Mahabharata 3.256.1-18

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
जयद्रथस् तु संप्रेक्ष्य भ्रातराव् उद्यतायुधौ ॥
प्राद्रवत् तूर्णम् अव्यग्रो जीवितेप्सुः सुदुःखितः ॥
तं भीमसेनो धावन्तम् अवतीर्य रथाद् बली ॥
अभिद्रुत्य निजग्राह केशपक्षे ऽत्यमर्षणः ॥
समुद्यम्य च तं रोषान् निष्पिपेष महीतले ॥
गले गृहीत्वा राजानं ताडयाम् आस चैव ह ॥
पुनः संजीवमानस्य तस्योत्पतितुम् इच्छतः ॥
पदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद् विलपिष्यतः ॥
तस्य जानुं ददौ भीमो जघ्ने चैनम् अरत्निना ॥
स मोहम् अगमद् राजा प्रहारवरपीडितः ॥
विरोषं भीमसेनं तु वारयाम् आस फल्गुनः ॥
दुःशलायाः कृते राजा यत् तद् आहेति कौरव ॥
भीमसेन उवाच
नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुम् अर्हति ॥
द्रौपद्यास् तदनर्हायाः परिक्लेष्टा नराधमः ॥
किं नु शक्यं मया कर्तुं यद् राजा सततं घृणी ॥
त्वं च बालिशया बुद्ध्या सदैवास्मान् प्रबाधसे ॥
एवम् उक्त्वा सटास् तस्य पञ्च चक्रे वृकोदरः ॥
अर्धचन्द्रेण बाणेन किं चिद् अब्रुवतस् तदा ॥
विकल्पयित्वा राजानं ततः प्राह वृकोदरः ॥
जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ॥
दासो ऽस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च ॥
एवं ते जीवितं दद्याम् एष युद्धजितो विधिः ॥
एवम् अस्त्व् इति तं राजा कृच्छ्रप्राणो जयद्रथः ॥
प्रोवाच पुरुषव्याघ्रं भीमम् आहवशोभिनम् ॥
तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थो वृकोदरः ॥
रथम् आरोपयाम् आस विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम् ॥
ततस् तं रथम् आस्थाय भीमः पार्थानुगस् तदा ॥
अभ्येत्याश्रममध्यस्थम् अभ्यगच्छद् युधिष्ठिरम् ॥
दर्शयाम् आस भीमस् तु तदवस्थं जयद्रथम् ॥
तं राजा प्राहसद् दृष्ट्वा मुच्यताम् इति चाब्रवीत् ॥
राजानं चाब्रवीद् भीमो द्रौपद्यै कथयेति वै ॥
दासभावं गतो ह्य् एष पाण्डूनां पापचेतनः ॥
तम् उवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः ॥
मुञ्चैनम् अधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम् ॥
द्रौपदी चाब्रवीद् भीमम् अभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरम् ॥
दासो ऽयं मुच्यतां राज्ञस् त्वया पञ्चसटः कृतः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
jayadrathas tu saṃprekṣya bhrātarāv udyatāyudhau ||
prādravat tūrṇam avyagro jīvitepsuḥ suduḥkhitaḥ ||
taṃ bhīmaseno dhāvantam avatīrya rathād balī ||
abhidrutya nijagrāha keśapakṣe 'tyamarṣaṇaḥ ||
samudyamya ca taṃ roṣān niṣpipeṣa mahītale ||
gale gṛhītvā rājānaṃ tāḍayām āsa caiva ha ||
punaḥ saṃjīvamānasya tasyotpatitum icchataḥ ||
padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharad vilapiṣyataḥ ||
tasya jānuṃ dadau bhīmo jaghne cainam aratninā ||
sa moham agamad rājā prahāravarapīḍitaḥ ||
viroṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayām āsa phalgunaḥ ||
duḥśalāyāḥ kṛte rājā yat tad āheti kaurava ||
bhīmasena uvāca
nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitum arhati ||
draupadyās tadanarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ ||
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yad rājā satataṃ ghṛṇī ||
tvaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmān prabādhase ||
evam uktvā saṭās tasya pañca cakre vṛkodaraḥ ||
ardhacandreṇa bāṇena kiṃ cid abruvatas tadā ||
vikalpayitvā rājānaṃ tataḥ prāha vṛkodaraḥ ||
jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu ||
dāso 'smīti tvayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca ||
evaṃ te jīvitaṃ dadyām eṣa yuddhajito vidhiḥ ||
evam astv iti taṃ rājā kṛcchraprāṇo jayadrathaḥ ||
provāca puruṣavyāghraṃ bhīmam āhavaśobhinam ||
tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ ||
ratham āropayām āsa visaṃjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam ||
tatas taṃ ratham āsthāya bhīmaḥ pārthānugas tadā ||
abhyetyāśramamadhyastham abhyagacchad yudhiṣṭhiram ||
darśayām āsa bhīmas tu tadavasthaṃ jayadratham ||
taṃ rājā prāhasad dṛṣṭvā mucyatām iti cābravīt ||
rājānaṃ cābravīd bhīmo draupadyai kathayeti vai ||
dāsabhāvaṃ gato hy eṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ ||
tam uvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ ||
muñcainam adhamācāraṃ pramāṇaṃ yadi te vayam ||
draupadī cābravīd bhīmam abhiprekṣya yudhiṣṭhiram ||
dāso 'yaṃ mucyatāṃ rājñas tvayā pañcasaṭaḥ kṛtaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच जयद्रथस् तु संप्रेक्ष्य भ्रातराव् उद्यतायुधौ ॥ प्राद्रवत् तूर्णम् अव्यग्रो जीवितेप्सुः सुदुःखितः ॥ तं भीमसेनो धावन्तम् अवतीर्य रथाद् बली ॥ अभिद्रुत्य निजग्राह केशपक्षे ऽत्यमर्षणः ॥ समुद्यम्य च तं रोषान् निष्पिपेष महीतले ॥ गले गृहीत्वा राजानं ताडयाम् आस चैव ह ॥ पुनः संजीवमानस्य तस्योत्पतितुम् इच्छतः ॥ पदा मूर्ध्नि महाबाहुः प्राहरद् विलपिष्यतः ॥ तस्य जानुं ददौ भीमो जघ्ने चैनम् अरत्निना ॥ स मोहम् अगमद् राजा प्रहारवरपीडितः ॥ विरोषं भीमसेनं तु वारयाम् आस फल्गुनः ॥ दुःशलायाः कृते राजा यत् तद् आहेति कौरव ॥ भीमसेन उवाच नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुम् अर्हति ॥ द्रौपद्यास् तदनर्हायाः परिक्लेष्टा नराधमः ॥ किं नु शक्यं मया कर्तुं यद् राजा सततं घृणी ॥ त्वं च बालिशया बुद्ध्या सदैवास्मान् प्रबाधसे ॥ एवम् उक्त्वा सटास् तस्य पञ्च चक्रे वृकोदरः ॥ अर्धचन्द्रेण बाणेन किं चिद् अब्रुवतस् तदा ॥ विकल्पयित्वा राजानं ततः प्राह वृकोदरः ॥ जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु ॥ दासो ऽस्मीति त्वया वाच्यं संसत्सु च सभासु च ॥ एवं ते जीवितं दद्याम् एष युद्धजितो विधिः ॥ एवम् अस्त्व् इति तं राजा कृच्छ्रप्राणो जयद्रथः ॥ प्रोवाच पुरुषव्याघ्रं भीमम् आहवशोभिनम् ॥ तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थो वृकोदरः ॥ रथम् आरोपयाम् आस विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम् ॥ ततस् तं रथम् आस्थाय भीमः पार्थानुगस् तदा ॥ अभ्येत्याश्रममध्यस्थम् अभ्यगच्छद् युधिष्ठिरम् ॥ दर्शयाम् आस भीमस् तु तदवस्थं जयद्रथम् ॥ तं राजा प्राहसद् दृष्ट्वा मुच्यताम् इति चाब्रवीत् ॥ राजानं चाब्रवीद् भीमो द्रौपद्यै कथयेति वै ॥ दासभावं गतो ह्य् एष पाण्डूनां पापचेतनः ॥ तम् उवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वचः ॥ मुञ्चैनम् अधमाचारं प्रमाणं यदि ते वयम् ॥ द्रौपदी चाब्रवीद् भीमम् अभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरम् ॥ दासो ऽयं मुच्यतां राज्ञस् त्वया पञ्चसटः कृतः ॥vaiśaṃpāyana uvāca jayadrathas tu saṃprekṣya bhrātarāv udyatāyudhau || prādravat tūrṇam avyagro jīvitepsuḥ suduḥkhitaḥ || taṃ bhīmaseno dhāvantam avatīrya rathād balī || abhidrutya nijagrāha keśapakṣe 'tyamarṣaṇaḥ || samudyamya ca taṃ roṣān niṣpipeṣa mahītale || gale gṛhītvā rājānaṃ tāḍayām āsa caiva ha || punaḥ saṃjīvamānasya tasyotpatitum icchataḥ || padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharad vilapiṣyataḥ || tasya jānuṃ dadau bhīmo jaghne cainam aratninā || sa moham agamad rājā prahāravarapīḍitaḥ || viroṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayām āsa phalgunaḥ || duḥśalāyāḥ kṛte rājā yat tad āheti kaurava || bhīmasena uvāca nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitum arhati || draupadyās tadanarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ || kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yad rājā satataṃ ghṛṇī || tvaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmān prabādhase || evam uktvā saṭās tasya pañca cakre vṛkodaraḥ || ardhacandreṇa bāṇena kiṃ cid abruvatas tadā || vikalpayitvā rājānaṃ tataḥ prāha vṛkodaraḥ || jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu || dāso 'smīti tvayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca || evaṃ te jīvitaṃ dadyām eṣa yuddhajito vidhiḥ || evam astv iti taṃ rājā kṛcchraprāṇo jayadrathaḥ || provāca puruṣavyāghraṃ bhīmam āhavaśobhinam || tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ || ratham āropayām āsa visaṃjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam || tatas taṃ ratham āsthāya bhīmaḥ pārthānugas tadā || abhyetyāśramamadhyastham abhyagacchad yudhiṣṭhiram || darśayām āsa bhīmas tu tadavasthaṃ jayadratham || taṃ rājā prāhasad dṛṣṭvā mucyatām iti cābravīt || rājānaṃ cābravīd bhīmo draupadyai kathayeti vai || dāsabhāvaṃ gato hy eṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ || tam uvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ || muñcainam adhamācāraṃ pramāṇaṃ yadi te vayam || draupadī cābravīd bhīmam abhiprekṣya yudhiṣṭhiram || dāso 'yaṃ mucyatāṃ rājñas tvayā pañcasaṭaḥ kṛtaḥ ||Jayadratha, seeing the two brothers with weapons raised, flees for his life; Bhimasena leaps from his chariot, seizes him by the hair, lifts him in fury, hurls him to the ground, grabs him by the throat, beats him, tramples his head, and strikes him with knee and elbow, so that the king loses consciousness; Arjuna restrains the enraged Bhima, recalling the king's words for Duhshala's sake; Bhima says that this vile tormentor of Draupadi does not deserve to live, but because of Yudhishthira's compassion and Arjuna's childish thinking he must hold back; then, with a half-moon arrow, he makes five tufts on Jayadratha's head and says: if you wish to live, say in every assembly, "I am a slave"; Jayadratha, barely alive, agrees; Bhima binds him, half-unconscious and covered in dust, sets him on the chariot, brings him to Yudhishthira, shows him in this state, and the king, laughing, orders him released; Bhima tells him to inform Draupadi that this sinner has become a slave of the Pandus, and the eldest brother lovingly asks that the vile man be released, if they are an authority for Bhima; Draupadi, looking at Yudhishthira, agrees: let this slave, with five tufts on his head, be released.

Translation

Vaishampayana said: 'Jayadratha, seeing the two brothers with weapons raised, ran swiftly, not losing his composure, desiring life and greatly suffering. The mighty Bhimasena, seeing him running, descended from his chariot, rushed after him, and seized him by the hair, filled with impatience. Lifting him up in fury, he hurled the king to the ground, seized him by the throat, and began to beat him. When Jayadratha, coming to his senses again, tried to rise, the mighty-armed one struck him on the head with his foot while he groaned. Bhima drove his knee into him and struck him with his elbow; the king lost consciousness, worn out by the fiercest blows. Phalguna restrained the enraged Bhimasena: 'The king said this for the sake of Duhshala, O Kaurava.' Bhimasena said: 'This man of wicked conduct does not deserve to live after what he has done to me: the vilest of men has tormented Draupadi, who did not deserve it. What can I do, when the king is forever compassionate, and you always hem us in with a childish mind?' Having said this, Vrikodara, with a half-moon arrow, made five tufts on Jayadratha's head while he could barely speak. Having crippled the king, Vrikodara said: 'If you wish to live, fool, hear the condition I set forth: in every gathering and assembly you must say, "I am a slave." Thus I will grant you life. This is the rule for one defeated in battle.' 'So be it,' said King Jayadratha, barely alive, to the tiger among men, Bhima, resplendent in battle. Then Partha Vrikodara bound him, twitching, half-unconscious and covered in dust, and set him upon the chariot. Mounting that chariot, Bhima, following Partha, came to Yudhishthira, who was in the midst of the hermitage. Bhima showed Jayadratha in that state; the king, seeing him, laughed and said, 'Let him be released.' Bhima said to the king: 'Tell Draupadi: this sinner in mind has become a slave of the Pandus.' Then the eldest brother said to him with affection: 'Release this man of base conduct, if we are an authority for you.' Draupadi, looking at Yudhishthira, said to Bhima: 'Let this slave of the king, with the five tufts you have made, be released.'

Commentary

Jayadratha's punishment preserves the memory of his crime through public shame. Mercy does not cancel justice, but it holds Bhima back from killing a kinsman of the Kurus.

Version

4315adde4483 · published Jul 16, 2026, 5:27:38 PM UTC

Available inRUEN