Mahabharata 3.245.1-11

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ॥
वर्षाण्य् एकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ ॥
फलमूलाशनास् ते हि सुखार्हा दुःखम् उत्तमम् ॥
प्राप्तकालम् अनुध्यान्तः सेहुर् उत्तमपूरुषाः ॥
युधिष्ठिरस् तु राजर्षिर् आत्मकर्मापराधजम् ॥
चिन्तयन् स महाबाहुर् भ्रातॄणां दुःखम् उत्तमम् ॥
न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैर् इवार्पितैः ॥
दौरात्म्यम् अनुपश्यंस् तत् काले द्यूतोद्भवस्य हि ॥
संस्मरन् परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः ॥
निःश्वासपरमो दीनो बिभ्रत् कोपविषं महत् ॥
अर्जुनो यमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी ॥
स च भीमो महातेजाः सर्वेषाम् उत्तमो बली ॥
युधिष्ठिरम् उदीक्षन्तः सेहुर् दुःखम् अनुत्तमम् ॥
अवशिष्टम् अल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः ॥
वपुर् अन्यद् इवाकार्षुर् उत्साहामर्षचेष्टितैः ॥
कस्य चित् त्व् अथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः ॥
आजगाम महायोगी पाण्डवान् अवलोककः ॥
तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥
प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि ॥
तम् आसीनम् उपासीनः शुश्रूषुर् नियतेन्द्रियः ॥
तोषयन् प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दनः ॥
तान् अवेक्ष्य कृशान् पौत्रान् वने वन्येन जीवतः ॥
महर्षिर् अनुकम्पार्थम् अब्रवीद् बाष्पगद्गदम् ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
vane nivasatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām ||
varṣāṇy ekādaśātīyuḥ kṛcchreṇa bharatarṣabha ||
phalamūlāśanās te hi sukhārhā duḥkham uttamam ||
prāptakālam anudhyāntaḥ sehur uttamapūruṣāḥ ||
yudhiṣṭhiras tu rājarṣir ātmakarmāparādhajam ||
cintayan sa mahābāhur bhrātṝṇāṃ duḥkham uttamam ||
na suṣvāpa sukhaṃ rājā hṛdi śalyair ivārpitaiḥ ||
daurātmyam anupaśyaṃs tat kāle dyūtodbhavasya hi ||
saṃsmaran paruṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ ||
niḥśvāsaparamo dīno bibhrat kopaviṣaṃ mahat ||
arjuno yamajau cobhau draupadī ca yaśasvinī ||
sa ca bhīmo mahātejāḥ sarveṣām uttamo balī ||
yudhiṣṭhiram udīkṣantaḥ sehur duḥkham anuttamam ||
avaśiṣṭam alpakālaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ ||
vapur anyad ivākārṣur utsāhāmarṣaceṣṭitaiḥ ||
kasya cit tv atha kālasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ ||
ājagāma mahāyogī pāṇḍavān avalokakaḥ ||
tam āgatam abhiprekṣya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ||
pratyudgamya mahātmānaṃ pratyagṛhṇād yathāvidhi ||
tam āsīnam upāsīnaḥ śuśrūṣur niyatendriyaḥ ||
toṣayan praṇipātena vyāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ ||
tān avekṣya kṛśān pautrān vane vanyena jīvataḥ ||
maharṣir anukampārtham abravīd bāṣpagadgadam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ वर्षाण्य् एकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ ॥ फलमूलाशनास् ते हि सुखार्हा दुःखम् उत्तमम् ॥ प्राप्तकालम् अनुध्यान्तः सेहुर् उत्तमपूरुषाः ॥ युधिष्ठिरस् तु राजर्षिर् आत्मकर्मापराधजम् ॥ चिन्तयन् स महाबाहुर् भ्रातॄणां दुःखम् उत्तमम् ॥ न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैर् इवार्पितैः ॥ दौरात्म्यम् अनुपश्यंस् तत् काले द्यूतोद्भवस्य हि ॥ संस्मरन् परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः ॥ निःश्वासपरमो दीनो बिभ्रत् कोपविषं महत् ॥ अर्जुनो यमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी ॥ स च भीमो महातेजाः सर्वेषाम् उत्तमो बली ॥ युधिष्ठिरम् उदीक्षन्तः सेहुर् दुःखम् अनुत्तमम् ॥ अवशिष्टम् अल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः ॥ वपुर् अन्यद् इवाकार्षुर् उत्साहामर्षचेष्टितैः ॥ कस्य चित् त्व् अथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ आजगाम महायोगी पाण्डवान् अवलोककः ॥ तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि ॥ तम् आसीनम् उपासीनः शुश्रूषुर् नियतेन्द्रियः ॥ तोषयन् प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दनः ॥ तान् अवेक्ष्य कृशान् पौत्रान् वने वन्येन जीवतः ॥ महर्षिर् अनुकम्पार्थम् अब्रवीद् बाष्पगद्गदम् ॥vaiśaṃpāyana uvāca vane nivasatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām || varṣāṇy ekādaśātīyuḥ kṛcchreṇa bharatarṣabha || phalamūlāśanās te hi sukhārhā duḥkham uttamam || prāptakālam anudhyāntaḥ sehur uttamapūruṣāḥ || yudhiṣṭhiras tu rājarṣir ātmakarmāparādhajam || cintayan sa mahābāhur bhrātṝṇāṃ duḥkham uttamam || na suṣvāpa sukhaṃ rājā hṛdi śalyair ivārpitaiḥ || daurātmyam anupaśyaṃs tat kāle dyūtodbhavasya hi || saṃsmaran paruṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ || niḥśvāsaparamo dīno bibhrat kopaviṣaṃ mahat || arjuno yamajau cobhau draupadī ca yaśasvinī || sa ca bhīmo mahātejāḥ sarveṣām uttamo balī || yudhiṣṭhiram udīkṣantaḥ sehur duḥkham anuttamam || avaśiṣṭam alpakālaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ || vapur anyad ivākārṣur utsāhāmarṣaceṣṭitaiḥ || kasya cit tv atha kālasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ || ājagāma mahāyogī pāṇḍavān avalokakaḥ || tam āgatam abhiprekṣya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ || pratyudgamya mahātmānaṃ pratyagṛhṇād yathāvidhi || tam āsīnam upāsīnaḥ śuśrūṣur niyatendriyaḥ || toṣayan praṇipātena vyāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ || tān avekṣya kṛśān pautrān vane vanyena jīvataḥ || maharṣir anukampārtham abravīd bāṣpagadgadam ||Пока великие Пандавы жили в лесу, прошло одиннадцать лет; достойные счастья лучшие люди питались плодами и кореньями, терпели высшее страдание, ожидая срока; Юдхиштхира, размышляя о беде братьев, рожденной его собственным поступком, не спал спокойно, словно с шипами в сердце, видя дурной плод игры в кости, вспоминая грубые слова сына возничего, глубоко вздыхая и неся великий яд гнева; Арджуна, близнецы, славная Драупади и могучий Бхима терпели непревзойденное страдание, глядя на Юдхиштхиру; считая оставшееся время малым, они обрели новый облик через решимость, негодование и усилие; однажды великий йогин Вьяса приходит посмотреть на Пандавов, Юдхиштхира встречает его по правилу, сидя рядом служит со сдержанными чувствами и поклоном радует Вьясу; увидев худых внуков, живущих лесной пищей, риши из сострадания говорит сквозь слезы.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Пока великие Пандавы жили в лесу, о бык Бхаратов, с трудом прошло одиннадцать лет. Достойные счастья, они питались плодами и кореньями и, размышляя о наступлении срока, терпели высшее страдание, эти лучшие люди. Царь-риши Юдхиштхира, могучерукий, размышлял о тяжком страдании братьев, рожденном его собственным поступком. Царь не спал спокойно, словно с шипами, воткнутыми в сердце, видя дурное последствие времени игры в кости. Вспоминая грубые слова сына возничего, Пандава глубоко вздыхал, был унижен и нес великий яд гнева. Арджуна, оба близнеца, славная Драупади и могучий Бхима, лучший из всех сильных, глядя на Юдхиштхиру, терпели непревзойденное страдание. Считая оставшееся время малым, эти быки среди людей словно создали себе иной облик - усилием, воодушевлением и негодованием. Через некоторое время к Пандавам пришел великий йогин Вьяса, сын Сатьявати, чтобы увидеть их. Увидев его приход, Кунтин сын Юдхиштхира вышел навстречу великой душе и принял его по правилу. Когда Вьяса сел, Пандавин сын, желая служить, со сдержанными чувствами сидел рядом и радовал его поклоном. Увидев своих худых внуков, живущих в лесу лесной пищей, великий риши ради сострадания сказал им голосом, прерываемым слезами».

Commentary

Вьяса приходит не только как мудрец, но как сострадательный старший. Его наставление рождается из видимого страдания Пандавов.

Version

02fc33e34d59 · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC