Mahabharata 3.245.12-25

Devanāgarī

युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतां वर ॥
नातप्ततपसः पुत्र प्राप्नुवन्ति महत् सुखम् ॥
सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते ॥
नात्यन्तम् असुखं कश् चित् प्राप्नोति पुरुषर्षभ ॥
प्रज्ञावांस् त्व् एव पुरुषः संयुक्तः परया धिया ॥
उदयास्तमयज्ञो हि न शोचति न हृष्यति ॥
सुखम् आपतितं सेवेद् दुःखम् आपतितं सहेत् ॥
कालप्राप्तम् उपासीत सस्यानाम् इव कर्षकः ॥
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥
नासाध्यं तपसः किं चिद् इति बुध्यस्व भारत ॥
सत्यम् आर्जवम् अक्रोधः संविभागो दमः शमः ॥
अनसूयाविहिंसा च शौचम् इन्द्रियसंयमः ॥
साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥
अधर्मरुचयो मूढास् तिर्यग्गतिपरायणाः ॥
कृच्छ्रां योनिम् अनुप्राप्य न सुखं विन्दते जनाः ॥
इह यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपभुज्यते ॥
तस्माच् छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च ॥
यथाशक्ति प्रयच्छेच् च संपूज्याभिप्रणम्य च ॥
काले पात्रे च हृष्टात्मा राजन् विगतमत्सरः ॥
सत्यवादी लभेतायुर् अनायासम् अथार्जवी ॥
अक्रोधनो ऽनसूयश् च निर्वृतिं लभते पराम् ॥
दान्तः शमपरः शश्वत् परिक्लेशं न विन्दति ॥
न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम् ॥
संविभक्ता च दाता च भोगवान् सुखवान् नरः ॥
भवत्य् अहिंसकश् चैव परमारोग्यम् अश्नुते ॥
मान्यान् मानयिता जन्म कुले महति विन्दति ॥
व्यसनैर् न तु संयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः ॥
शुभानुशयबुद्धिर् हि संयुक्तः कालधर्मणा ॥
प्रादुर्भवति तद्योगात् कल्याणमतिर् एव सः ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu dharmabhṛtāṃ vara ||
nātaptatapasaḥ putra prāpnuvanti mahat sukham ||
sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇopasevate ||
nātyantam asukhaṃ kaś cit prāpnoti puruṣarṣabha ||
prajñāvāṃs tv eva puruṣaḥ saṃyuktaḥ parayā dhiyā ||
udayāstamayajño hi na śocati na hṛṣyati ||
sukham āpatitaṃ seved duḥkham āpatitaṃ sahet ||
kālaprāptam upāsīta sasyānām iva karṣakaḥ ||
tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat ||
nāsādhyaṃ tapasaḥ kiṃ cid iti budhyasva bhārata ||
satyam ārjavam akrodhaḥ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ ||
anasūyāvihiṃsā ca śaucam indriyasaṃyamaḥ ||
sādhanāni mahārāja narāṇāṃ puṇyakarmaṇām ||
adharmarucayo mūḍhās tiryaggatiparāyaṇāḥ ||
kṛcchrāṃ yonim anuprāpya na sukhaṃ vindate janāḥ ||
iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate ||
tasmāc charīraṃ yuñjīta tapasā niyamena ca ||
yathāśakti prayacchec ca saṃpūjyābhipraṇamya ca ||
kāle pātre ca hṛṣṭātmā rājan vigatamatsaraḥ ||
satyavādī labhetāyur anāyāsam athārjavī ||
akrodhano 'nasūyaś ca nirvṛtiṃ labhate parām ||
dāntaḥ śamaparaḥ śaśvat parikleśaṃ na vindati ||
na ca tapyati dāntātmā dṛṣṭvā paragatāṃ śriyam ||
saṃvibhaktā ca dātā ca bhogavān sukhavān naraḥ ||
bhavaty ahiṃsakaś caiva paramārogyam aśnute ||
mānyān mānayitā janma kule mahati vindati ||
vyasanair na tu saṃyogaṃ prāpnoti vijitendriyaḥ ||
śubhānuśayabuddhir hi saṃyuktaḥ kāladharmaṇā ||
prādurbhavati tadyogāt kalyāṇamatir eva saḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतां वर ॥ नातप्ततपसः पुत्र प्राप्नुवन्ति महत् सुखम् ॥ सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते ॥ नात्यन्तम् असुखं कश् चित् प्राप्नोति पुरुषर्षभ ॥ प्रज्ञावांस् त्व् एव पुरुषः संयुक्तः परया धिया ॥ उदयास्तमयज्ञो हि न शोचति न हृष्यति ॥ सुखम् आपतितं सेवेद् दुःखम् आपतितं सहेत् ॥ कालप्राप्तम् उपासीत सस्यानाम् इव कर्षकः ॥ तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥ नासाध्यं तपसः किं चिद् इति बुध्यस्व भारत ॥ सत्यम् आर्जवम् अक्रोधः संविभागो दमः शमः ॥ अनसूयाविहिंसा च शौचम् इन्द्रियसंयमः ॥ साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ अधर्मरुचयो मूढास् तिर्यग्गतिपरायणाः ॥ कृच्छ्रां योनिम् अनुप्राप्य न सुखं विन्दते जनाः ॥ इह यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपभुज्यते ॥ तस्माच् छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च ॥ यथाशक्ति प्रयच्छेच् च संपूज्याभिप्रणम्य च ॥ काले पात्रे च हृष्टात्मा राजन् विगतमत्सरः ॥ सत्यवादी लभेतायुर् अनायासम् अथार्जवी ॥ अक्रोधनो ऽनसूयश् च निर्वृतिं लभते पराम् ॥ दान्तः शमपरः शश्वत् परिक्लेशं न विन्दति ॥ न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम् ॥ संविभक्ता च दाता च भोगवान् सुखवान् नरः ॥ भवत्य् अहिंसकश् चैव परमारोग्यम् अश्नुते ॥ मान्यान् मानयिता जन्म कुले महति विन्दति ॥ व्यसनैर् न तु संयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः ॥ शुभानुशयबुद्धिर् हि संयुक्तः कालधर्मणा ॥ प्रादुर्भवति तद्योगात् कल्याणमतिर् एव सः ॥yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu dharmabhṛtāṃ vara || nātaptatapasaḥ putra prāpnuvanti mahat sukham || sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇopasevate || nātyantam asukhaṃ kaś cit prāpnoti puruṣarṣabha || prajñāvāṃs tv eva puruṣaḥ saṃyuktaḥ parayā dhiyā || udayāstamayajño hi na śocati na hṛṣyati || sukham āpatitaṃ seved duḥkham āpatitaṃ sahet || kālaprāptam upāsīta sasyānām iva karṣakaḥ || tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat || nāsādhyaṃ tapasaḥ kiṃ cid iti budhyasva bhārata || satyam ārjavam akrodhaḥ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ || anasūyāvihiṃsā ca śaucam indriyasaṃyamaḥ || sādhanāni mahārāja narāṇāṃ puṇyakarmaṇām || adharmarucayo mūḍhās tiryaggatiparāyaṇāḥ || kṛcchrāṃ yonim anuprāpya na sukhaṃ vindate janāḥ || iha yat kriyate karma tat paratropabhujyate || tasmāc charīraṃ yuñjīta tapasā niyamena ca || yathāśakti prayacchec ca saṃpūjyābhipraṇamya ca || kāle pātre ca hṛṣṭātmā rājan vigatamatsaraḥ || satyavādī labhetāyur anāyāsam athārjavī || akrodhano 'nasūyaś ca nirvṛtiṃ labhate parām || dāntaḥ śamaparaḥ śaśvat parikleśaṃ na vindati || na ca tapyati dāntātmā dṛṣṭvā paragatāṃ śriyam || saṃvibhaktā ca dātā ca bhogavān sukhavān naraḥ || bhavaty ahiṃsakaś caiva paramārogyam aśnute || mānyān mānayitā janma kule mahati vindati || vyasanair na tu saṃyogaṃ prāpnoti vijitendriyaḥ || śubhānuśayabuddhir hi saṃyuktaḥ kāladharmaṇā || prādurbhavati tadyogāt kalyāṇamatir eva saḥ ||Вьяса наставляет Юдхиштхиру: не совершившие тапаса не достигают великого счастья; человек поочередно встречает счастье и страдание, но мудрый, знающий подъем и закат, не скорбит и не ликует; пришедшим счастьем следует пользоваться, пришедшее страдание — терпеть и ждать срока, как земледелец ждет урожай; нет ничего выше тапаса, им обретают великое, нет недостижимого для тапаса; средства людей, совершающих благие дела, — истина, прямота, негневливость, разделение благ, дама, шама, не-зависть, невреждение, чистота и обуздание чувств; глупцы, любящие адхарму, приходят к трудным рождениям и не находят счастья; то, что делается здесь, вкушается после, поэтому тело надо соединить с тапасом и правилом, а по силе давать в должном месте, времени и получателю; правдивый получает долгую жизнь, прямой — отсутствие труда, негневливый и независтливый — высшее умиротворение; обузданный не мучится, дарящий и делящийся имеет наслаждение и счастье, невредящий получает здоровье, почитающий достойных рождается в великом роде, владеющий чувствами избегает бед, а благой остаток мысли в должное время приносит доброе рождение.

Translation

Вьяса сказал: «Юдхиштхира, могучерукий, лучший из носителей дхармы, слушай. Сын, не совершившие тапаса не достигают великого счастья. Человек поочередно встречает счастье и страдание; никто не получает бесконечного несчастья, бык среди людей. Но разумный человек, соединенный с высшим пониманием, знает подъем и закат, поэтому не скорбит и не ликует. Пришедшим счастьем пусть пользуется, пришедшее страдание пусть терпит; пусть ждет пришедшего срока, как земледелец ждет урожая. Нет ничего выше тапаса; тапасом обретают великое. Нет ничего недостижимого для тапаса - пойми это, Бхарата. Истина, прямота, негневливость, разделение благ, обуздание внешних и внутренних чувств, не-зависть, невреждение, чистота и сдерживание чувств - таковы средства людей, совершающих благие дела. Глупцы, любящие адхарму и идущие к животным путям, получив тяжелое рождение, не обретают счастья. То дело, которое делается здесь, вкушается после; поэтому тело следует соединять с тапасом и правилом. По мере силы следует давать, почтив и поклонившись, в должное время, достойному получателю, с радостной душой и без зависти. Правдивый получает долгую жизнь, прямой - отсутствие тяжкого труда, негневливый и независтливый - высшее умиротворение. Обузданный и всегда обращенный к внутреннему покою не находит мучения; обуздавший себя не горит, видя чужую Шри. Тот, кто делится и дает, становится человеком наслаждения и счастья; невредящий обретает высшее здоровье. Почитающий достойных получает рождение в великом роду; победивший чувства не соединяется с бедами. Ведь человек с благим остатком мысли, соединенный с законом времени, благодаря этому рождается с добрым разумом».

Commentary

Наставление Вьясы держит вместе карму и терпение. Страдание не отрицается, но ему дается направление: тапас, дар, чистота и ожидание должного времени.

Version

299350ff8f43 · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC