Mahabharata 3.246.1-10

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
व्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना ॥
कस्मै दत्तश् च भगवन् विधिना केन चात्थ मे ॥
प्रत्यक्षधर्मा भगवान् यस्य तुष्टो हि कर्मभिः ॥
सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः ॥
व्यास उवाच
शिलोञ्छवृत्तिर् धर्मात्मा मुद्गलः संशितव्रतः ॥
आसीद् राजन् कुरुक्षेत्रे सत्यवाग् अनसूयकः ॥
अतिथिव्रती क्रियावांश् च कापोतीं वृत्तिम् आस्थितः ॥
सत्रम् इष्टीकृतं नाम समुपास्ते महातपाः ॥
सपुत्रदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव सः ॥
कपोतवृत्त्या पक्षेण व्रीहिद्रोणम् उपार्जयत् ॥
दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन् विगतमत्सरः ॥
देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम् ॥
तस्येन्द्रः सहितो देवैः साक्षात् त्रिभुवनेश्वरः ॥
प्रत्यगृह्णान् महाराज भागं पर्वणि पर्वणि ॥
स पर्वकालं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः ॥
अतिथिभ्यो ददाव् अन्नं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥
व्रीहिद्रोणस्य तदहो ददतो ऽन्नं महात्मनः ॥
शिष्टं मात्सर्यहीनस्य वर्धत्य् अतिथिदर्शनात् ॥
तच् छतान्य् अपि भुञ्जन्ति ब्राह्मणानां मनीषिणाम् ॥
मुनेस् त्यागविशुद्ध्या तु तदन्नं वृद्धिम् ऋच्छति ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
vrīhidroṇaḥ parityaktaḥ kathaṃ tena mahātmanā ||
kasmai dattaś ca bhagavan vidhinā kena cāttha me ||
pratyakṣadharmā bhagavān yasya tuṣṭo hi karmabhiḥ ||
saphalaṃ tasya janmāhaṃ manye saddharmacāriṇaḥ ||
vyāsa uvāca
śiloñchavṛttir dharmātmā mudgalaḥ saṃśitavrataḥ ||
āsīd rājan kurukṣetre satyavāg anasūyakaḥ ||
atithivratī kriyāvāṃś ca kāpotīṃ vṛttim āsthitaḥ ||
satram iṣṭīkṛtaṃ nāma samupāste mahātapāḥ ||
saputradāro hi muniḥ pakṣāhāro babhūva saḥ ||
kapotavṛttyā pakṣeṇa vrīhidroṇam upārjayat ||
darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca kurvan vigatamatsaraḥ ||
devatātithiśeṣeṇa kurute dehayāpanam ||
tasyendraḥ sahito devaiḥ sākṣāt tribhuvaneśvaraḥ ||
pratyagṛhṇān mahārāja bhāgaṃ parvaṇi parvaṇi ||
sa parvakālaṃ kṛtvā tu munivṛttyā samanvitaḥ ||
atithibhyo dadāv annaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā ||
vrīhidroṇasya tadaho dadato 'nnaṃ mahātmanaḥ ||
śiṣṭaṃ mātsaryahīnasya vardhaty atithidarśanāt ||
tac chatāny api bhuñjanti brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām ||
munes tyāgaviśuddhyā tu tadannaṃ vṛddhim ṛcchati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच व्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना ॥ कस्मै दत्तश् च भगवन् विधिना केन चात्थ मे ॥ प्रत्यक्षधर्मा भगवान् यस्य तुष्टो हि कर्मभिः ॥ सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः ॥ व्यास उवाच शिलोञ्छवृत्तिर् धर्मात्मा मुद्गलः संशितव्रतः ॥ आसीद् राजन् कुरुक्षेत्रे सत्यवाग् अनसूयकः ॥ अतिथिव्रती क्रियावांश् च कापोतीं वृत्तिम् आस्थितः ॥ सत्रम् इष्टीकृतं नाम समुपास्ते महातपाः ॥ सपुत्रदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव सः ॥ कपोतवृत्त्या पक्षेण व्रीहिद्रोणम् उपार्जयत् ॥ दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन् विगतमत्सरः ॥ देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम् ॥ तस्येन्द्रः सहितो देवैः साक्षात् त्रिभुवनेश्वरः ॥ प्रत्यगृह्णान् महाराज भागं पर्वणि पर्वणि ॥ स पर्वकालं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः ॥ अतिथिभ्यो ददाव् अन्नं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ व्रीहिद्रोणस्य तदहो ददतो ऽन्नं महात्मनः ॥ शिष्टं मात्सर्यहीनस्य वर्धत्य् अतिथिदर्शनात् ॥ तच् छतान्य् अपि भुञ्जन्ति ब्राह्मणानां मनीषिणाम् ॥ मुनेस् त्यागविशुद्ध्या तु तदन्नं वृद्धिम् ऋच्छति ॥yudhiṣṭhira uvāca vrīhidroṇaḥ parityaktaḥ kathaṃ tena mahātmanā || kasmai dattaś ca bhagavan vidhinā kena cāttha me || pratyakṣadharmā bhagavān yasya tuṣṭo hi karmabhiḥ || saphalaṃ tasya janmāhaṃ manye saddharmacāriṇaḥ || vyāsa uvāca śiloñchavṛttir dharmātmā mudgalaḥ saṃśitavrataḥ || āsīd rājan kurukṣetre satyavāg anasūyakaḥ || atithivratī kriyāvāṃś ca kāpotīṃ vṛttim āsthitaḥ || satram iṣṭīkṛtaṃ nāma samupāste mahātapāḥ || saputradāro hi muniḥ pakṣāhāro babhūva saḥ || kapotavṛttyā pakṣeṇa vrīhidroṇam upārjayat || darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca kurvan vigatamatsaraḥ || devatātithiśeṣeṇa kurute dehayāpanam || tasyendraḥ sahito devaiḥ sākṣāt tribhuvaneśvaraḥ || pratyagṛhṇān mahārāja bhāgaṃ parvaṇi parvaṇi || sa parvakālaṃ kṛtvā tu munivṛttyā samanvitaḥ || atithibhyo dadāv annaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā || vrīhidroṇasya tadaho dadato 'nnaṃ mahātmanaḥ || śiṣṭaṃ mātsaryahīnasya vardhaty atithidarśanāt || tac chatāny api bhuñjanti brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām || munes tyāgaviśuddhyā tu tadannaṃ vṛddhim ṛcchati ||Юдхиштхира спрашивает, как великодушный Мудгала отдал дрону риса, кому, каким правилом, и считает плодотворным рождение того, чьими делами доволен сам явленный Дхарма; Вьяса рассказывает, что в Курукшетре жил правдивый, независтливый и твердый в обете Мудгала, питавшийся остатками зерен с поля, соблюдавший обет гостеприимства и капотью вритти; с женой и сыновьями он ел раз в полмесяца, за полмесяца собирал дрону риса, совершал даршу и паурнамасу без зависти и поддерживал тело остатками после богов и гостей; сам Индра с богами принимал его долю на каждый парван; по праздникам Мудгала радостно отдавал пищу гостям, и при раздаче дроны риса остаток у него, лишенного скупости, увеличивался при виде гостей, так что сотни мудрых брахманов ели, ибо пища росла от чистоты его отказа.

Translation

Юдхиштхира сказал: «Как этим великим духом была отдана дрона риса? Кому она была дана, благословенный, и по какому правилу? Расскажи мне. Я считаю плодотворным рождение того, кто следует доброй дхарме и чьими делами доволен сам благословенный, видимый Дхарма». Вьяса сказал: «В Курукшетре, царь, жил дхарматма Мудгала, твердый в обете, правдивый и независтливый. Он питался зернами, оставшимися после сбора, соблюдал обет гостеприимства, совершал обряды и держался капотьей вритти. Этот великий тапасвин, муни с сыновьями и женой, ел раз в полмесяца; за полмесяца, живя как голубь, он собирал дрону риса. Совершая даршу и паурнамасу, свободный от зависти, он поддерживал тело остатком после богов и гостей. Сам Индра, владыка трех миров, вместе с богами принимал его долю на каждый праздник, великий царь. Совершив праздничный обряд, он, сохраняя жизнь муни, отдавал пищу гостям с радостным сердцем. В тот день, когда великая душа давал пищу из дроны риса, остаток у него, лишенного скупости, увеличивался при виде гостей. Сотни мудрых брахманов ели эту пищу, ибо от чистоты отказа муни она возрастала».

Commentary

Мудгала живет почти без собственности, но его дом не пустеет от дара. Чистота сердца делает малое вместилищем изобилия.

Version

39cfe3b3139c · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC