Mahabharata 3.256.1-18

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
जयद्रथस् तु संप्रेक्ष्य भ्रातराव् उद्यतायुधौ ॥
प्राद्रवत् तूर्णम् अव्यग्रो जीवितेप्सुः सुदुःखितः ॥
तं भीमसेनो धावन्तम् अवतीर्य रथाद् बली ॥
अभिद्रुत्य निजग्राह केशपक्षे ऽत्यमर्षणः ॥
समुद्यम्य च तं रोषान् निष्पिपेष महीतले ॥
गले गृहीत्वा राजानं ताडयाम् आस चैव ह ॥
पुनः संजीवमानस्य तस्योत्पतितुम् इच्छतः ॥
पदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद् विलपिष्यतः ॥
तस्य जानुं ददौ भीमो जघ्ने चैनम् अरत्निना ॥
स मोहम् अगमद् राजा प्रहारवरपीडितः ॥
विरोषं भीमसेनं तु वारयाम् आस फल्गुनः ॥
दुःशलायाः कृते राजा यत् तद् आहेति कौरव ॥
भीमसेन उवाच
नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुम् अर्हति ॥
द्रौपद्यास् तदनर्हायाः परिक्लेष्टा नराधमः ॥
किं नु शक्यं मया कर्तुं यद् राजा सततं घृणी ॥
त्वं च बालिशया बुद्ध्या सदैवास्मान् प्रबाधसे ॥
एवम् उक्त्वा सटास् तस्य पञ्च चक्रे वृकोदरः ॥
अर्धचन्द्रेण बाणेन किं चिद् अब्रुवतस् तदा ॥
विकल्पयित्वा राजानं ततः प्राह वृकोदरः ॥
जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ॥
दासो ऽस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च ॥
एवं ते जीवितं दद्याम् एष युद्धजितो विधिः ॥
एवम् अस्त्व् इति तं राजा कृच्छ्रप्राणो जयद्रथः ॥
प्रोवाच पुरुषव्याघ्रं भीमम् आहवशोभिनम् ॥
तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थो वृकोदरः ॥
रथम् आरोपयाम् आस विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम् ॥
ततस् तं रथम् आस्थाय भीमः पार्थानुगस् तदा ॥
अभ्येत्याश्रममध्यस्थम् अभ्यगच्छद् युधिष्ठिरम् ॥
दर्शयाम् आस भीमस् तु तदवस्थं जयद्रथम् ॥
तं राजा प्राहसद् दृष्ट्वा मुच्यताम् इति चाब्रवीत् ॥
राजानं चाब्रवीद् भीमो द्रौपद्यै कथयेति वै ॥
दासभावं गतो ह्य् एष पाण्डूनां पापचेतनः ॥
तम् उवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः ॥
मुञ्चैनम् अधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम् ॥
द्रौपदी चाब्रवीद् भीमम् अभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरम् ॥
दासो ऽयं मुच्यतां राज्ञस् त्वया पञ्चसटः कृतः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
jayadrathas tu saṃprekṣya bhrātarāv udyatāyudhau ||
prādravat tūrṇam avyagro jīvitepsuḥ suduḥkhitaḥ ||
taṃ bhīmaseno dhāvantam avatīrya rathād balī ||
abhidrutya nijagrāha keśapakṣe 'tyamarṣaṇaḥ ||
samudyamya ca taṃ roṣān niṣpipeṣa mahītale ||
gale gṛhītvā rājānaṃ tāḍayām āsa caiva ha ||
punaḥ saṃjīvamānasya tasyotpatitum icchataḥ ||
padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharad vilapiṣyataḥ ||
tasya jānuṃ dadau bhīmo jaghne cainam aratninā ||
sa moham agamad rājā prahāravarapīḍitaḥ ||
viroṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayām āsa phalgunaḥ ||
duḥśalāyāḥ kṛte rājā yat tad āheti kaurava ||
bhīmasena uvāca
nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitum arhati ||
draupadyās tadanarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ ||
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yad rājā satataṃ ghṛṇī ||
tvaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmān prabādhase ||
evam uktvā saṭās tasya pañca cakre vṛkodaraḥ ||
ardhacandreṇa bāṇena kiṃ cid abruvatas tadā ||
vikalpayitvā rājānaṃ tataḥ prāha vṛkodaraḥ ||
jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu ||
dāso 'smīti tvayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca ||
evaṃ te jīvitaṃ dadyām eṣa yuddhajito vidhiḥ ||
evam astv iti taṃ rājā kṛcchraprāṇo jayadrathaḥ ||
provāca puruṣavyāghraṃ bhīmam āhavaśobhinam ||
tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ ||
ratham āropayām āsa visaṃjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam ||
tatas taṃ ratham āsthāya bhīmaḥ pārthānugas tadā ||
abhyetyāśramamadhyastham abhyagacchad yudhiṣṭhiram ||
darśayām āsa bhīmas tu tadavasthaṃ jayadratham ||
taṃ rājā prāhasad dṛṣṭvā mucyatām iti cābravīt ||
rājānaṃ cābravīd bhīmo draupadyai kathayeti vai ||
dāsabhāvaṃ gato hy eṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ ||
tam uvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ ||
muñcainam adhamācāraṃ pramāṇaṃ yadi te vayam ||
draupadī cābravīd bhīmam abhiprekṣya yudhiṣṭhiram ||
dāso 'yaṃ mucyatāṃ rājñas tvayā pañcasaṭaḥ kṛtaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच जयद्रथस् तु संप्रेक्ष्य भ्रातराव् उद्यतायुधौ ॥ प्राद्रवत् तूर्णम् अव्यग्रो जीवितेप्सुः सुदुःखितः ॥ तं भीमसेनो धावन्तम् अवतीर्य रथाद् बली ॥ अभिद्रुत्य निजग्राह केशपक्षे ऽत्यमर्षणः ॥ समुद्यम्य च तं रोषान् निष्पिपेष महीतले ॥ गले गृहीत्वा राजानं ताडयाम् आस चैव ह ॥ पुनः संजीवमानस्य तस्योत्पतितुम् इच्छतः ॥ पदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद् विलपिष्यतः ॥ तस्य जानुं ददौ भीमो जघ्ने चैनम् अरत्निना ॥ स मोहम् अगमद् राजा प्रहारवरपीडितः ॥ विरोषं भीमसेनं तु वारयाम् आस फल्गुनः ॥ दुःशलायाः कृते राजा यत् तद् आहेति कौरव ॥ भीमसेन उवाच नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुम् अर्हति ॥ द्रौपद्यास् तदनर्हायाः परिक्लेष्टा नराधमः ॥ किं नु शक्यं मया कर्तुं यद् राजा सततं घृणी ॥ त्वं च बालिशया बुद्ध्या सदैवास्मान् प्रबाधसे ॥ एवम् उक्त्वा सटास् तस्य पञ्च चक्रे वृकोदरः ॥ अर्धचन्द्रेण बाणेन किं चिद् अब्रुवतस् तदा ॥ विकल्पयित्वा राजानं ततः प्राह वृकोदरः ॥ जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ॥ दासो ऽस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च ॥ एवं ते जीवितं दद्याम् एष युद्धजितो विधिः ॥ एवम् अस्त्व् इति तं राजा कृच्छ्रप्राणो जयद्रथः ॥ प्रोवाच पुरुषव्याघ्रं भीमम् आहवशोभिनम् ॥ तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थो वृकोदरः ॥ रथम् आरोपयाम् आस विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम् ॥ ततस् तं रथम् आस्थाय भीमः पार्थानुगस् तदा ॥ अभ्येत्याश्रममध्यस्थम् अभ्यगच्छद् युधिष्ठिरम् ॥ दर्शयाम् आस भीमस् तु तदवस्थं जयद्रथम् ॥ तं राजा प्राहसद् दृष्ट्वा मुच्यताम् इति चाब्रवीत् ॥ राजानं चाब्रवीद् भीमो द्रौपद्यै कथयेति वै ॥ दासभावं गतो ह्य् एष पाण्डूनां पापचेतनः ॥ तम् उवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः ॥ मुञ्चैनम् अधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम् ॥ द्रौपदी चाब्रवीद् भीमम् अभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरम् ॥ दासो ऽयं मुच्यतां राज्ञस् त्वया पञ्चसटः कृतः ॥vaiśaṃpāyana uvāca jayadrathas tu saṃprekṣya bhrātarāv udyatāyudhau || prādravat tūrṇam avyagro jīvitepsuḥ suduḥkhitaḥ || taṃ bhīmaseno dhāvantam avatīrya rathād balī || abhidrutya nijagrāha keśapakṣe 'tyamarṣaṇaḥ || samudyamya ca taṃ roṣān niṣpipeṣa mahītale || gale gṛhītvā rājānaṃ tāḍayām āsa caiva ha || punaḥ saṃjīvamānasya tasyotpatitum icchataḥ || padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharad vilapiṣyataḥ || tasya jānuṃ dadau bhīmo jaghne cainam aratninā || sa moham agamad rājā prahāravarapīḍitaḥ || viroṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayām āsa phalgunaḥ || duḥśalāyāḥ kṛte rājā yat tad āheti kaurava || bhīmasena uvāca nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitum arhati || draupadyās tadanarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ || kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yad rājā satataṃ ghṛṇī || tvaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmān prabādhase || evam uktvā saṭās tasya pañca cakre vṛkodaraḥ || ardhacandreṇa bāṇena kiṃ cid abruvatas tadā || vikalpayitvā rājānaṃ tataḥ prāha vṛkodaraḥ || jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu || dāso 'smīti tvayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca || evaṃ te jīvitaṃ dadyām eṣa yuddhajito vidhiḥ || evam astv iti taṃ rājā kṛcchraprāṇo jayadrathaḥ || provāca puruṣavyāghraṃ bhīmam āhavaśobhinam || tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ || ratham āropayām āsa visaṃjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam || tatas taṃ ratham āsthāya bhīmaḥ pārthānugas tadā || abhyetyāśramamadhyastham abhyagacchad yudhiṣṭhiram || darśayām āsa bhīmas tu tadavasthaṃ jayadratham || taṃ rājā prāhasad dṛṣṭvā mucyatām iti cābravīt || rājānaṃ cābravīd bhīmo draupadyai kathayeti vai || dāsabhāvaṃ gato hy eṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ || tam uvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ || muñcainam adhamācāraṃ pramāṇaṃ yadi te vayam || draupadī cābravīd bhīmam abhiprekṣya yudhiṣṭhiram || dāso 'yaṃ mucyatāṃ rājñas tvayā pañcasaṭaḥ kṛtaḥ ||Джаядратха, увидев двух братьев с поднятым оружием, бежит ради жизни; Бхимасена спрыгивает с колесницы, хватает его за волосы, поднимает в гневе, швыряет на землю, хватает за горло, бьет, наступает на голову, бьет коленом и локтем, так что царь теряет сознание; Арджуна удерживает разгневанного Бхиму, напоминая о словах царя ради Духшалы; Бхима говорит, что этот низкий мучитель Драупади не достоин жить, но из-за сострадательного Юдхиштхиры и детской мысли Арджуны ему приходится сдержаться; тогда он делает на голове Джаядратхи пять пучков волос стрелой-полумесяцем и говорит: если хочешь жить, во всех собраниях говори: «я раб»; Джаядратха с трудом живой соглашается; Бхима связывает его, полубессознательного и покрытого пылью, сажает на колесницу, привозит к Юдхиштхире, показывает в таком виде, и царь, засмеявшись, велит освободить; Бхима велит рассказать Драупади, что этот грешник стал рабом Панду, а старший брат с любовью просит отпустить низкого, если они для Бхимы авторитет; Драупади, глядя на Юдхиштхиру, соглашается: этот раб, с пятью пучками на голове, пусть будет отпущен.

Translation

Вайшампаяна сказал: «Джаядратха, увидев двух братьев с поднятым оружием, быстро побежал, не теряя себя, желая жизни и сильно страдая. Сильный Бхимасена, увидев его бегущим, сошел с колесницы, бросился за ним и схватил за волосы, полный нетерпения. Подняв его в гневе, он швырнул царя на землю, схватил за горло и стал бить. Когда тот снова приходил в себя и хотел вскочить, могучерукий ударил его ногой по голове, пока тот стонал. Бхима дал ему колено и ударил локтем; царь потерял сознание, измученный сильнейшими ударами. Пхалгуна удержал разгневанного Бхимасену: «Царь сказал это ради Духшалы, Каурав». Бхимасена сказал: «Этот человек дурного поведения не достоин жить после меня: низший из людей мучил Драупади, которая такого не заслужила. Что я могу сделать, если царь постоянно сострадателен, а ты всегда теснишь нас детским умом?» Сказав это, Врикодара стрелой-полумесяцем сделал на голове Джаядратхи пять пучков волос, пока тот едва говорил. Искалечив царя, Врикодара сказал: «Если хочешь жить, глупец, слушай условие, которое я говорю: во всех собраниях и сходках ты должен говорить: “Я раб”. Так я дам тебе жизнь. Это правило для побежденного в бою». «Да будет так», - сказал ему едва живой царь Джаядратха, обращаясь к тигру среди людей Бхиме, сияющему в битве. Тогда Партха Врикодара связал его, дергающегося, полубессознательного и покрытого пылью, и посадил на колесницу. Сев на эту колесницу, Бхима, следуя за Партхой, пришел к Юдхиштхире, находившемуся в середине ашрама. Бхима показал Джаядратху в таком состоянии; царь, увидев его, засмеялся и сказал: «Пусть будет освобожден». Бхима сказал царю: «Скажи Драупади: этот грешный умом стал рабом Панду». Тогда старший брат сказал ему с любовью: «Отпусти этого низкого поведения, если мы для тебя авторитет». Драупади, взглянув на Юдхиштхиру, сказала Бхиме: «Этот раб царя, с пятью пучками, сделанными тобой, пусть будет отпущен».

Commentary

Наказание Джаядратхи сохраняет память о преступлении публичным позором. Пощада не отменяет правосудия, но удерживает Бхиму от убийства родственника Куру.

Version

adb1e5134883 · published Jun 18, 2026, 7:22:41 AM UTC