Mahabharata 3.246.23-36

Devanāgarī

तम् उवाच ततः प्रीतः स मुनिर् मुद्गलं तदा ॥
त्वत्समो नास्ति लोके ऽस्मिन् दाता मात्सर्यवर्जितः ॥
क्षुद् धर्मसंज्ञां प्रणुदत्य् आदत्ते धैर्यम् एव च ॥
विषयानुसारिणी जिह्वा कर्षत्य् एव रसान् प्रति ॥
आहारप्रभवाः प्राणा मनो दुर्निग्रहं चलम् ॥
मनसश् चेन्द्रियाणां चाप्य् ऐकाग्र्यं निश्चितं तपः ॥
श्रमेणोपार्जितं त्यक्तुं दुःखं शुद्धेन चेतसा ॥
तत् सर्वं भवता साधो यथावद् उपपादितम् ॥
प्रीताः स्मो ऽनुगृहीताश् च समेत्य भवता सह ॥
इन्द्रियाभिजयो धैर्यं संविभागो दमः शमः ॥
दया सत्यं च धर्मश् च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥
जितास् ते कर्मभिर् लोकाः प्राप्तो ऽसि परमां गतिम् ॥
अहो दानं विघुष्टं ते सुमहत् स्वर्गवासिभिः ॥
सशरीरो भवान् गन्ता स्वर्गं सुचरितव्रत ॥
इत्य् एवं वदतस् तस्य तदा दुर्वाससो मुनेः ॥
देवदूतो विमानेन मुद्गलं प्रत्युपस्थितः ॥
हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना ॥
कामगेन विचित्रेण दिव्यगन्धवता तथा ॥
उवाच चैनं विप्रर्षिं विमानं कर्मभिर् जितम् ॥
समुपारोह संसिद्धिं प्राप्तो ऽसि परमां मुने ॥
तम् एवंवादिनम् ऋषिर् देवदूतम् उवाच ह ॥
इच्छामि भवता प्रोक्तान् गुणान् स्वर्गनिवासिनाम् ॥
के गुणास् तत्र वसतां किं तपः कश् च निश्चयः ॥
स्वर्गे स्वर्गसुखं किं च दोषो वा देवदूतक ॥
सतां सप्तपदं मित्रम् आहुः सन्तः कुलोचिताः ॥
मित्रतां च पुरस्कृत्य पृच्छामि त्वाम् अहं विभो ॥
यद् अत्र तथ्यं पथ्यं च तद् ब्रवीह्य् अविचारयन् ॥
श्रुत्वा तथा करिष्यामि व्यवसायं गिरा तव ॥

Transliteration (IAST)

tam uvāca tataḥ prītaḥ sa munir mudgalaṃ tadā ||
tvatsamo nāsti loke 'smin dātā mātsaryavarjitaḥ ||
kṣud dharmasaṃjñāṃ praṇudaty ādatte dhairyam eva ca ||
viṣayānusāriṇī jihvā karṣaty eva rasān prati ||
āhāraprabhavāḥ prāṇā mano durnigrahaṃ calam ||
manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ niścitaṃ tapaḥ ||
śrameṇopārjitaṃ tyaktuṃ duḥkhaṃ śuddhena cetasā ||
tat sarvaṃ bhavatā sādho yathāvad upapāditam ||
prītāḥ smo 'nugṛhītāś ca sametya bhavatā saha ||
indriyābhijayo dhairyaṃ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ ||
dayā satyaṃ ca dharmaś ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam ||
jitās te karmabhir lokāḥ prāpto 'si paramāṃ gatim ||
aho dānaṃ vighuṣṭaṃ te sumahat svargavāsibhiḥ ||
saśarīro bhavān gantā svargaṃ sucaritavrata ||
ity evaṃ vadatas tasya tadā durvāsaso muneḥ ||
devadūto vimānena mudgalaṃ pratyupasthitaḥ ||
haṃsasārasayuktena kiṅkiṇījālamālinā ||
kāmagena vicitreṇa divyagandhavatā tathā ||
uvāca cainaṃ viprarṣiṃ vimānaṃ karmabhir jitam ||
samupāroha saṃsiddhiṃ prāpto 'si paramāṃ mune ||
tam evaṃvādinam ṛṣir devadūtam uvāca ha ||
icchāmi bhavatā proktān guṇān svarganivāsinām ||
ke guṇās tatra vasatāṃ kiṃ tapaḥ kaś ca niścayaḥ ||
svarge svargasukhaṃ kiṃ ca doṣo vā devadūtaka ||
satāṃ saptapadaṃ mitram āhuḥ santaḥ kulocitāḥ ||
mitratāṃ ca puraskṛtya pṛcchāmi tvām ahaṃ vibho ||
yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca tad bravīhy avicārayan ||
śrutvā tathā kariṣyāmi vyavasāyaṃ girā tava ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तम् उवाच ततः प्रीतः स मुनिर् मुद्गलं तदा ॥ त्वत्समो नास्ति लोके ऽस्मिन् दाता मात्सर्यवर्जितः ॥ क्षुद् धर्मसंज्ञां प्रणुदत्य् आदत्ते धैर्यम् एव च ॥ विषयानुसारिणी जिह्वा कर्षत्य् एव रसान् प्रति ॥ आहारप्रभवाः प्राणा मनो दुर्निग्रहं चलम् ॥ मनसश् चेन्द्रियाणां चाप्य् ऐकाग्र्यं निश्चितं तपः ॥ श्रमेणोपार्जितं त्यक्तुं दुःखं शुद्धेन चेतसा ॥ तत् सर्वं भवता साधो यथावद् उपपादितम् ॥ प्रीताः स्मो ऽनुगृहीताश् च समेत्य भवता सह ॥ इन्द्रियाभिजयो धैर्यं संविभागो दमः शमः ॥ दया सत्यं च धर्मश् च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ जितास् ते कर्मभिर् लोकाः प्राप्तो ऽसि परमां गतिम् ॥ अहो दानं विघुष्टं ते सुमहत् स्वर्गवासिभिः ॥ सशरीरो भवान् गन्ता स्वर्गं सुचरितव्रत ॥ इत्य् एवं वदतस् तस्य तदा दुर्वाससो मुनेः ॥ देवदूतो विमानेन मुद्गलं प्रत्युपस्थितः ॥ हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना ॥ कामगेन विचित्रेण दिव्यगन्धवता तथा ॥ उवाच चैनं विप्रर्षिं विमानं कर्मभिर् जितम् ॥ समुपारोह संसिद्धिं प्राप्तो ऽसि परमां मुने ॥ तम् एवंवादिनम् ऋषिर् देवदूतम् उवाच ह ॥ इच्छामि भवता प्रोक्तान् गुणान् स्वर्गनिवासिनाम् ॥ के गुणास् तत्र वसतां किं तपः कश् च निश्चयः ॥ स्वर्गे स्वर्गसुखं किं च दोषो वा देवदूतक ॥ सतां सप्तपदं मित्रम् आहुः सन्तः कुलोचिताः ॥ मित्रतां च पुरस्कृत्य पृच्छामि त्वाम् अहं विभो ॥ यद् अत्र तथ्यं पथ्यं च तद् ब्रवीह्य् अविचारयन् ॥ श्रुत्वा तथा करिष्यामि व्यवसायं गिरा तव ॥tam uvāca tataḥ prītaḥ sa munir mudgalaṃ tadā || tvatsamo nāsti loke 'smin dātā mātsaryavarjitaḥ || kṣud dharmasaṃjñāṃ praṇudaty ādatte dhairyam eva ca || viṣayānusāriṇī jihvā karṣaty eva rasān prati || āhāraprabhavāḥ prāṇā mano durnigrahaṃ calam || manasaś cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ niścitaṃ tapaḥ || śrameṇopārjitaṃ tyaktuṃ duḥkhaṃ śuddhena cetasā || tat sarvaṃ bhavatā sādho yathāvad upapāditam || prītāḥ smo 'nugṛhītāś ca sametya bhavatā saha || indriyābhijayo dhairyaṃ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ || dayā satyaṃ ca dharmaś ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam || jitās te karmabhir lokāḥ prāpto 'si paramāṃ gatim || aho dānaṃ vighuṣṭaṃ te sumahat svargavāsibhiḥ || saśarīro bhavān gantā svargaṃ sucaritavrata || ity evaṃ vadatas tasya tadā durvāsaso muneḥ || devadūto vimānena mudgalaṃ pratyupasthitaḥ || haṃsasārasayuktena kiṅkiṇījālamālinā || kāmagena vicitreṇa divyagandhavatā tathā || uvāca cainaṃ viprarṣiṃ vimānaṃ karmabhir jitam || samupāroha saṃsiddhiṃ prāpto 'si paramāṃ mune || tam evaṃvādinam ṛṣir devadūtam uvāca ha || icchāmi bhavatā proktān guṇān svarganivāsinām || ke guṇās tatra vasatāṃ kiṃ tapaḥ kaś ca niścayaḥ || svarge svargasukhaṃ kiṃ ca doṣo vā devadūtaka || satāṃ saptapadaṃ mitram āhuḥ santaḥ kulocitāḥ || mitratāṃ ca puraskṛtya pṛcchāmi tvām ahaṃ vibho || yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca tad bravīhy avicārayan || śrutvā tathā kariṣyāmi vyavasāyaṃ girā tava ||Довольный Дурвасас говорит Мудгале, что в мире нет равного ему дарителя без скупости: голод изгоняет понятие дхармы, отнимает стойкость, язык тянет к вкусам, жизнь зависит от пищи, ум трудно обуздать и он подвижен, а сосредоточение ума и чувств — истинный тапас; Мудгала правильно исполнил трудное — отдать с чистым сердцем добытое трудом; в нем утверждены победа над чувствами, стойкость, разделение благ, дама, шама, милость, истина и дхарма; миры завоеваны его делами, и он достиг высшей участи; его великий дар провозглашен небожителями, и он пойдет на небо с телом; пока Дурвасас говорит, к Мудгале является божественный посланник на украшенном небесном вимане с гусями и журавлями, звенящими сетями, движущемся по желанию и благоухающем, и велит мудрецу взойти, потому что он достиг высшего совершенства; Мудгала спрашивает о достоинствах и изъянах небесных жителей и рая, говоря, что дружба у добрых возникает за семь шагов, поэтому просит сказать истинное и полезное, чтобы потом принять решение.

Translation

Довольный муни сказал тогда Мудгале: «В этом мире нет дарителя, равного тебе и свободного от скупости. Голод изгоняет понятие дхармы и отнимает стойкость. Язык, следующий за предметами, тянет к вкусам. Жизни происходят от пищи; ум трудно обуздать, он подвижен. Сосредоточение ума и чувств - это, несомненно, тапас. Оставить то, что добыто трудом, с чистым сердцем - тяжело. Все это, садху, ты исполнил как должно. Мы довольны и благословлены встречей с тобой. Победа над чувствами, стойкость, разделение благ, дама, шама, милость, истина и дхарма - все утверждено в тебе. Твоими делами миры завоеваны, ты достиг высшей участи. О, твой дар провозглашен жителями неба как великий. Ты, соблюдавший прекрасный обет, пойдешь на небо в этом теле». Когда муни Дурвасас говорил так, к Мудгале явился божественный посланник на вимане, запряженном гусями и журавлями, украшенном сетью колокольчиков, движущемся по желанию, пестром и благоухающем. Он сказал этому брахману-риши: «Вимана завоевана твоими делами. Взойди, муни; ты достиг высшего совершенства». Тогда риши Мудгала сказал божественному посланнику: «Я хочу услышать от тебя о качествах жителей неба. Какие достоинства у тех, кто живет там? Какой там тапас и какая решимость? Что такое небесное счастье на небе, и есть ли изъян, божественный посланник? Добрые, достойные своего рода, говорят, что дружба возникает за семь шагов. Ставя дружбу впереди, я спрашиваю тебя, владыка. Что здесь истинно и полезно, говори без колебания. Услышав, я приму решение по твоему слову».

Commentary

Мудгала не спешит даже к небесной награде. Его вопрос показывает зрелость: желать надо не блеска плода, а истины о его пределе.

Version

a3d9e6b86875 · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC