Mahabharata 3.247.1-27

Devanāgarī

देवदूत उवाच
महर्षे ऽकार्यबुद्धिस् त्वं यः स्वर्गसुखम् उत्तमम् ॥
संप्राप्तं बहु मन्तव्यं विमृशस्य् अबुधो यथा ॥
उपरिष्टाद् असौ लोको यो ऽयं स्वर् इति संज्ञितः ॥
ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद् देवयानचरो मुने ॥
नातप्ततपसः पुंसो नामहायज्ञयाजिनः ॥
नानृता नास्तिकाश् चैव तत्र गच्छन्ति मुद्गल ॥
धर्मात्मानो जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः ॥
दानधर्मरताः पुंसः शूराश् चाहतलक्षणाः ॥
तत्र गच्छन्ति कर्माग्र्यं कृत्वा शमदमात्मकम् ॥
लोकान् पुण्यकृतां ब्रह्मन् सद्भिर् आसेवितान् नृभिः ॥
देवाः साध्यास् तथा विश्वे मरुतश् च महर्षिभिः ॥
यामा धामाश् च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस् तथा ॥
एषां देवनिकायानां पृथक् पृथग् अनेकशः ॥
भास्वन्तः कामसंपन्ना लोकास् तेजोमयाः शुभाः ॥
त्रयस्त्रिंशत् सहस्राणि योजनानां हिरण्मयः ॥
मेरुः पर्वतराड् यत्र देवोद्यानानि मुद्गल ॥
नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम् ॥
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर् न शीतोष्णभयं तथा ॥
बीभत्सम् अशुभं वापि रोगा वा तत्र के चन ॥
मनोज्ञाः सर्वतो गन्धाः सुखस्पर्शाश् च सर्वशः ॥
शब्दाः श्रुतिमनोग्राह्याः सर्वतस् तत्र वै मुने ॥
न शोको न जरा तत्र नायासपरिदेवने ॥
ईदृशः स मुने लोकः स्वकर्मफलहेतुकः ॥
सुकृतैस् तत्र पुरुषाः संभवन्त्य् आत्मकर्मभिः ॥
तैजसानि शरीराणि भवन्त्य् अत्रोपपद्यताम् ॥
कर्मजान्य् एव मौद्गल्य न मातृपितृजान्य् उत ॥
न च स्वेदो न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रम् एव च ॥
तेषां न च रजो वस्त्रं बाधते तत्र वै मुने ॥
न म्लायन्ति स्रजस् तेषां दिव्यगन्धा मनोरमाः ॥
पर्युह्यन्ते विमानैश् च ब्रह्मन्न् एवंविधाश् च ते ॥
ईर्ष्याशोकक्लमापेता मोहमात्सर्यवर्जिताः ॥
सुखं स्वर्गजितस् तत्र वर्तयन्ति महामुने ॥
तेषां तथाविधानां तु लोकानां मुनिपुंगव ॥
उपर्य् उपरि शक्रस्य लोका दिव्यगुणान्विताः ॥
पुरस्ताद् ब्रह्मणस् तत्र लोकास् तेजोमयाः शुभाः ॥
यत्र यान्त्य् ऋषयो ब्रह्मन् पूताः स्वैः कर्मभिः शुभैः ॥
ऋभवो नाम तत्रान्ये देवानाम् अपि देवताः ॥
तेषां लोकाः परतरे तान् यजन्तीह देवताः ॥
स्वयंप्रभास् ते भास्वन्तो लोकाः कामदुघाः परे ॥
न तेषां स्त्रीकृतस् तापो न लोकैश्वर्यमत्सरः ॥
न वर्तयन्त्य् आहुतिभिस् ते नाप्य् अमृतभोजनाः ॥
तथा दिव्यशरीरास् ते न च विग्रहमूर्तयः ॥
न सुखे सुखकामाश् च देवदेवाः सनातनाः ॥
न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा ॥
जरा मृत्युः कुतस् तेषां हर्षः प्रीतिः सुखं न च ॥
न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतो मुने ॥
देवानाम् अपि मौद्गल्य काङ्क्षिता सा गतिः परा ॥
दुष्प्रापा परमा सिद्धिर् अगम्या कामगोचरैः ॥
त्रयस्त्रिंशद् इमे लोकाः शेषा लोका मनीषिभिः ॥
गम्यन्ते नियमैः श्रेष्ठैर् दानैर् वा विधिपूर्वकैः ॥
सेयं दानकृता व्युष्टिर् अत्र प्राप्ता सुखावहा ॥
तां भुङ्क्ष्व सुकृतैर् लब्धां तपसा द्योतितप्रभः ॥
एतत् स्वर्गसुखं विप्र लोका नानाविधास् तथा ॥
गुणाः स्वर्गस्य प्रोक्तास् ते दोषान् अपि निबोध मे ॥

Transliteration (IAST)

devadūta uvāca
maharṣe 'kāryabuddhis tvaṃ yaḥ svargasukham uttamam ||
saṃprāptaṃ bahu mantavyaṃ vimṛśasy abudho yathā ||
upariṣṭād asau loko yo 'yaṃ svar iti saṃjñitaḥ ||
ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvad devayānacaro mune ||
nātaptatapasaḥ puṃso nāmahāyajñayājinaḥ ||
nānṛtā nāstikāś caiva tatra gacchanti mudgala ||
dharmātmāno jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ ||
dānadharmaratāḥ puṃsaḥ śūrāś cāhatalakṣaṇāḥ ||
tatra gacchanti karmāgryaṃ kṛtvā śamadamātmakam ||
lokān puṇyakṛtāṃ brahman sadbhir āsevitān nṛbhiḥ ||
devāḥ sādhyās tathā viśve marutaś ca maharṣibhiḥ ||
yāmā dhāmāś ca maudgalya gandharvāpsarasas tathā ||
eṣāṃ devanikāyānāṃ pṛthak pṛthag anekaśaḥ ||
bhāsvantaḥ kāmasaṃpannā lokās tejomayāḥ śubhāḥ ||
trayastriṃśat sahasrāṇi yojanānāṃ hiraṇmayaḥ ||
meruḥ parvatarāḍ yatra devodyānāni mudgala ||
nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇām ||
na kṣutpipāse na glānir na śītoṣṇabhayaṃ tathā ||
bībhatsam aśubhaṃ vāpi rogā vā tatra ke cana ||
manojñāḥ sarvato gandhāḥ sukhasparśāś ca sarvaśaḥ ||
śabdāḥ śrutimanogrāhyāḥ sarvatas tatra vai mune ||
na śoko na jarā tatra nāyāsaparidevane ||
īdṛśaḥ sa mune lokaḥ svakarmaphalahetukaḥ ||
sukṛtais tatra puruṣāḥ saṃbhavanty ātmakarmabhiḥ ||
taijasāni śarīrāṇi bhavanty atropapadyatām ||
karmajāny eva maudgalya na mātṛpitṛjāny uta ||
na ca svedo na daurgandhyaṃ purīṣaṃ mūtram eva ca ||
teṣāṃ na ca rajo vastraṃ bādhate tatra vai mune ||
na mlāyanti srajas teṣāṃ divyagandhā manoramāḥ ||
paryuhyante vimānaiś ca brahmann evaṃvidhāś ca te ||
īrṣyāśokaklamāpetā mohamātsaryavarjitāḥ ||
sukhaṃ svargajitas tatra vartayanti mahāmune ||
teṣāṃ tathāvidhānāṃ tu lokānāṃ munipuṃgava ||
upary upari śakrasya lokā divyaguṇānvitāḥ ||
purastād brahmaṇas tatra lokās tejomayāḥ śubhāḥ ||
yatra yānty ṛṣayo brahman pūtāḥ svaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ ||
ṛbhavo nāma tatrānye devānām api devatāḥ ||
teṣāṃ lokāḥ paratare tān yajantīha devatāḥ ||
svayaṃprabhās te bhāsvanto lokāḥ kāmadughāḥ pare ||
na teṣāṃ strīkṛtas tāpo na lokaiśvaryamatsaraḥ ||
na vartayanty āhutibhis te nāpy amṛtabhojanāḥ ||
tathā divyaśarīrās te na ca vigrahamūrtayaḥ ||
na sukhe sukhakāmāś ca devadevāḥ sanātanāḥ ||
na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā ||
jarā mṛtyuḥ kutas teṣāṃ harṣaḥ prītiḥ sukhaṃ na ca ||
na duḥkhaṃ na sukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune ||
devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā gatiḥ parā ||
duṣprāpā paramā siddhir agamyā kāmagocaraiḥ ||
trayastriṃśad ime lokāḥ śeṣā lokā manīṣibhiḥ ||
gamyante niyamaiḥ śreṣṭhair dānair vā vidhipūrvakaiḥ ||
seyaṃ dānakṛtā vyuṣṭir atra prāptā sukhāvahā ||
tāṃ bhuṅkṣva sukṛtair labdhāṃ tapasā dyotitaprabhaḥ ||
etat svargasukhaṃ vipra lokā nānāvidhās tathā ||
guṇāḥ svargasya proktās te doṣān api nibodha me ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

देवदूत उवाच महर्षे ऽकार्यबुद्धिस् त्वं यः स्वर्गसुखम् उत्तमम् ॥ संप्राप्तं बहु मन्तव्यं विमृशस्य् अबुधो यथा ॥ उपरिष्टाद् असौ लोको यो ऽयं स्वर् इति संज्ञितः ॥ ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद् देवयानचरो मुने ॥ नातप्ततपसः पुंसो नामहायज्ञयाजिनः ॥ नानृता नास्तिकाश् चैव तत्र गच्छन्ति मुद्गल ॥ धर्मात्मानो जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः ॥ दानधर्मरताः पुंसः शूराश् चाहतलक्षणाः ॥ तत्र गच्छन्ति कर्माग्र्यं कृत्वा शमदमात्मकम् ॥ लोकान् पुण्यकृतां ब्रह्मन् सद्भिर् आसेवितान् नृभिः ॥ देवाः साध्यास् तथा विश्वे मरुतश् च महर्षिभिः ॥ यामा धामाश् च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस् तथा ॥ एषां देवनिकायानां पृथक् पृथग् अनेकशः ॥ भास्वन्तः कामसंपन्ना लोकास् तेजोमयाः शुभाः ॥ त्रयस्त्रिंशत् सहस्राणि योजनानां हिरण्मयः ॥ मेरुः पर्वतराड् यत्र देवोद्यानानि मुद्गल ॥ नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम् ॥ न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर् न शीतोष्णभयं तथा ॥ बीभत्सम् अशुभं वापि रोगा वा तत्र के चन ॥ मनोज्ञाः सर्वतो गन्धाः सुखस्पर्शाश् च सर्वशः ॥ शब्दाः श्रुतिमनोग्राह्याः सर्वतस् तत्र वै मुने ॥ न शोको न जरा तत्र नायासपरिदेवने ॥ ईदृशः स मुने लोकः स्वकर्मफलहेतुकः ॥ सुकृतैस् तत्र पुरुषाः संभवन्त्य् आत्मकर्मभिः ॥ तैजसानि शरीराणि भवन्त्य् अत्रोपपद्यताम् ॥ कर्मजान्य् एव मौद्गल्य न मातृपितृजान्य् उत ॥ न च स्वेदो न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रम् एव च ॥ तेषां न च रजो वस्त्रं बाधते तत्र वै मुने ॥ न म्लायन्ति स्रजस् तेषां दिव्यगन्धा मनोरमाः ॥ पर्युह्यन्ते विमानैश् च ब्रह्मन्न् एवंविधाश् च ते ॥ ईर्ष्याशोकक्लमापेता मोहमात्सर्यवर्जिताः ॥ सुखं स्वर्गजितस् तत्र वर्तयन्ति महामुने ॥ तेषां तथाविधानां तु लोकानां मुनिपुंगव ॥ उपर्य् उपरि शक्रस्य लोका दिव्यगुणान्विताः ॥ पुरस्ताद् ब्रह्मणस् तत्र लोकास् तेजोमयाः शुभाः ॥ यत्र यान्त्य् ऋषयो ब्रह्मन् पूताः स्वैः कर्मभिः शुभैः ॥ ऋभवो नाम तत्रान्ये देवानाम् अपि देवताः ॥ तेषां लोकाः परतरे तान् यजन्तीह देवताः ॥ स्वयंप्रभास् ते भास्वन्तो लोकाः कामदुघाः परे ॥ न तेषां स्त्रीकृतस् तापो न लोकैश्वर्यमत्सरः ॥ न वर्तयन्त्य् आहुतिभिस् ते नाप्य् अमृतभोजनाः ॥ तथा दिव्यशरीरास् ते न च विग्रहमूर्तयः ॥ न सुखे सुखकामाश् च देवदेवाः सनातनाः ॥ न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा ॥ जरा मृत्युः कुतस् तेषां हर्षः प्रीतिः सुखं न च ॥ न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतो मुने ॥ देवानाम् अपि मौद्गल्य काङ्क्षिता सा गतिः परा ॥ दुष्प्रापा परमा सिद्धिर् अगम्या कामगोचरैः ॥ त्रयस्त्रिंशद् इमे लोकाः शेषा लोका मनीषिभिः ॥ गम्यन्ते नियमैः श्रेष्ठैर् दानैर् वा विधिपूर्वकैः ॥ सेयं दानकृता व्युष्टिर् अत्र प्राप्ता सुखावहा ॥ तां भुङ्क्ष्व सुकृतैर् लब्धां तपसा द्योतितप्रभः ॥ एतत् स्वर्गसुखं विप्र लोका नानाविधास् तथा ॥ गुणाः स्वर्गस्य प्रोक्तास् ते दोषान् अपि निबोध मे ॥devadūta uvāca maharṣe 'kāryabuddhis tvaṃ yaḥ svargasukham uttamam || saṃprāptaṃ bahu mantavyaṃ vimṛśasy abudho yathā || upariṣṭād asau loko yo 'yaṃ svar iti saṃjñitaḥ || ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvad devayānacaro mune || nātaptatapasaḥ puṃso nāmahāyajñayājinaḥ || nānṛtā nāstikāś caiva tatra gacchanti mudgala || dharmātmāno jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ || dānadharmaratāḥ puṃsaḥ śūrāś cāhatalakṣaṇāḥ || tatra gacchanti karmāgryaṃ kṛtvā śamadamātmakam || lokān puṇyakṛtāṃ brahman sadbhir āsevitān nṛbhiḥ || devāḥ sādhyās tathā viśve marutaś ca maharṣibhiḥ || yāmā dhāmāś ca maudgalya gandharvāpsarasas tathā || eṣāṃ devanikāyānāṃ pṛthak pṛthag anekaśaḥ || bhāsvantaḥ kāmasaṃpannā lokās tejomayāḥ śubhāḥ || trayastriṃśat sahasrāṇi yojanānāṃ hiraṇmayaḥ || meruḥ parvatarāḍ yatra devodyānāni mudgala || nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇām || na kṣutpipāse na glānir na śītoṣṇabhayaṃ tathā || bībhatsam aśubhaṃ vāpi rogā vā tatra ke cana || manojñāḥ sarvato gandhāḥ sukhasparśāś ca sarvaśaḥ || śabdāḥ śrutimanogrāhyāḥ sarvatas tatra vai mune || na śoko na jarā tatra nāyāsaparidevane || īdṛśaḥ sa mune lokaḥ svakarmaphalahetukaḥ || sukṛtais tatra puruṣāḥ saṃbhavanty ātmakarmabhiḥ || taijasāni śarīrāṇi bhavanty atropapadyatām || karmajāny eva maudgalya na mātṛpitṛjāny uta || na ca svedo na daurgandhyaṃ purīṣaṃ mūtram eva ca || teṣāṃ na ca rajo vastraṃ bādhate tatra vai mune || na mlāyanti srajas teṣāṃ divyagandhā manoramāḥ || paryuhyante vimānaiś ca brahmann evaṃvidhāś ca te || īrṣyāśokaklamāpetā mohamātsaryavarjitāḥ || sukhaṃ svargajitas tatra vartayanti mahāmune || teṣāṃ tathāvidhānāṃ tu lokānāṃ munipuṃgava || upary upari śakrasya lokā divyaguṇānvitāḥ || purastād brahmaṇas tatra lokās tejomayāḥ śubhāḥ || yatra yānty ṛṣayo brahman pūtāḥ svaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ || ṛbhavo nāma tatrānye devānām api devatāḥ || teṣāṃ lokāḥ paratare tān yajantīha devatāḥ || svayaṃprabhās te bhāsvanto lokāḥ kāmadughāḥ pare || na teṣāṃ strīkṛtas tāpo na lokaiśvaryamatsaraḥ || na vartayanty āhutibhis te nāpy amṛtabhojanāḥ || tathā divyaśarīrās te na ca vigrahamūrtayaḥ || na sukhe sukhakāmāś ca devadevāḥ sanātanāḥ || na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā || jarā mṛtyuḥ kutas teṣāṃ harṣaḥ prītiḥ sukhaṃ na ca || na duḥkhaṃ na sukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune || devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā gatiḥ parā || duṣprāpā paramā siddhir agamyā kāmagocaraiḥ || trayastriṃśad ime lokāḥ śeṣā lokā manīṣibhiḥ || gamyante niyamaiḥ śreṣṭhair dānair vā vidhipūrvakaiḥ || seyaṃ dānakṛtā vyuṣṭir atra prāptā sukhāvahā || tāṃ bhuṅkṣva sukṛtair labdhāṃ tapasā dyotitaprabhaḥ || etat svargasukhaṃ vipra lokā nānāvidhās tathā || guṇāḥ svargasya proktās te doṣān api nibodha me ||Божественный посланник удивляется, что Мудгала, словно неразумный, сомневается в высшем небесном счастье, которое надо высоко ценить, и описывает верхний мир Свар, вечный путь богов: туда не идут не совершившие тапаса, не приносившие великих жертв, лжецы и неверующие; туда идут дхарматмы, победившие себя, мирные, обузданные, независтливые, любящие дар и дхарму, герои с неповрежденным телом; там миры богов, Садхьев, Вишведевов, Марутов, риши, Ям, Дхам, гандхарвов и апсар, сияющие, исполненные желаний, прекрасные; там золотой Меру и Нандана, нет голода, жажды, усталости, холода, жара, болезней, скорби, старости и жалоб; тела рожденных там световые и происходят от кармы, а не от родителей, без пота, дурного запаха и нечистот, одежды не пылятся, гирлянды не вянут, они ездят на виманах, свободны от зависти, скорби, усталости, заблуждения и скупости; выше этих миров есть божественные миры Шакры, Брахмы и Рибху, желанные даже богам, где нет женской муки, зависти к власти, нужды в ахути и амрите, грубого тела, перемен кальпы, старости, смерти, радости, боли, счастья, страдания, привязанности и ненависти; эта высшая сиддхи труднодостижима и недоступна тем, кто движим желанием; остальные миры достигаются правилами и дарами, и Мудгала может вкусить небесное благополучие, добытое даром.

Translation

Божественный посланник сказал: «Великий риши, у тебя мысль о недолжном: достигнув высшего небесного счастья, которое надо высоко ценить, ты рассуждаешь, как неразумный. Выше находится тот мир, который зовется Свар, верхний, вечный путь истины, по которому движутся путем богов. Не совершившие тапаса, не приносившие великих жертв, лжецы и неверующие туда не идут, Мудгала. Туда идут дхарматмы, победившие себя, мирные, обузданные, независтливые, люди, радующиеся дхарме дара, и герои с неповрежденными признаками. Совершив лучшее дело, состоящее из шама и дамы, они достигают миров благочестивых, посещаемых добрыми людьми. Там боги, Садхьи, Вишведевы, Маруты с великими риши, Ямы, Дхамы, о потомок Мудгалы, гандхарвы и апсары. У этих божественных сонмов есть многие отдельные миры: сияющие, исполненные желаний, светлые и прекрасные. Там золотой Меру, царь гор, в тридцать три тысячи йоджан, и божественные сады, Мудгала, начиная с святой Нанданы, места наслаждения людей благих дел. Там нет голода и жажды, нет усталости, страха холода и жара, ничего отвратительного или неблагого, никаких болезней; приятные запахи повсюду, приятные прикосновения везде. Звуки там во всех сторонах приятны слуху и уму. Там нет скорби и старости, нет труда и рыданий. Таков этот мир, муни, возникающий как плод собственной кармы. Люди благих дел рождаются там благодаря своим поступкам. У тех, кто там рождается, тела световые, созданные кармой, о потомок Мудгалы, а не матерью и отцом. Нет у них пота, дурного запаха, кала и мочи; там их одежду не беспокоит пыль. Их прекрасные божественно благоухающие гирлянды не вянут, и они ездят на виманах, о брахман. Завоевавшие небо живут там счастливо, свободные от зависти, скорби и усталости, без заблуждения и скупости. Но над такими мирами, лучший муни, находятся божественные миры Шакры, наделенные божественными качествами. Перед Брахмой там сияющие и прекрасные миры, куда идут риши, очищенные своими благими делами. Есть там иные, называемые Рибху, божества даже для богов; их миры еще выше, и боги здесь им жертвуют. Эти самосияющие, светлые, высшие миры исполняют желания. У них нет муки от женщин, нет зависти к владычеству над мирами. Они не живут ахути и не питаются амритой; у них божественные тела и нет грубой формы. Они, вечные боги богов, не желают счастья в счастье и не меняются при переменах кальп. Откуда у них старость и смерть? И нет у них ни радости, ни приязни, ни счастья, ни страдания; откуда, муни, привязанность и ненависть? Эта высшая участь желанна даже богам, о потомок Мудгалы; это труднодостижимое высшее совершенство, недоступное тем, кто движим желанием. Эти тридцать три мира и остальные миры достигаются мудрыми через лучшие правила или через дары, совершенные по предписанию. Вот благополучие, созданное даром, здесь достигнутое и приносящее счастье. Вкушай его, добытое твоими благими делами, сияющий светом тапаса. Таково небесное счастье, брахман, таковы разные миры и качества неба. Теперь узнай от меня и изъяны».

Commentary

Посланник честно раскрывает широту небесного плода: он велик, светел и праведно достижим. Но Мудгала ищет не только высоту, а окончательность.

Version

cbc15075f7b3 · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC