Mahabharata 3.257.1-10

Devanāgarī

जनमेजय उवाच
एवं हृतायां कृष्णायां प्राप्य क्लेशम् अनुत्तमम् ॥
अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किम् अकुर्वत पाण्डवाः ॥
वैशंपायन उवाच
एवं कृष्णां मोक्षयित्वा विनिर्जित्य जयद्रथम् ॥
आसां चक्रे मुनिगणैर् धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥
तेषां मध्ये महर्षीणां शृण्वताम् अनुशोचताम् ॥
मार्कण्डेयम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् पाण्डुनन्दनः ॥
मन्ये कालश् च बलवान् दैवं च विधिनिर्मितम् ॥
भवितव्यं च भूतानां यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥
कथं हि पत्नीम् अस्माकं धर्मज्ञां धर्मचारिणीम् ॥
संस्पृशेद् ईदृशो भावः शुचिं स्तैन्यम् इवानृतम् ॥
न हि पापं कृतं किं चित् कर्म वा निन्दितं क्व चित् ॥
द्रौपद्या ब्राह्मणेष्व् एव धर्मः सुचरितो महान् ॥
तां जहार बलाद् राजा मूढबुद्धिर् जयद्रथः ॥
तस्याः संहरणात् प्राप्तः शिरसः केशवापनम् ॥
पराजयं च संग्रामे ससहायः समाप्तवान् ॥
प्रत्याहृता तथास्माभिर् हत्वा तत् सैन्धवं बलम् ॥
तद् दारहरणं प्राप्तम् अस्माभिर् अवितर्कितम् ॥
दुःखश् चायं वने वासो मृगयायां च जीविका ॥
हिंसा च मृगजातीनां वनौकोभिर् वनौकसाम् ॥
ज्ञातिभिर् विप्रवासश् च मिथ्या व्यवसितैर् अयम् ॥
अस्ति नूनं मया कश् चिद् अल्पभाग्यतरो नरः ॥
भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वो ऽपि वा भवेत् ॥

Transliteration (IAST)

janamejaya uvāca
evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam ||
ata ūrdhvaṃ naravyāghrāḥ kim akurvata pāṇḍavāḥ ||
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ kṛṣṇāṃ mokṣayitvā vinirjitya jayadratham ||
āsāṃ cakre munigaṇair dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
teṣāṃ madhye maharṣīṇāṃ śṛṇvatām anuśocatām ||
mārkaṇḍeyam idaṃ vākyam abravīt pāṇḍunandanaḥ ||
manye kālaś ca balavān daivaṃ ca vidhinirmitam ||
bhavitavyaṃ ca bhūtānāṃ yasya nāsti vyatikramaḥ ||
kathaṃ hi patnīm asmākaṃ dharmajñāṃ dharmacāriṇīm ||
saṃspṛśed īdṛśo bhāvaḥ śuciṃ stainyam ivānṛtam ||
na hi pāpaṃ kṛtaṃ kiṃ cit karma vā ninditaṃ kva cit ||
draupadyā brāhmaṇeṣv eva dharmaḥ sucarito mahān ||
tāṃ jahāra balād rājā mūḍhabuddhir jayadrathaḥ ||
tasyāḥ saṃharaṇāt prāptaḥ śirasaḥ keśavāpanam ||
parājayaṃ ca saṃgrāme sasahāyaḥ samāptavān ||
pratyāhṛtā tathāsmābhir hatvā tat saindhavaṃ balam ||
tad dāraharaṇaṃ prāptam asmābhir avitarkitam ||
duḥkhaś cāyaṃ vane vāso mṛgayāyāṃ ca jīvikā ||
hiṃsā ca mṛgajātīnāṃ vanaukobhir vanaukasām ||
jñātibhir vipravāsaś ca mithyā vyavasitair ayam ||
asti nūnaṃ mayā kaś cid alpabhāgyataro naraḥ ||
bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo 'pi vā bhavet ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

जनमेजय उवाच एवं हृतायां कृष्णायां प्राप्य क्लेशम् अनुत्तमम् ॥ अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किम् अकुर्वत पाण्डवाः ॥ वैशंपायन उवाच एवं कृष्णां मोक्षयित्वा विनिर्जित्य जयद्रथम् ॥ आसां चक्रे मुनिगणैर् धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ तेषां मध्ये महर्षीणां शृण्वताम् अनुशोचताम् ॥ मार्कण्डेयम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् पाण्डुनन्दनः ॥ मन्ये कालश् च बलवान् दैवं च विधिनिर्मितम् ॥ भवितव्यं च भूतानां यस्य नास्ति व्यतिक्रमः ॥ कथं हि पत्नीम् अस्माकं धर्मज्ञां धर्मचारिणीम् ॥ संस्पृशेद् ईदृशो भावः शुचिं स्तैन्यम् इवानृतम् ॥ न हि पापं कृतं किं चित् कर्म वा निन्दितं क्व चित् ॥ द्रौपद्या ब्राह्मणेष्व् एव धर्मः सुचरितो महान् ॥ तां जहार बलाद् राजा मूढबुद्धिर् जयद्रथः ॥ तस्याः संहरणात् प्राप्तः शिरसः केशवापनम् ॥ पराजयं च संग्रामे ससहायः समाप्तवान् ॥ प्रत्याहृता तथास्माभिर् हत्वा तत् सैन्धवं बलम् ॥ तद् दारहरणं प्राप्तम् अस्माभिर् अवितर्कितम् ॥ दुःखश् चायं वने वासो मृगयायां च जीविका ॥ हिंसा च मृगजातीनां वनौकोभिर् वनौकसाम् ॥ ज्ञातिभिर् विप्रवासश् च मिथ्या व्यवसितैर् अयम् ॥ अस्ति नूनं मया कश् चिद् अल्पभाग्यतरो नरः ॥ भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वो ऽपि वा भवेत् ॥janamejaya uvāca evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam || ata ūrdhvaṃ naravyāghrāḥ kim akurvata pāṇḍavāḥ || vaiśaṃpāyana uvāca evaṃ kṛṣṇāṃ mokṣayitvā vinirjitya jayadratham || āsāṃ cakre munigaṇair dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ || teṣāṃ madhye maharṣīṇāṃ śṛṇvatām anuśocatām || mārkaṇḍeyam idaṃ vākyam abravīt pāṇḍunandanaḥ || manye kālaś ca balavān daivaṃ ca vidhinirmitam || bhavitavyaṃ ca bhūtānāṃ yasya nāsti vyatikramaḥ || kathaṃ hi patnīm asmākaṃ dharmajñāṃ dharmacāriṇīm || saṃspṛśed īdṛśo bhāvaḥ śuciṃ stainyam ivānṛtam || na hi pāpaṃ kṛtaṃ kiṃ cit karma vā ninditaṃ kva cit || draupadyā brāhmaṇeṣv eva dharmaḥ sucarito mahān || tāṃ jahāra balād rājā mūḍhabuddhir jayadrathaḥ || tasyāḥ saṃharaṇāt prāptaḥ śirasaḥ keśavāpanam || parājayaṃ ca saṃgrāme sasahāyaḥ samāptavān || pratyāhṛtā tathāsmābhir hatvā tat saindhavaṃ balam || tad dāraharaṇaṃ prāptam asmābhir avitarkitam || duḥkhaś cāyaṃ vane vāso mṛgayāyāṃ ca jīvikā || hiṃsā ca mṛgajātīnāṃ vanaukobhir vanaukasām || jñātibhir vipravāsaś ca mithyā vyavasitair ayam || asti nūnaṃ mayā kaś cid alpabhāgyataro naraḥ || bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo 'pi vā bhavet ||Джанамеджая спрашивает, что делали Пандавы после похищения Кришны-Драупади и великого страдания; Вайшампаяна отвечает, что освободив Кришну и победив Джаядратху, Дхармараджа Юдхиштхира сидел с сонмом муни; среди скорбящих и слушающих риши Пандавин сын говорит Маркандее, что время, судьба и предопределенное сильны и не имеют нарушения; как такое могло коснуться их жены, знающей и соблюдающей дхарму, чистой как истина среди лжи; Драупади не совершила ни греха, ни порицаемого дела, ее дхарма перед брахманами была велика, но глупый Джаядратха увел ее силой и за это получил бритье головы и поражение с союзниками; они вернули ее, уничтожив войско Сайндхавы, но это неожиданное похищение жены, бедственная лесная жизнь, охота как средство жизни, насилие над зверями и изгнание от родных заставляют Юдхиштхиру спросить: видел или слышал ли Маркандея человека менее счастливого, чем он.

Translation

Джанамеджая сказал: «Когда Кришна была так похищена и Пандавы достигли непревзойденного страдания, что дальше сделали эти тигры среди людей?» Вайшампаяна сказал: «Освободив Кришну и победив Джаядратху, Дхармараджа Юдхиштхира сел вместе с сонмом муни. Среди этих великих риши, слушавших и скорбевших, сын Панду сказал Маркандее: “Я думаю, что время сильно, и судьба, созданная предписанием, сильна, и то, чему суждено быть у существ, не имеет нарушения. Как ведь могло такое состояние коснуться нашей жены, знающей дхарму и следующей дхарме, чистой, как истина среди лжи? Драупади не совершила никакого греха и нигде никакого порицаемого дела; ее дхарма по отношению к брахманам была велика и хорошо соблюдена. Но царь Джаядратха, глупый умом, увел ее силой. За ее похищение он получил бритье головы и завершил поражение в бою вместе с помощниками. Мы вернули ее, убив войско Сайндхавы; но это похищение жены постигло нас неожиданно. И эта бедственная жизнь в лесу, и охота как пропитание, и насилие над видами зверей со стороны лесных жителей, и это изгнание от родичей, устроенное ложным решением. Наверное, есть ли человек менее счастливый, чем я, которого ты, может быть, прежде видел или слышал о нем?”»

Commentary

Юдхиштхира не жалуется только на себя: его боль включает Драупади, братьев, зверей и разрыв рода. Так дхармический человек ощущает беду шире личной утраты.

Version

ac1ede9095e0 · published Jun 18, 2026, 7:22:41 AM UTC