Mahabharata 3.247.28-47

Devanāgarī

कृतस्य कर्मणस् तत्र भुज्यते यत् फलं दिवि ॥
न चान्यत् क्रियते कर्म मूलच्छेदेन भुज्यते ॥
सो ऽत्र दोषो मम मतस् तस्यान्ते पतनं च यत् ॥
सुखव्याप्तमनस्कानां पतनं यच् च मुद्गल ॥
असंतोषः परीतापो दृष्ट्वा दीप्ततराः श्रियः ॥
यद् भवत्य् अवरे स्थाने स्थितानां तच् च दुष्करम् ॥
संज्ञामोहश् च पततां रजसा च प्रधर्षणम् ॥
प्रम्लानेषु च माल्येषु ततः पिपतिषोर् भयम् ॥
आ ब्रह्मभवनाद् एते दोषा मौद्गल्य दारुणाः ॥
नाकलोके सुकृतिनां गुणास् त्व् अयुतशो नृणाम् ॥
अयं त्व् अन्यो गुणः श्रेष्ठश् च्युतानां स्वर्गतो मुने ॥
शुभानुशययोगेन मनुष्येषूपजायते ॥
तत्रापि सुमहाभागः सुखभाग् अभिजायते ॥
न चेत् संबुध्यते तत्र गच्छत्य् अधमतां ततः ॥
इह यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपभुज्यते ॥
कर्मभूमिर् इयं ब्रह्मन् फलभूमिर् असौ मता ॥
एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन् मां पृच्छसि मुद्गल ॥
तवानुकम्पया साधो साधु गच्छाम माचिरम् ॥
व्यास उवाच
एतच् छ्रुत्वा तु मौद्गल्यो वाक्यं विममृशे धिया ॥
विमृश्य च मुनिश्रेष्ठो देवदूतम् उवाच ह ॥
देवदूत नमस् ते ऽस्तु गच्छ तात यथासुखम् ॥
महादोषेण मे कार्यं न स्वर्गेण सुखेन वा ॥
पतनं तन् महद् दुःखं परितापः सुदारुणः ॥
स्वर्गभाजश् च्यवन्तीह तस्मात् स्वर्गं न कामये ॥
यत्र गत्वा न शोचन्ति न व्यथन्ति चलन्ति वा ॥
तद् अहं स्थानम् अत्यन्तं मार्गयिष्यामि केवलम् ॥
इत्य् उक्त्वा स मुनिर् वाक्यं देवदूतं विसृज्य तम् ॥
शिलोञ्छवृत्तिम् उत्सृज्य शमम् आतिष्ठद् उत्तमम् ॥
तुल्यनिन्दास्तुतिर् भूत्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥
ज्ञानयोगेन शुद्धेन ध्याननित्यो बभूव ह ॥
ध्यानयोगाद् बलं लब्ध्वा प्राप्य चर्द्धिम् अनुत्तमाम् ॥
जगाम शाश्वतीं सिद्धिं परां निर्वाणलक्षणाम् ॥
तस्मात् त्वम् अपि कौन्तेय न शोकं कर्तुम् अर्हसि ॥
राज्यात् स्फीतात् परिभ्रष्टस् तपसा तद् अवाप्स्यसि ॥
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ॥
पर्यायेणोपवर्तन्ते नरं नेमिम् अरा इव ॥
पितृपैतामहं राज्यं प्राप्स्यस्य् अमितविक्रम ॥
वर्षात् त्रयोदशाद् ऊर्ध्वं व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्त्वा स भगवान् व्यासः पाण्डवनन्दनम् ॥
जगाम तपसे धीमान् पुनर् एवाश्रमं प्रति ॥

Transliteration (IAST)

kṛtasya karmaṇas tatra bhujyate yat phalaṃ divi ||
na cānyat kriyate karma mūlacchedena bhujyate ||
so 'tra doṣo mama matas tasyānte patanaṃ ca yat ||
sukhavyāptamanaskānāṃ patanaṃ yac ca mudgala ||
asaṃtoṣaḥ parītāpo dṛṣṭvā dīptatarāḥ śriyaḥ ||
yad bhavaty avare sthāne sthitānāṃ tac ca duṣkaram ||
saṃjñāmohaś ca patatāṃ rajasā ca pradharṣaṇam ||
pramlāneṣu ca mālyeṣu tataḥ pipatiṣor bhayam ||
ā brahmabhavanād ete doṣā maudgalya dāruṇāḥ ||
nākaloke sukṛtināṃ guṇās tv ayutaśo nṛṇām ||
ayaṃ tv anyo guṇaḥ śreṣṭhaś cyutānāṃ svargato mune ||
śubhānuśayayogena manuṣyeṣūpajāyate ||
tatrāpi sumahābhāgaḥ sukhabhāg abhijāyate ||
na cet saṃbudhyate tatra gacchaty adhamatāṃ tataḥ ||
iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate ||
karmabhūmir iyaṃ brahman phalabhūmir asau matā ||
etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ pṛcchasi mudgala ||
tavānukampayā sādho sādhu gacchāma māciram ||
vyāsa uvāca
etac chrutvā tu maudgalyo vākyaṃ vimamṛśe dhiyā ||
vimṛśya ca muniśreṣṭho devadūtam uvāca ha ||
devadūta namas te 'stu gaccha tāta yathāsukham ||
mahādoṣeṇa me kāryaṃ na svargeṇa sukhena vā ||
patanaṃ tan mahad duḥkhaṃ paritāpaḥ sudāruṇaḥ ||
svargabhājaś cyavantīha tasmāt svargaṃ na kāmaye ||
yatra gatvā na śocanti na vyathanti calanti vā ||
tad ahaṃ sthānam atyantaṃ mārgayiṣyāmi kevalam ||
ity uktvā sa munir vākyaṃ devadūtaṃ visṛjya tam ||
śiloñchavṛttim utsṛjya śamam ātiṣṭhad uttamam ||
tulyanindāstutir bhūtvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ ||
jñānayogena śuddhena dhyānanityo babhūva ha ||
dhyānayogād balaṃ labdhvā prāpya carddhim anuttamām ||
jagāma śāśvatīṃ siddhiṃ parāṃ nirvāṇalakṣaṇām ||
tasmāt tvam api kaunteya na śokaṃ kartum arhasi ||
rājyāt sphītāt paribhraṣṭas tapasā tad avāpsyasi ||
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham ||
paryāyeṇopavartante naraṃ nemim arā iva ||
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāpsyasy amitavikrama ||
varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ vyetu te mānaso jvaraḥ ||
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktvā sa bhagavān vyāsaḥ pāṇḍavanandanam ||
jagāma tapase dhīmān punar evāśramaṃ prati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

कृतस्य कर्मणस् तत्र भुज्यते यत् फलं दिवि ॥ न चान्यत् क्रियते कर्म मूलच्छेदेन भुज्यते ॥ सो ऽत्र दोषो मम मतस् तस्यान्ते पतनं च यत् ॥ सुखव्याप्तमनस्कानां पतनं यच् च मुद्गल ॥ असंतोषः परीतापो दृष्ट्वा दीप्ततराः श्रियः ॥ यद् भवत्य् अवरे स्थाने स्थितानां तच् च दुष्करम् ॥ संज्ञामोहश् च पततां रजसा च प्रधर्षणम् ॥ प्रम्लानेषु च माल्येषु ततः पिपतिषोर् भयम् ॥ आ ब्रह्मभवनाद् एते दोषा मौद्गल्य दारुणाः ॥ नाकलोके सुकृतिनां गुणास् त्व् अयुतशो नृणाम् ॥ अयं त्व् अन्यो गुणः श्रेष्ठश् च्युतानां स्वर्गतो मुने ॥ शुभानुशययोगेन मनुष्येषूपजायते ॥ तत्रापि सुमहाभागः सुखभाग् अभिजायते ॥ न चेत् संबुध्यते तत्र गच्छत्य् अधमतां ततः ॥ इह यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपभुज्यते ॥ कर्मभूमिर् इयं ब्रह्मन् फलभूमिर् असौ मता ॥ एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन् मां पृच्छसि मुद्गल ॥ तवानुकम्पया साधो साधु गच्छाम माचिरम् ॥ व्यास उवाच एतच् छ्रुत्वा तु मौद्गल्यो वाक्यं विममृशे धिया ॥ विमृश्य च मुनिश्रेष्ठो देवदूतम् उवाच ह ॥ देवदूत नमस् ते ऽस्तु गच्छ तात यथासुखम् ॥ महादोषेण मे कार्यं न स्वर्गेण सुखेन वा ॥ पतनं तन् महद् दुःखं परितापः सुदारुणः ॥ स्वर्गभाजश् च्यवन्तीह तस्मात् स्वर्गं न कामये ॥ यत्र गत्वा न शोचन्ति न व्यथन्ति चलन्ति वा ॥ तद् अहं स्थानम् अत्यन्तं मार्गयिष्यामि केवलम् ॥ इत्य् उक्त्वा स मुनिर् वाक्यं देवदूतं विसृज्य तम् ॥ शिलोञ्छवृत्तिम् उत्सृज्य शमम् आतिष्ठद् उत्तमम् ॥ तुल्यनिन्दास्तुतिर् भूत्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ज्ञानयोगेन शुद्धेन ध्याननित्यो बभूव ह ॥ ध्यानयोगाद् बलं लब्ध्वा प्राप्य चर्द्धिम् अनुत्तमाम् ॥ जगाम शाश्वतीं सिद्धिं परां निर्वाणलक्षणाम् ॥ तस्मात् त्वम् अपि कौन्तेय न शोकं कर्तुम् अर्हसि ॥ राज्यात् स्फीतात् परिभ्रष्टस् तपसा तद् अवाप्स्यसि ॥ सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ॥ पर्यायेणोपवर्तन्ते नरं नेमिम् अरा इव ॥ पितृपैतामहं राज्यं प्राप्स्यस्य् अमितविक्रम ॥ वर्षात् त्रयोदशाद् ऊर्ध्वं व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ वैशंपायन उवाच एवम् उक्त्वा स भगवान् व्यासः पाण्डवनन्दनम् ॥ जगाम तपसे धीमान् पुनर् एवाश्रमं प्रति ॥kṛtasya karmaṇas tatra bhujyate yat phalaṃ divi || na cānyat kriyate karma mūlacchedena bhujyate || so 'tra doṣo mama matas tasyānte patanaṃ ca yat || sukhavyāptamanaskānāṃ patanaṃ yac ca mudgala || asaṃtoṣaḥ parītāpo dṛṣṭvā dīptatarāḥ śriyaḥ || yad bhavaty avare sthāne sthitānāṃ tac ca duṣkaram || saṃjñāmohaś ca patatāṃ rajasā ca pradharṣaṇam || pramlāneṣu ca mālyeṣu tataḥ pipatiṣor bhayam || ā brahmabhavanād ete doṣā maudgalya dāruṇāḥ || nākaloke sukṛtināṃ guṇās tv ayutaśo nṛṇām || ayaṃ tv anyo guṇaḥ śreṣṭhaś cyutānāṃ svargato mune || śubhānuśayayogena manuṣyeṣūpajāyate || tatrāpi sumahābhāgaḥ sukhabhāg abhijāyate || na cet saṃbudhyate tatra gacchaty adhamatāṃ tataḥ || iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate || karmabhūmir iyaṃ brahman phalabhūmir asau matā || etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ pṛcchasi mudgala || tavānukampayā sādho sādhu gacchāma māciram || vyāsa uvāca etac chrutvā tu maudgalyo vākyaṃ vimamṛśe dhiyā || vimṛśya ca muniśreṣṭho devadūtam uvāca ha || devadūta namas te 'stu gaccha tāta yathāsukham || mahādoṣeṇa me kāryaṃ na svargeṇa sukhena vā || patanaṃ tan mahad duḥkhaṃ paritāpaḥ sudāruṇaḥ || svargabhājaś cyavantīha tasmāt svargaṃ na kāmaye || yatra gatvā na śocanti na vyathanti calanti vā || tad ahaṃ sthānam atyantaṃ mārgayiṣyāmi kevalam || ity uktvā sa munir vākyaṃ devadūtaṃ visṛjya tam || śiloñchavṛttim utsṛjya śamam ātiṣṭhad uttamam || tulyanindāstutir bhūtvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ || jñānayogena śuddhena dhyānanityo babhūva ha || dhyānayogād balaṃ labdhvā prāpya carddhim anuttamām || jagāma śāśvatīṃ siddhiṃ parāṃ nirvāṇalakṣaṇām || tasmāt tvam api kaunteya na śokaṃ kartum arhasi || rājyāt sphītāt paribhraṣṭas tapasā tad avāpsyasi || sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham || paryāyeṇopavartante naraṃ nemim arā iva || pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāpsyasy amitavikrama || varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ vyetu te mānaso jvaraḥ || vaiśaṃpāyana uvāca evam uktvā sa bhagavān vyāsaḥ pāṇḍavanandanam || jagāma tapase dhīmān punar evāśramaṃ prati ||Посланник объясняет изъян: на небе вкушается плод сделанной кармы, но новая карма не совершается, плод съедается с корнем, а в конце приходит падение; для умов, заполненных счастьем, падение мучительно, и те, кто стоит ниже, видят более сияющую Шри других и испытывают неудовлетворенность и жар; у падающих бывают помрачение сознания, напор раджаса и страх при увядании гирлянд; эти страшные изъяны есть до мира Брахмы, хотя достоинств у небесных миров тысячи; есть еще достоинство падших: с благим остатком они рождаются среди людей и могут быть счастливы, но если не пробуждаются, идут вниз; этот мир — земля действия, тот — земля плода; услышав это, Мудгала отказывается от неба из-за великого изъяна падения и ищет место, где не скорбят, не болеют и не колеблются; он отпускает посланника, оставляет жизнь унчи, принимает высший покой, становится равен в хуле и хвале, одинаков к земле, камню и золоту, постоянно пребывает в чистой джняна-йоге и медитации, достигает вечной высшей сиддхи с признаком нирваны; Вьяса говорит Юдхиштхире не скорбеть: утраченное царство он вернет тапасом после тринадцатого года, ведь счастье и горе вращаются попеременно как обод и спицы колеса; затем Вьяса возвращается в ашрам для тапаса.

Translation

«Плод совершенной кармы вкушается там, в небе; другой кармы там не совершается. Плод вкушается с отсечением корня. В этом я вижу изъян, и в том, что в конце приходит падение, Мудгала. У тех, чей ум наполнен счастьем, падение тяжко. И тем, кто стоит ниже, трудно видеть более сияющую Шри: от этого возникает неудовлетворенность и жар. У падающих бывает помрачение сознания, напор раджаса, а когда гирлянды увядают, появляется страх перед падением. От мира Брахмы и ниже, о потомок Мудгалы, эти изъяны страшны; достоинства же небесного мира для благочестивых людей исчисляются десятками тысяч. Но есть и другое лучшее качество у тех, кто падает с неба: благодаря связи с благим остатком они рождаются среди людей. И там, о великосчастливый, человек рождается обладателем счастья; если же не пробуждается, затем идет к низшему. То, что делается здесь, вкушается после. Этот мир, брахман, считается землей действия, а тот - землей плода. Я рассказал тебе все, о чем ты спрашивал, Мудгала, из сострадания к тебе, садху. Идем же, не медли». Выслушав это слово, Маудгалья обдумал его разумом. Обдумав, лучший муни сказал божественному посланнику: «Божественный посланник, поклон тебе. Иди, сын, как тебе удобно. Мне не нужно ни небо с великим изъяном, ни его счастье. То падение - великое страдание, жар крайне страшен. Обладатели неба падают отсюда; поэтому я не желаю неба. Я буду искать только то окончательное место, куда войдя не скорбят, не мучатся и не колеблются». Сказав это, муни отпустил божественного посланника, оставил жизнь собирания зерен и принял высший покой. Став равным к хуле и хвале, одинаковым к комку земли, камню и золоту, он постоянно пребывал в чистой джняна-йоге и медитации. Получив силу от дхьяна-йоги и достигнув непревзойденного могущества, он пришел к вечной высшей сиддхи, имеющей признак нирваны. Поэтому и ты, Кунтин сын, не должен скорбеть. Отпав от процветающего царства, ты тапасом вновь обретешь его. Счастье после страдания и страдание после счастья попеременно приходят к человеку, как обод и спицы колеса. Ты, безмерно доблестный, получишь царство отцов и дедов после тринадцатого года; пусть пройдет твой сердечный жар». Сказав так, благословенный мудрый Вьяса снова ушел в ашрам для тапаса».

Commentary

Мудгала выбирает не рай, а освобождение от самого круговорота плодов. Это важный поворот: высшая цель выше даже сияющего воздаяния.

Version

71279a6f6e67 · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC