Mahabharata 3.259.1-19

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
पुलस्त्यस्य तु यः क्रोधाद् अर्धदेहो ऽभवन् मुनिः ॥
विश्रवा नाम सक्रोधः स वैश्रवणम् ऐक्षत ॥
बुबुधे तं तु सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः ॥
कुबेरस् तत्प्रसादार्थं यतते स्म सदा नृप ॥
स राजराजो लङ्कायां निवसन् नरवाहनः ॥
राक्षसीः प्रददौ तिस्रः पितुर् वै परिचारिकाः ॥
तास् तदा तं महात्मानं संतोषयितुम् उद्यताः ॥
ऋषिं भरतशार्दूल नृत्तगीतविशारदाः ॥
पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशां पते ॥
अन्योन्यस्पर्धया राजञ् श्रेयस्कामाः सुमध्यमाः ॥
तासां स भगवांस् तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान् ॥
लोकपालोपमान् पुत्रान् एकैकस्या यथेप्सितान् ॥
पुष्पोत्कटायां जज्ञाते द्वौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ ॥
कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि ॥
मालिनी जनयाम् आस पुत्रम् एकं विभीषणम् ॥
राकायां मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा ॥
विभीषणस् तु रूपेण सर्वेभ्यो ऽभ्यधिको ऽभवत् ॥
स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारतिः ॥
दशग्रीवस् तु सर्वेषां ज्येष्ठो राक्षसपुंगवः ॥
महोत्साहो महावीर्यो महासत्त्वपराक्रमः ॥
कुम्भकर्णो बलेनासीत् सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकस् तदा ॥
मायावी रणशौण्डश् च रौद्रश् च रजनीचरः ॥
खरो धनुषि विक्रान्तो ब्रह्मद्विट् पिशिताशनः ॥
सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्रा शूर्पणखा तथा ॥
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः ॥
ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादनपर्वते ॥
ततो वैश्रवणं तत्र ददृशुर् नरवाहनम् ॥
पित्रा सार्धं समासीनम् ऋद्ध्या परमया युतम् ॥
जातस्पर्धास् ततस् ते तु तपसे धृतनिश्चयाः ॥
ब्रह्माणं तोषयाम् आसुर् घोरेण तपसा तदा ॥
अतिष्ठद् एकपादेन सहस्रं परिवत्सरान् ॥
वायुभक्षो दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः ॥
अधःशायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः ॥
विभीषणः शीर्णपर्णम् एकम् अभ्यवहारयत् ॥
उपवासरतिर् धीमान् सदा जप्यपरायणः ॥
तम् एव कालम् आतिष्ठत् तीव्रं तप उदारधीः ॥
खरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः ॥
परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर् हृष्टमानसौ ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
pulastyasya tu yaḥ krodhād ardhadeho 'bhavan muniḥ ||
viśravā nāma sakrodhaḥ sa vaiśravaṇam aikṣata ||
bubudhe taṃ tu sakrodhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ ||
kuberas tatprasādārthaṃ yatate sma sadā nṛpa ||
sa rājarājo laṅkāyāṃ nivasan naravāhanaḥ ||
rākṣasīḥ pradadau tisraḥ pitur vai paricārikāḥ ||
tās tadā taṃ mahātmānaṃ saṃtoṣayitum udyatāḥ ||
ṛṣiṃ bharataśārdūla nṛttagītaviśāradāḥ ||
puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāṃ pate ||
anyonyaspardhayā rājañ śreyaskāmāḥ sumadhyamāḥ ||
tāsāṃ sa bhagavāṃs tuṣṭo mahātmā pradadau varān ||
lokapālopamān putrān ekaikasyā yathepsitān ||
puṣpotkaṭāyāṃ jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau ||
kumbhakarṇadaśagrīvau balenāpratimau bhuvi ||
mālinī janayām āsa putram ekaṃ vibhīṣaṇam ||
rākāyāṃ mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā ||
vibhīṣaṇas tu rūpeṇa sarvebhyo 'bhyadhiko 'bhavat ||
sa babhūva mahābhāgo dharmagoptā kriyāratiḥ ||
daśagrīvas tu sarveṣāṃ jyeṣṭho rākṣasapuṃgavaḥ ||
mahotsāho mahāvīryo mahāsattvaparākramaḥ ||
kumbhakarṇo balenāsīt sarvebhyo 'bhyadhikas tadā ||
māyāvī raṇaśauṇḍaś ca raudraś ca rajanīcaraḥ ||
kharo dhanuṣi vikrānto brahmadviṭ piśitāśanaḥ ||
siddhavighnakarī cāpi raudrā śūrpaṇakhā tathā ||
sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ ||
ūṣuḥ pitrā saha ratā gandhamādanaparvate ||
tato vaiśravaṇaṃ tatra dadṛśur naravāhanam ||
pitrā sārdhaṃ samāsīnam ṛddhyā paramayā yutam ||
jātaspardhās tatas te tu tapase dhṛtaniścayāḥ ||
brahmāṇaṃ toṣayām āsur ghoreṇa tapasā tadā ||
atiṣṭhad ekapādena sahasraṃ parivatsarān ||
vāyubhakṣo daśagrīvaḥ pañcāgniḥ susamāhitaḥ ||
adhaḥśāyī kumbhakarṇo yatāhāro yatavrataḥ ||
vibhīṣaṇaḥ śīrṇaparṇam ekam abhyavahārayat ||
upavāsaratir dhīmān sadā japyaparāyaṇaḥ ||
tam eva kālam ātiṣṭhat tīvraṃ tapa udāradhīḥ ||
kharaḥ śūrpaṇakhā caiva teṣāṃ vai tapyatāṃ tapaḥ ||
paricaryāṃ ca rakṣāṃ ca cakratur hṛṣṭamānasau ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच पुलस्त्यस्य तु यः क्रोधाद् अर्धदेहो ऽभवन् मुनिः ॥ विश्रवा नाम सक्रोधः स वैश्रवणम् ऐक्षत ॥ बुबुधे तं तु सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः ॥ कुबेरस् तत्प्रसादार्थं यतते स्म सदा नृप ॥ स राजराजो लङ्कायां निवसन् नरवाहनः ॥ राक्षसीः प्रददौ तिस्रः पितुर् वै परिचारिकाः ॥ तास् तदा तं महात्मानं संतोषयितुम् उद्यताः ॥ ऋषिं भरतशार्दूल नृत्तगीतविशारदाः ॥ पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशां पते ॥ अन्योन्यस्पर्धया राजञ् श्रेयस्कामाः सुमध्यमाः ॥ तासां स भगवांस् तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान् ॥ लोकपालोपमान् पुत्रान् एकैकस्या यथेप्सितान् ॥ पुष्पोत्कटायां जज्ञाते द्वौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ ॥ कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि ॥ मालिनी जनयाम् आस पुत्रम् एकं विभीषणम् ॥ राकायां मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा ॥ विभीषणस् तु रूपेण सर्वेभ्यो ऽभ्यधिको ऽभवत् ॥ स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारतिः ॥ दशग्रीवस् तु सर्वेषां ज्येष्ठो राक्षसपुंगवः ॥ महोत्साहो महावीर्यो महासत्त्वपराक्रमः ॥ कुम्भकर्णो बलेनासीत् सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकस् तदा ॥ मायावी रणशौण्डश् च रौद्रश् च रजनीचरः ॥ खरो धनुषि विक्रान्तो ब्रह्मद्विट् पिशिताशनः ॥ सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्रा शूर्पणखा तथा ॥ सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः ॥ ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादनपर्वते ॥ ततो वैश्रवणं तत्र ददृशुर् नरवाहनम् ॥ पित्रा सार्धं समासीनम् ऋद्ध्या परमया युतम् ॥ जातस्पर्धास् ततस् ते तु तपसे धृतनिश्चयाः ॥ ब्रह्माणं तोषयाम् आसुर् घोरेण तपसा तदा ॥ अतिष्ठद् एकपादेन सहस्रं परिवत्सरान् ॥ वायुभक्षो दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः ॥ अधःशायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः ॥ विभीषणः शीर्णपर्णम् एकम् अभ्यवहारयत् ॥ उपवासरतिर् धीमान् सदा जप्यपरायणः ॥ तम् एव कालम् आतिष्ठत् तीव्रं तप उदारधीः ॥ खरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः ॥ परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर् हृष्टमानसौ ॥mārkaṇḍeya uvāca pulastyasya tu yaḥ krodhād ardhadeho 'bhavan muniḥ || viśravā nāma sakrodhaḥ sa vaiśravaṇam aikṣata || bubudhe taṃ tu sakrodhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ || kuberas tatprasādārthaṃ yatate sma sadā nṛpa || sa rājarājo laṅkāyāṃ nivasan naravāhanaḥ || rākṣasīḥ pradadau tisraḥ pitur vai paricārikāḥ || tās tadā taṃ mahātmānaṃ saṃtoṣayitum udyatāḥ || ṛṣiṃ bharataśārdūla nṛttagītaviśāradāḥ || puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāṃ pate || anyonyaspardhayā rājañ śreyaskāmāḥ sumadhyamāḥ || tāsāṃ sa bhagavāṃs tuṣṭo mahātmā pradadau varān || lokapālopamān putrān ekaikasyā yathepsitān || puṣpotkaṭāyāṃ jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau || kumbhakarṇadaśagrīvau balenāpratimau bhuvi || mālinī janayām āsa putram ekaṃ vibhīṣaṇam || rākāyāṃ mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā || vibhīṣaṇas tu rūpeṇa sarvebhyo 'bhyadhiko 'bhavat || sa babhūva mahābhāgo dharmagoptā kriyāratiḥ || daśagrīvas tu sarveṣāṃ jyeṣṭho rākṣasapuṃgavaḥ || mahotsāho mahāvīryo mahāsattvaparākramaḥ || kumbhakarṇo balenāsīt sarvebhyo 'bhyadhikas tadā || māyāvī raṇaśauṇḍaś ca raudraś ca rajanīcaraḥ || kharo dhanuṣi vikrānto brahmadviṭ piśitāśanaḥ || siddhavighnakarī cāpi raudrā śūrpaṇakhā tathā || sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ || ūṣuḥ pitrā saha ratā gandhamādanaparvate || tato vaiśravaṇaṃ tatra dadṛśur naravāhanam || pitrā sārdhaṃ samāsīnam ṛddhyā paramayā yutam || jātaspardhās tatas te tu tapase dhṛtaniścayāḥ || brahmāṇaṃ toṣayām āsur ghoreṇa tapasā tadā || atiṣṭhad ekapādena sahasraṃ parivatsarān || vāyubhakṣo daśagrīvaḥ pañcāgniḥ susamāhitaḥ || adhaḥśāyī kumbhakarṇo yatāhāro yatavrataḥ || vibhīṣaṇaḥ śīrṇaparṇam ekam abhyavahārayat || upavāsaratir dhīmān sadā japyaparāyaṇaḥ || tam eva kālam ātiṣṭhat tīvraṃ tapa udāradhīḥ || kharaḥ śūrpaṇakhā caiva teṣāṃ vai tapyatāṃ tapaḥ || paricaryāṃ ca rakṣāṃ ca cakratur hṛṣṭamānasau ||Вишравас, половина тела Пуластьи, смотрит на Вайшравану с гневом; Кубера понимает гнев отца и постоянно старается умилостивить его, живя в Ланке как царь царей на человеческом носителе; он дает отцу трех ракшаси-служанок — Пушпоткату, Раку и Малини, искусных в танце и пении, желающих блага и соперничающих друг с другом; довольный риши дает каждой желанных сыновей, подобных локапалам: у Пушпоткаты рождаются два владыки ракшасов Кумбхакарна и Дашагрива, непревзойденные силой; Малини рождает Вибхишану, а Рака — Кхару и Шурпанакху; Вибхишана превосходит всех красотой, становится счастливым, хранителем дхармы и любителем обряда; Дашагрива старший, великий усилием, силой, духом и подвигом; Кумбхакарна превосходит всех силой, владеет майей и любит битву; Кхара силен в луке, ненавистник брахмана и едок мяса, а Шурпанакха свирепа и мешает сиддхам; все знают Веду, храбры, соблюдают обеты и живут с отцом на Гандхамадане; увидев Вайшравану с отцом в великом богатстве, они из зависти решают совершить тапас, чтобы удовлетворить Брахму; Дашагрива тысячу лет стоит на одной ноге, питается воздухом и среди пяти огней, Кумбхакарна лежит внизу, Вибхишана ест один сухой лист, постится и повторяет джапу, а Кхара и Шурпанакха служат и охраняют их.

Translation

Маркандея сказал: «Тот муни, который от гнева стал половиной тела Пуластьи, Вишравас, с гневом смотрел на Вайшравану. Кубера, владыка ракшасов, понял разгневанного отца и всегда старался снискать его милость. Живя в Ланке как царь царей, передвигаемый людьми, он дал отцу трех ракшаси как служанок. Они старались удовлетворить великого риши, бык Бхаратов, и были искусны в танце и пении. Пушпотката, Рака и Малини, о владыка людей, прекрасные станом, желая блага, соперничали друг с другом. Благословенный великий дух был доволен ими и дал каждой желанных сыновей, подобных хранителям мира. У Пушпоткаты родились два владыки ракшасов - Кумбхакарна и Дашагрива, непревзойденные силой на земле. Малини родила одного сына, Вибхишану; у Раки родилась пара - Кхара и Шурпанакха. Вибхишана красотой превзошел всех; он стал великосчастливым хранителем дхармы и любителем обряда. Дашагрива, лучший из ракшасов, был старшим среди всех, великий усилием, великой силой, великим духом и подвигом. Кумбхакарна тогда превосходил всех силой; он был майавин, любитель битвы и свирепый ночной странник. Кхара был силен в луке, ненавидел Брахман и ел мясо; свирепая Шурпанакха мешала сиддхам. Все они знали Веду, были храбры и соблюдали добрые обеты; с отцом они радостно жили на горе Гандхамадане. Затем они увидели там Вайшравану, передвигаемого людьми, сидящего с отцом и обладающего высшим богатством. У них родилась зависть, и они твердо решили совершать тапас. Тогда они удовлетворяли Брахму страшным тапасом. Дашагрива тысячу лет стоял на одной ноге, питаясь воздухом, сосредоточенный среди пяти огней. Кумбхакарна лежал внизу, умеряя пищу и храня обет. Вибхишана ел один сухой лист; мудрый, любящий пост, всегда преданный джапе, он провел то же время в суровом тапасе с великодушным разумом. Кхара и Шурпанакха, пока те совершали тапас, с радостным умом служили им и охраняли».

Commentary

В одном роду рядом стоят зависть, сила и дхарма. Вибхишана показывает, что даже рождение среди ракшасов не вынуждает ум любить адхарму.

Version

2d517a1a58e1 · published Jun 18, 2026, 7:22:41 AM UTC