
duryodhanaṃ mocayitvā pāṇḍuputrā mahābalāḥ ||
kim akārṣur vane tasmiṃs tan mamākhyātum arhasi ||
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ śayānaṃ kaunteyaṃ rātrau dvaitavane mṛgāḥ ||
svapnānte darśayām āsur bāṣpakaṇṭhā yudhiṣṭhiram ||
tān abravīt sa rājendro vepamānān kṛtāñjalīn ||
brūta yad vaktukāmāḥ stha ke bhavantaḥ kim iṣyate ||
evam uktāḥ pāṇḍavena kaunteyena yaśasvinā ||
pratyabruvan mṛgās tatra hataśeṣā yudhiṣṭhiram ||
vayaṃ mṛgā dvaitavane hataśiṣṭāḥ sma bhārata ||
notsīdema mahārāja kriyatāṃ vāsaparyayaḥ ||
bhavanto bhrātaraḥ śūrāḥ sarva evāstrakovidāḥ ||
kulāny alpāvaśiṣṭāni kṛtavanto vanaukasām ||
bījabhūtā vayaṃ ke cid avaśiṣṭā mahāmate ||
vivardhemahi rājendra prasādāt te yudhiṣṭhira ||
tān vepamānān vitrastān bījamātrāvaśeṣitān ||
mṛgān dṛṣṭvā suduḥkhārto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
tāṃs tathety abravīd rājā sarvabhūtahite rataḥ ||
tathyaṃ bhavanto bruvate kariṣyāmi ca tat tathā ||
ity evaṃ pratibuddhaḥ sa rātryante rājasattamaḥ ||
abravīt sahitān bhrātṝn dayāpanno mṛgān prati ||
ukto rātrau mṛgair asmi svapnānte hataśeṣitaiḥ ||
tanubhūtāḥ sma bhadraṃ te dayā naḥ kriyatām iti ||
te satyam āhuḥ kartavyā dayāsmābhir vanaukasām ||
sāṣṭamāsaṃ hi no varṣaṃ yad enān upayuñjmahe ||
punar bahumṛgaṃ ramyaṃ kāmyakaṃ kānanottamam ||
marubhūmeḥ śiraḥ khyātaṃ tṛṇabindusaraḥ prati ||
tatremā vasatīḥ śiṣṭā viharanto ramemahi ||
tatas te pāṇḍavāḥ śīghraṃ prayayur dharmakovidāḥ ||
brāhmaṇaiḥ sahitā rājan ye ca tatra sahoṣitāḥ ||
indrasenādibhiś caiva preṣyair anugatās tadā ||
te yātvānusṛtair mārgaiḥ svannaiḥ śucijalānvitaiḥ ||
dadṛśuḥ kāmyakaṃ puṇyam āśramaṃ tāpasāyutam ||
viviśus te sma kauravyā vṛtā viprarṣabhais tadā ||
tad vanaṃ bharataśreṣṭhāḥ svargaṃ sukṛtino yathā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

जनमेजय उवाच दुर्योधनं मोचयित्वा पाण्डुपुत्रा महाबलाः ॥ किम् अकार्षुर् वने तस्मिंस् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि ॥ वैशंपायन उवाच ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ द्वैतवने मृगाः ॥ स्वप्नान्ते दर्शयाम् आसुर् बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम् ॥ तान् अब्रवीत् स राजेन्द्रो वेपमानान् कृताञ्जलीन् ॥ ब्रूत यद् वक्तुकामाः स्थ के भवन्तः किम् इष्यते ॥ एवम् उक्ताः पाण्डवेन कौन्तेयेन यशस्विना ॥ प्रत्यब्रुवन् मृगास् तत्र हतशेषा युधिष्ठिरम् ॥ वयं मृगा द्वैतवने हतशिष्टाः स्म भारत ॥ नोत्सीदेम महाराज क्रियतां वासपर्ययः ॥ भवन्तो भ्रातरः शूराः सर्व एवास्त्रकोविदाः ॥ कुलान्य् अल्पावशिष्टानि कृतवन्तो वनौकसाम् ॥ बीजभूता वयं के चिद् अवशिष्टा महामते ॥ विवर्धेमहि राजेन्द्र प्रसादात् ते युधिष्ठिर ॥ तान् वेपमानान् वित्रस्तान् बीजमात्रावशेषितान् ॥ मृगान् दृष्ट्वा सुदुःखार्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ तांस् तथेत्य् अब्रवीद् राजा सर्वभूतहिते रतः ॥ तथ्यं भवन्तो ब्रुवते करिष्यामि च तत् तथा ॥ इत्य् एवं प्रतिबुद्धः स रात्र्यन्ते राजसत्तमः ॥ अब्रवीत् सहितान् भ्रातॄन् दयापन्नो मृगान् प्रति ॥ उक्तो रात्रौ मृगैर् अस्मि स्वप्नान्ते हतशेषितैः ॥ तनुभूताः स्म भद्रं ते दया नः क्रियताम् इति ॥ ते सत्यम् आहुः कर्तव्या दयास्माभिर् वनौकसाम् ॥ साष्टमासं हि नो वर्षं यद् एनान् उपयुञ्ज्महे ॥ पुनर् बहुमृगं रम्यं काम्यकं काननोत्तमम् ॥ मरुभूमेः शिरः ख्यातं तृणबिन्दुसरः प्रति ॥ तत्रेमा वसतीः शिष्टा विहरन्तो रमेमहि ॥ ततस् ते पाण्डवाः शीघ्रं प्रययुर् धर्मकोविदाः ॥ ब्राह्मणैः सहिता राजन् ये च तत्र सहोषिताः ॥ इन्द्रसेनादिभिश् चैव प्रेष्यैर् अनुगतास् तदा ॥ ते यात्वानुसृतैर् मार्गैः स्वन्नैः शुचिजलान्वितैः ॥ ददृशुः काम्यकं पुण्यम् आश्रमं तापसायुतम् ॥ विविशुस् ते स्म कौरव्या वृता विप्रर्षभैस् तदा ॥ तद् वनं भरतश्रेष्ठाः स्वर्गं सुकृतिनो यथा ॥janamejaya uvāca duryodhanaṃ mocayitvā pāṇḍuputrā mahābalāḥ || kim akārṣur vane tasmiṃs tan mamākhyātum arhasi || vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ śayānaṃ kaunteyaṃ rātrau dvaitavane mṛgāḥ || svapnānte darśayām āsur bāṣpakaṇṭhā yudhiṣṭhiram || tān abravīt sa rājendro vepamānān kṛtāñjalīn || brūta yad vaktukāmāḥ stha ke bhavantaḥ kim iṣyate || evam uktāḥ pāṇḍavena kaunteyena yaśasvinā || pratyabruvan mṛgās tatra hataśeṣā yudhiṣṭhiram || vayaṃ mṛgā dvaitavane hataśiṣṭāḥ sma bhārata || notsīdema mahārāja kriyatāṃ vāsaparyayaḥ || bhavanto bhrātaraḥ śūrāḥ sarva evāstrakovidāḥ || kulāny alpāvaśiṣṭāni kṛtavanto vanaukasām || bījabhūtā vayaṃ ke cid avaśiṣṭā mahāmate || vivardhemahi rājendra prasādāt te yudhiṣṭhira || tān vepamānān vitrastān bījamātrāvaśeṣitān || mṛgān dṛṣṭvā suduḥkhārto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || tāṃs tathety abravīd rājā sarvabhūtahite rataḥ || tathyaṃ bhavanto bruvate kariṣyāmi ca tat tathā || ity evaṃ pratibuddhaḥ sa rātryante rājasattamaḥ || abravīt sahitān bhrātṝn dayāpanno mṛgān prati || ukto rātrau mṛgair asmi svapnānte hataśeṣitaiḥ || tanubhūtāḥ sma bhadraṃ te dayā naḥ kriyatām iti || te satyam āhuḥ kartavyā dayāsmābhir vanaukasām || sāṣṭamāsaṃ hi no varṣaṃ yad enān upayuñjmahe || punar bahumṛgaṃ ramyaṃ kāmyakaṃ kānanottamam || marubhūmeḥ śiraḥ khyātaṃ tṛṇabindusaraḥ prati || tatremā vasatīḥ śiṣṭā viharanto ramemahi || tatas te pāṇḍavāḥ śīghraṃ prayayur dharmakovidāḥ || brāhmaṇaiḥ sahitā rājan ye ca tatra sahoṣitāḥ || indrasenādibhiś caiva preṣyair anugatās tadā || te yātvānusṛtair mārgaiḥ svannaiḥ śucijalānvitaiḥ || dadṛśuḥ kāmyakaṃ puṇyam āśramaṃ tāpasāyutam || viviśus te sma kauravyā vṛtā viprarṣabhais tadā || tad vanaṃ bharataśreṣṭhāḥ svargaṃ sukṛtino yathā ||Джанамеджая спрашивает, что Пандавы сделали в лесу после освобождения Дурьодханы; Вайшампаяна рассказывает, что ночью в Двайтаване звери явились во сне лежащему Юдхиштхире с дрожью, сложенными ладонями и слезами в горле; они сказали, что остались немногие убитые звери Двайтаваны и просили сменить место, чтобы не исчезнуть совсем, ибо храбрые братья, знатоки оружия, почти уничтожили их семьи; оставшиеся как семя должны вырасти по милости Юдхиштхиры; Дхармараджа, скорбя о дрожащих и испуганных зверях, обещает исполнить просьбу; проснувшись на исходе ночи, он говорит братьям, что звери сказали правду и им надо проявить милость к лесным жителям, потому что они уже пользуются ими год и восемь месяцев; Пандавы решают вернуться в богатую зверями и прекрасную Камьяку у озера Тринабинду, быстро отправляются с брахманами и слугами во главе с Индрасеной, идут по дорогам с хорошей пищей и чистой водой, видят святую Камьяку с ашрамом тапасвинов и входят в этот лес как добродетельные — в небо.

Translation

Джанамеджая сказал: «Освободив Дурьодхану, что сделали могучие сыновья Панду в том лесу? Расскажи мне это». Вайшампаяна сказал: «Затем ночью в Двайтаване звери явились во сне лежащему Кунтиному сыну Юдхиштхире, с дрожью и сложенными ладонями, со слезами в горле. Царь царей сказал им: “Говорите, что хотите сказать. Кто вы и чего желаете?” Тогда звери, оставшиеся после убоя, ответили славному Кунтиному сыну: “Мы звери Двайтаваны, Бхарата, оставшиеся после убоя. Великий царь, пусть мы не исчезнем: смени место жительства. Вы, храбрые братья, все знатоки оружия, почти уничтожили семьи лесных жителей. Некоторые из нас остались как семя; великий умом, пусть мы вырастем по твоей милости, царь Юдхиштхира”. Увидев этих дрожащих, испуганных зверей, оставшихся лишь как семя, Дхармараджа Юдхиштхира был сильно опечален и сказал им: “Да будет так. Вы говорите правду, и я сделаю это”. Проснувшись на исходе ночи, лучший из царей, исполненный милости к зверям, сказал собравшимся братьям: “Ночью, во сне, меня просили звери, оставшиеся после убоя: ‘Мы стали малочисленны, благо тебе, окажи нам милость’. Они говорят правду. Мы должны проявить милость к лесным жителям, ведь уже год и восемь месяцев пользуемся ими. Снова есть богатая зверями, прекрасная Камьяка, лучший лес, известный как глава пустынной земли у озера Тринабинду. Там, живя и странствуя, мы с оставшимися поселениями будем радоваться”. Тогда Пандавы, знатоки дхармы, быстро отправились вместе с брахманами, которые жили там с ними, и за ними последовали слуги во главе с Индрасеной. Пройдя дорогами с хорошей пищей и чистой водой, они увидели святую Камьяку, ашрам, полный тапасвинов. Тогда Кауравы, окруженные лучшими брахманами, вошли в тот лес, о лучшие из Бхаратов, как добродетельные входят в небо».

Commentary

Юдхиштхира слышит даже голос зверей. Царская дхарма здесь расширяется за пределы людей: милость к живым существам становится причиной движения.

Version

acc94dec78a7 · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC