Mahabharata 3.249.1-13

Devanāgarī

कोटिकाश्य उवाच
का त्वं कदम्बस्य विनम्य शाखाम्; एकाश्रमे तिष्ठसि शोभमाना ॥
देदीप्यमानाग्निशिखेव नक्तं; दोधूयमाना पवनेन सुभ्रूः ॥
अतीव रूपेण समन्विता त्वं; न चाप्य् अरण्येषु बिभेषि किं नु ॥
देवी नु यक्षी यदि दानवी वा; वराप्सरा दैत्यवराङ्गना वा ॥
वपुष्मती वोरगराजकन्या; वनेचरी वा क्षणदाचरस्त्री ॥
यद्य् एव राज्ञो वरुणस्य पत्नी; यमस्य सोमस्य धनेश्वरस्य ॥
धातुर् विधातुः सवितुर् विभोर् वा; शक्रस्य वा त्वं सदनात् प्रपन्ना ॥
न ह्य् एव नः पृच्छसि ये वयं स्म; न चापि जानीम तवेह नाथम् ॥
वयं हि मानं तव वर्धयन्तः; पृच्छाम भद्रे प्रभवं प्रभुं च ॥
आचक्ष्व बन्धूंश् च पतिं कुलं च; तत्त्वेन यच् चेह करोषि कार्यम् ॥
अहं तु राज्ञः सुरथस्य पुत्रो; यं कोटिकाश्येति विदुर् मनुष्याः ॥
असौ तु यस् तिष्ठति काञ्चनाङ्गे; रथे हुतो ऽग्निश् चयने यथैव ॥
त्रिगर्तराजः कमलायताक्षि; क्षेमंकरो नाम स एष वीरः ॥
अस्मात् परस् त्व् एष महाधनुष्मान्; पुत्रः कुणिन्दाधिपतेर् वरिष्ठः ॥
निरीक्षते त्वां विपुलायतांसः; सुविस्मितः पर्वतवासनित्यः ॥
असौ तु यः पुष्करिणीसमीपे; श्यामो युवा तिष्ठति दर्शनीयः ॥
इक्ष्वाकुराज्ञः सुबलस्य पुत्रः; स एष हन्ता द्विषतां सुगात्रि ॥
यस्यानुयात्रं ध्वजिनः प्रयान्ति; सौवीरका द्वादश राजपुत्राः ॥
शोणाश्वयुक्तेषु रथेषु सर्वे; मखेषु दीप्ता इव हव्यवाहाः ॥
अङ्गारकः कुञ्जरगुप्तकश् च; शत्रुंजयः संजयसुप्रवृद्धौ ॥
प्रभंकरो ऽथ भ्रमरो रविश् च; शूरः प्रतापः कुहरश् च नाम ॥
यं षट्सहस्रा रथिनो ऽनुयान्ति; नागा हयाश् चैव पदातिनश् च ॥
जयद्रथो नाम यदि श्रुतस् ते; सौवीरराजः सुभगे स एषः ॥
तस्यापरे भ्रातरो ऽदीनसत्त्वा; बलाहकानीकविदारणाध्याः ॥
सौवीरवीराः प्रवरा युवानो; राजानम् एते बलिनो ऽनुयान्ति ॥
एतैः सहायैर् उपयाति राजा; मरुद्गणैर् इन्द्र इवाभिगुप्तः ॥
अजानतां ख्यापय नः सुकेशि; कस्यासि भार्या दुहिता च कस्य ॥

Transliteration (IAST)

koṭikāśya uvāca
kā tvaṃ kadambasya vinamya śākhām; ekāśrame tiṣṭhasi śobhamānā ||
dedīpyamānāgniśikheva naktaṃ; dodhūyamānā pavanena subhrūḥ ||
atīva rūpeṇa samanvitā tvaṃ; na cāpy araṇyeṣu bibheṣi kiṃ nu ||
devī nu yakṣī yadi dānavī vā; varāpsarā daityavarāṅganā vā ||
vapuṣmatī voragarājakanyā; vanecarī vā kṣaṇadācarastrī ||
yady eva rājño varuṇasya patnī; yamasya somasya dhaneśvarasya ||
dhātur vidhātuḥ savitur vibhor vā; śakrasya vā tvaṃ sadanāt prapannā ||
na hy eva naḥ pṛcchasi ye vayaṃ sma; na cāpi jānīma taveha nātham ||
vayaṃ hi mānaṃ tava vardhayantaḥ; pṛcchāma bhadre prabhavaṃ prabhuṃ ca ||
ācakṣva bandhūṃś ca patiṃ kulaṃ ca; tattvena yac ceha karoṣi kāryam ||
ahaṃ tu rājñaḥ surathasya putro; yaṃ koṭikāśyeti vidur manuṣyāḥ ||
asau tu yas tiṣṭhati kāñcanāṅge; rathe huto 'gniś cayane yathaiva ||
trigartarājaḥ kamalāyatākṣi; kṣemaṃkaro nāma sa eṣa vīraḥ ||
asmāt paras tv eṣa mahādhanuṣmān; putraḥ kuṇindādhipater variṣṭhaḥ ||
nirīkṣate tvāṃ vipulāyatāṃsaḥ; suvismitaḥ parvatavāsanityaḥ ||
asau tu yaḥ puṣkariṇīsamīpe; śyāmo yuvā tiṣṭhati darśanīyaḥ ||
ikṣvākurājñaḥ subalasya putraḥ; sa eṣa hantā dviṣatāṃ sugātri ||
yasyānuyātraṃ dhvajinaḥ prayānti; sauvīrakā dvādaśa rājaputrāḥ ||
śoṇāśvayukteṣu ratheṣu sarve; makheṣu dīptā iva havyavāhāḥ ||
aṅgārakaḥ kuñjaraguptakaś ca; śatruṃjayaḥ saṃjayasupravṛddhau ||
prabhaṃkaro 'tha bhramaro raviś ca; śūraḥ pratāpaḥ kuharaś ca nāma ||
yaṃ ṣaṭsahasrā rathino 'nuyānti; nāgā hayāś caiva padātinaś ca ||
jayadratho nāma yadi śrutas te; sauvīrarājaḥ subhage sa eṣaḥ ||
tasyāpare bhrātaro 'dīnasattvā; balāhakānīkavidāraṇādhyāḥ ||
sauvīravīrāḥ pravarā yuvāno; rājānam ete balino 'nuyānti ||
etaiḥ sahāyair upayāti rājā; marudgaṇair indra ivābhiguptaḥ ||
ajānatāṃ khyāpaya naḥ sukeśi; kasyāsi bhāryā duhitā ca kasya ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

कोटिकाश्य उवाच का त्वं कदम्बस्य विनम्य शाखाम्; एकाश्रमे तिष्ठसि शोभमाना ॥ देदीप्यमानाग्निशिखेव नक्तं; दोधूयमाना पवनेन सुभ्रूः ॥ अतीव रूपेण समन्विता त्वं; न चाप्य् अरण्येषु बिभेषि किं नु ॥ देवी नु यक्षी यदि दानवी वा; वराप्सरा दैत्यवराङ्गना वा ॥ वपुष्मती वोरगराजकन्या; वनेचरी वा क्षणदाचरस्त्री ॥ यद्य् एव राज्ञो वरुणस्य पत्नी; यमस्य सोमस्य धनेश्वरस्य ॥ धातुर् विधातुः सवितुर् विभोर् वा; शक्रस्य वा त्वं सदनात् प्रपन्ना ॥ न ह्य् एव नः पृच्छसि ये वयं स्म; न चापि जानीम तवेह नाथम् ॥ वयं हि मानं तव वर्धयन्तः; पृच्छाम भद्रे प्रभवं प्रभुं च ॥ आचक्ष्व बन्धूंश् च पतिं कुलं च; तत्त्वेन यच् चेह करोषि कार्यम् ॥ अहं तु राज्ञः सुरथस्य पुत्रो; यं कोटिकाश्येति विदुर् मनुष्याः ॥ असौ तु यस् तिष्ठति काञ्चनाङ्गे; रथे हुतो ऽग्निश् चयने यथैव ॥ त्रिगर्तराजः कमलायताक्षि; क्षेमंकरो नाम स एष वीरः ॥ अस्मात् परस् त्व् एष महाधनुष्मान्; पुत्रः कुणिन्दाधिपतेर् वरिष्ठः ॥ निरीक्षते त्वां विपुलायतांसः; सुविस्मितः पर्वतवासनित्यः ॥ असौ तु यः पुष्करिणीसमीपे; श्यामो युवा तिष्ठति दर्शनीयः ॥ इक्ष्वाकुराज्ञः सुबलस्य पुत्रः; स एष हन्ता द्विषतां सुगात्रि ॥ यस्यानुयात्रं ध्वजिनः प्रयान्ति; सौवीरका द्वादश राजपुत्राः ॥ शोणाश्वयुक्तेषु रथेषु सर्वे; मखेषु दीप्ता इव हव्यवाहाः ॥ अङ्गारकः कुञ्जरगुप्तकश् च; शत्रुंजयः संजयसुप्रवृद्धौ ॥ प्रभंकरो ऽथ भ्रमरो रविश् च; शूरः प्रतापः कुहरश् च नाम ॥ यं षट्सहस्रा रथिनो ऽनुयान्ति; नागा हयाश् चैव पदातिनश् च ॥ जयद्रथो नाम यदि श्रुतस् ते; सौवीरराजः सुभगे स एषः ॥ तस्यापरे भ्रातरो ऽदीनसत्त्वा; बलाहकानीकविदारणाध्याः ॥ सौवीरवीराः प्रवरा युवानो; राजानम् एते बलिनो ऽनुयान्ति ॥ एतैः सहायैर् उपयाति राजा; मरुद्गणैर् इन्द्र इवाभिगुप्तः ॥ अजानतां ख्यापय नः सुकेशि; कस्यासि भार्या दुहिता च कस्य ॥koṭikāśya uvāca kā tvaṃ kadambasya vinamya śākhām; ekāśrame tiṣṭhasi śobhamānā || dedīpyamānāgniśikheva naktaṃ; dodhūyamānā pavanena subhrūḥ || atīva rūpeṇa samanvitā tvaṃ; na cāpy araṇyeṣu bibheṣi kiṃ nu || devī nu yakṣī yadi dānavī vā; varāpsarā daityavarāṅganā vā || vapuṣmatī voragarājakanyā; vanecarī vā kṣaṇadācarastrī || yady eva rājño varuṇasya patnī; yamasya somasya dhaneśvarasya || dhātur vidhātuḥ savitur vibhor vā; śakrasya vā tvaṃ sadanāt prapannā || na hy eva naḥ pṛcchasi ye vayaṃ sma; na cāpi jānīma taveha nātham || vayaṃ hi mānaṃ tava vardhayantaḥ; pṛcchāma bhadre prabhavaṃ prabhuṃ ca || ācakṣva bandhūṃś ca patiṃ kulaṃ ca; tattvena yac ceha karoṣi kāryam || ahaṃ tu rājñaḥ surathasya putro; yaṃ koṭikāśyeti vidur manuṣyāḥ || asau tu yas tiṣṭhati kāñcanāṅge; rathe huto 'gniś cayane yathaiva || trigartarājaḥ kamalāyatākṣi; kṣemaṃkaro nāma sa eṣa vīraḥ || asmāt paras tv eṣa mahādhanuṣmān; putraḥ kuṇindādhipater variṣṭhaḥ || nirīkṣate tvāṃ vipulāyatāṃsaḥ; suvismitaḥ parvatavāsanityaḥ || asau tu yaḥ puṣkariṇīsamīpe; śyāmo yuvā tiṣṭhati darśanīyaḥ || ikṣvākurājñaḥ subalasya putraḥ; sa eṣa hantā dviṣatāṃ sugātri || yasyānuyātraṃ dhvajinaḥ prayānti; sauvīrakā dvādaśa rājaputrāḥ || śoṇāśvayukteṣu ratheṣu sarve; makheṣu dīptā iva havyavāhāḥ || aṅgārakaḥ kuñjaraguptakaś ca; śatruṃjayaḥ saṃjayasupravṛddhau || prabhaṃkaro 'tha bhramaro raviś ca; śūraḥ pratāpaḥ kuharaś ca nāma || yaṃ ṣaṭsahasrā rathino 'nuyānti; nāgā hayāś caiva padātinaś ca || jayadratho nāma yadi śrutas te; sauvīrarājaḥ subhage sa eṣaḥ || tasyāpare bhrātaro 'dīnasattvā; balāhakānīkavidāraṇādhyāḥ || sauvīravīrāḥ pravarā yuvāno; rājānam ete balino 'nuyānti || etaiḥ sahāyair upayāti rājā; marudgaṇair indra ivābhiguptaḥ || ajānatāṃ khyāpaya naḥ sukeśi; kasyāsi bhāryā duhitā ca kasya ||Котикашья спрашивает Драупади, кто она, стоящая одна в ашраме, склонив ветвь кадамбы, сияющая как колеблемый ветром ночной огонь; почему она, столь прекрасная, не боится леса: богиня ли, якши, данави, апсара, жена дайтьи, дочь царя змей, лесная ночная странница или жена Варуна, Ямы, Сомы, Куберы, Дхатара, Видхатара, Савитара, Вибху или Шакры; он говорит, что они не знают ее защитника и спрашивают, чтобы увеличить ее почет; просит назвать родных, мужа, род и дело; затем представляет себя как сына царя Суратхи Котикашью, показывает Тригартского царя Кшеманкару на золотой колеснице, сына царя Кунинды, сына икшвакского царя Субалы, двенадцать царевичей Саувиры на колесницах с красными конями, спутников Ангараку, Кунджарагуптаку, Шатрунджаю, Санджаю, Суправриддху, Прабханкару, Бхрамару, Рави, Шуру, Пратапу и Кухару, шесть тысяч колесничих, слонов, коней и пеших, а также царя Саувиры Джаядратху с братьями; этот царь идет с союзниками, охраняемый как Индра Марутами, и Котикашья просит прекрасноволосую сказать, чья она жена и дочь.

Translation

Котикашья сказал: «Кто ты, склонив ветвь кадамбы, стоишь одна в ашраме и сияешь, прекраснобровая, как огненный язык ночью, колеблемый ветром? Ты наделена чрезвычайной красотой. Почему ты не боишься в лесу? Ты богиня, якши, данави, лучшая апсара или прекрасная жена дайтьи? Ты прекрасная дочь царя змей, лесная странница или ночная женщина? Или ты жена царя Варуна, Ямы, Сомы, владыки богатств, Дхатара, Видхатара, Савитара, Вибху или Шакры, пришедшая из его обители? Ты не спрашиваешь нас, кто мы, и мы не знаем твоего защитника здесь. Мы, увеличивая твой почет, спрашиваем, прекрасная, о твоем происхождении и владыке. Расскажи о родных, муже, роде и о том деле, которое ты здесь делаешь. Я - сын царя Суратхи, которого люди знают как Котикашью. А тот, кто стоит там на золотой колеснице, как огонь, возложенный на жертвенник, - это герой Кшеманкара, царь Тригарты, лотосоокая. За ним - могучий лучник, лучший сын владыки Кунинды, широкоплечий, живущий в горах; он с великим изумлением смотрит на тебя. А тот смуглый прекрасный юноша у пруда - сын царя Икшваку Субалы, губитель врагов, прекрасная. Его сопровождают двенадцать царевичей Саувиры со знаменами, все на колесницах с красными конями, сияющие как огни хавьи на жертвоприношениях: Ангарака, Кунджарагуптака, Шатрунджая, Санджая и Суправриддха, Прабханкара, Бхрамара, Рави, Шура, Пратапа и Кухара. За тем, кого зовут Джаядратхой, если ты слышала это имя, царем Саувиры, идут шесть тысяч колесничих, слоны, кони и пешие. Другие его братья, не малодушные, начиная с Балахаканикавидараны, лучшие молодые герои Саувиры, сильные, следуют за царем. С этими союзниками царь идет, защищенный как Индра сонмами Марутов. Прекрасноволосая, скажи нам, не знающим: чья ты жена и чья дочь?»

Commentary

Котикашья говорит языком почета, но вся сцена стоит на чужом желании Джаядратхи. Внешняя вежливость не отменяет опасного намерения.

Version

addd91e64cba · published Jun 18, 2026, 7:08:37 AM UTC