Mahabharata 3.245.26-34

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
भगवन् दानधर्माणां तपसो वा महामुने ॥
किं स्विद् बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करम् उच्यते ॥
व्यास उवाच
दानान् न दुष्करतरं पृथिव्याम् अस्ति किं चन ॥
अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ॥
परित्यज्य प्रियान् प्राणान् धनार्थं हि महाहवम् ॥
प्रविशन्ति नरा वीराः समुद्रम् अटवीं तथा ॥
कृषिगोरक्ष्यम् इत्य् एके प्रतिपद्यन्ति मानवाः ॥
पुरुषाः प्रेष्यताम् एके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः ॥
तस्य दुःखार्जितस्यैवं परित्यागः सुदुष्करः ॥
न दुष्करतरं दानात् तस्माद् दानं मतं मम ॥
विशेषस् त्व् अत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम् ॥
पात्रे देशे च काले च साधुभ्यः प्रतिपादयेत् ॥
अन्यायसमुपात्तेन दानधर्मो धनेन यः ॥
क्रियते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात् ॥
पात्रे दानं स्वल्पम् अपि काले दत्तं युधिष्ठिर ॥
मनसा सुविशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम् ॥
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
व्रीहिद्रोणपरित्यागाद् यत् फलं प्राप मुद्गलः ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
bhagavan dānadharmāṇāṃ tapaso vā mahāmune ||
kiṃ svid bahuguṇaṃ pretya kiṃ vā duṣkaram ucyate ||
vyāsa uvāca
dānān na duṣkarataraṃ pṛthivyām asti kiṃ cana ||
arthe hi mahatī tṛṣṇā sa ca duḥkhena labhyate ||
parityajya priyān prāṇān dhanārthaṃ hi mahāhavam ||
praviśanti narā vīrāḥ samudram aṭavīṃ tathā ||
kṛṣigorakṣyam ity eke pratipadyanti mānavāḥ ||
puruṣāḥ preṣyatām eke nirgacchanti dhanārthinaḥ ||
tasya duḥkhārjitasyaivaṃ parityāgaḥ suduṣkaraḥ ||
na duṣkarataraṃ dānāt tasmād dānaṃ mataṃ mama ||
viśeṣas tv atra vijñeyo nyāyenopārjitaṃ dhanam ||
pātre deśe ca kāle ca sādhubhyaḥ pratipādayet ||
anyāyasamupāttena dānadharmo dhanena yaḥ ||
kriyate na sa kartāraṃ trāyate mahato bhayāt ||
pātre dānaṃ svalpam api kāle dattaṃ yudhiṣṭhira ||
manasā suviśuddhena pretyānantaphalaṃ smṛtam ||
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
vrīhidroṇaparityāgād yat phalaṃ prāpa mudgalaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच भगवन् दानधर्माणां तपसो वा महामुने ॥ किं स्विद् बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करम् उच्यते ॥ व्यास उवाच दानान् न दुष्करतरं पृथिव्याम् अस्ति किं चन ॥ अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ॥ परित्यज्य प्रियान् प्राणान् धनार्थं हि महाहवम् ॥ प्रविशन्ति नरा वीराः समुद्रम् अटवीं तथा ॥ कृषिगोरक्ष्यम् इत्य् एके प्रतिपद्यन्ति मानवाः ॥ पुरुषाः प्रेष्यताम् एके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः ॥ तस्य दुःखार्जितस्यैवं परित्यागः सुदुष्करः ॥ न दुष्करतरं दानात् तस्माद् दानं मतं मम ॥ विशेषस् त्व् अत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम् ॥ पात्रे देशे च काले च साधुभ्यः प्रतिपादयेत् ॥ अन्यायसमुपात्तेन दानधर्मो धनेन यः ॥ क्रियते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात् ॥ पात्रे दानं स्वल्पम् अपि काले दत्तं युधिष्ठिर ॥ मनसा सुविशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम् ॥ अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥ व्रीहिद्रोणपरित्यागाद् यत् फलं प्राप मुद्गलः ॥yudhiṣṭhira uvāca bhagavan dānadharmāṇāṃ tapaso vā mahāmune || kiṃ svid bahuguṇaṃ pretya kiṃ vā duṣkaram ucyate || vyāsa uvāca dānān na duṣkarataraṃ pṛthivyām asti kiṃ cana || arthe hi mahatī tṛṣṇā sa ca duḥkhena labhyate || parityajya priyān prāṇān dhanārthaṃ hi mahāhavam || praviśanti narā vīrāḥ samudram aṭavīṃ tathā || kṛṣigorakṣyam ity eke pratipadyanti mānavāḥ || puruṣāḥ preṣyatām eke nirgacchanti dhanārthinaḥ || tasya duḥkhārjitasyaivaṃ parityāgaḥ suduṣkaraḥ || na duṣkarataraṃ dānāt tasmād dānaṃ mataṃ mama || viśeṣas tv atra vijñeyo nyāyenopārjitaṃ dhanam || pātre deśe ca kāle ca sādhubhyaḥ pratipādayet || anyāyasamupāttena dānadharmo dhanena yaḥ || kriyate na sa kartāraṃ trāyate mahato bhayāt || pātre dānaṃ svalpam api kāle dattaṃ yudhiṣṭhira || manasā suviśuddhena pretyānantaphalaṃ smṛtam || atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam || vrīhidroṇaparityāgād yat phalaṃ prāpa mudgalaḥ ||Юдхиштхира спрашивает, что среди дхармы дарения и тапаса дает много плода после смерти и что называется трудным; Вьяса отвечает, что на земле нет ничего труднее дара, потому что к богатству великая жажда, а добывается оно с трудом: ради него люди рискуют жизнью в бою, море и лесу, занимаются земледелием и скотоводством, служат другим; поэтому отказаться от добытого с трудом очень тяжело, и Вьяса считает дар высшим; но важно отдавать богатство, добытое праведно, достойным людям, в должном месте и времени, а дар из неправедно приобретенного богатства не спасает от великого страха; даже малый дар достойному, данный вовремя с чистым умом, после смерти приносит бесконечный плод; как пример он начинает древнюю историю о плоде, который получил Мудгала, отдав дрону риса.

Translation

Юдхиштхира сказал: «Благословенный, среди дхарм дарения и тапаса, великий муни, что после смерти дает много достоинств и что называется трудным?» Вьяса ответил: «На земле нет ничего труднее дара. Ведь к богатству великая жажда, а оно добывается с трудом. Ради богатства герои, оставив любимые жизни, вступают в великий бой, в море и лес. Одни люди принимаются за земледелие и защиту коров, другие, желая богатства, выходят в служение. Поэтому отказаться от того, что добыто с таким трудом, чрезвычайно трудно. Нет ничего труднее дара, и потому дар, по моему мнению, велик. Но здесь следует знать особое правило: богатство, добытое справедливо, следует передавать достойным людям, в должном месте и времени. Дхарма дара, совершаемая богатством, полученным неправедно, не спасает дающего от великого страха. Даже малый дар достойному, данный вовремя, Юдхиштхира, с совершенно чистым умом, после смерти считается дающим бесконечный плод. Здесь приводят такую древнюю историю: какой плод получил Мудгала, отдав дрону риса».

Commentary

Дар ценен не количеством, а чистотой источника, времени, получателя и намерения. Поэтому малое, отданное чисто, весит больше большого, добытого адхармой.

Version

361e4c797551 · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC