Mahabharata 3.259.20-40

Devanāgarī

पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश् छित्त्वा दशाननः ॥
जुहोत्य् अग्नौ दुराधर्षस् तेनातुष्यज् जगत्प्रभुः ॥
ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस् तान् न्यवारयत् ॥
प्रलोभ्य वरदानेन सर्वान् एव पृथक् पृथक् ॥
ब्रह्मोवाच
प्रीतो ऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान् वृणुत पुत्रकाः ॥
यद् यद् इष्टम् ऋते त्व् एकम् अमरत्वं तथास्तु तत् ॥
यद् यद् अग्नौ हुतं सर्वं शिरस् ते महद् ईप्सया ॥
तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सितम् ॥
वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस् तथा ॥
भविष्यसि रणे ऽरीणां विजेतासि न संशयः ॥
रावण उवाच
गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस् तथा ॥
सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात् पराभवः ॥
ब्रह्मोवाच
य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्यो ऽस्ति भयं तव ॥
ऋते मनुष्याद् भद्रं ते तथा तद् विहितं मया ॥
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्तो दशग्रीवस् तुष्टः समभवत् तदा ॥
अवमेने हि दुर्बुद्धिर् मनुष्यान् पुरुषादकः ॥
कुम्भकर्णम् अथोवाच तथैव प्रपितामहः ॥
स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः ॥
तथा भविष्यतीत्य् उक्त्वा विभीषणम् उवाच ह ॥
वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतो ऽस्मीति पुनः पुनः ॥
विभीषण उवाच
परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर् भवेत् ॥
अशिक्षितं च भगवन् ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे ॥
ब्रह्मोवाच
यस्माद् राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन ॥
नाधर्मे रमते बुद्धिर् अमरत्वं ददामि ते ॥
मार्कण्डेय उवाच
राक्षसस् तु वरं लब्ध्वा दशग्रीवो विशां पते ॥
लङ्कायाश् च्यावयाम् आस युधि जित्वा धनेश्वरम् ॥
हित्वा स भगवांल् लङ्काम् आविशद् गन्धमादनम् ॥
गन्धर्वयक्षानुगतो रक्षःकिंपुरुषैः सह ॥
विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः ॥
शशाप तं वैश्रवणो न त्वाम् एतद् वहिष्यति ॥
यस् तु त्वां समरे हन्ता तम् एवैतद् वहिष्यति ॥
अवमन्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वं न भविष्यसि ॥
विभीषणस् तु धर्मात्मा सतां धर्मम् अनुस्मरन् ॥
अन्वगच्छन् महाराज श्रिया परमया युतः ॥
तस्मै स भगवांस् तुष्टो भ्राता भ्रात्रे धनेश्वरः ॥
सेनापत्यं ददौ धीमान् यक्षराक्षससेनयोः ॥
राक्षसाः पुरुषादाश् च पिशाचाश् च महाबलाः ॥
सर्वे समेत्य राजानम् अभ्यषिञ्चद् दशाननम् ॥
दशग्रीवस् तु दैत्यानां देवानां च बलोत्कटः ॥
आक्रम्य रत्नान्य् अहरत् कामरूपी विहंगमः ॥
रावयाम् आस लोकान् यत् तस्माद् रावण उच्यते ॥
दशग्रीवः कामबलो देवानां भयम् आदधत् ॥

Transliteration (IAST)

pūrṇe varṣasahasre tu śiraś chittvā daśānanaḥ ||
juhoty agnau durādharṣas tenātuṣyaj jagatprabhuḥ ||
tato brahmā svayaṃ gatvā tapasas tān nyavārayat ||
pralobhya varadānena sarvān eva pṛthak pṛthak ||
brahmovāca
prīto 'smi vo nivartadhvaṃ varān vṛṇuta putrakāḥ ||
yad yad iṣṭam ṛte tv ekam amaratvaṃ tathāstu tat ||
yad yad agnau hutaṃ sarvaṃ śiras te mahad īpsayā ||
tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsitam ||
vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharas tathā ||
bhaviṣyasi raṇe 'rīṇāṃ vijetāsi na saṃśayaḥ ||
rāvaṇa uvāca
gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatas tathā ||
sarpakiṃnarabhūtebhyo na me bhūyāt parābhavaḥ ||
brahmovāca
ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyo 'sti bhayaṃ tava ||
ṛte manuṣyād bhadraṃ te tathā tad vihitaṃ mayā ||
mārkaṇḍeya uvāca
evam ukto daśagrīvas tuṣṭaḥ samabhavat tadā ||
avamene hi durbuddhir manuṣyān puruṣādakaḥ ||
kumbhakarṇam athovāca tathaiva prapitāmahaḥ ||
sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā grastacetanaḥ ||
tathā bhaviṣyatīty uktvā vibhīṣaṇam uvāca ha ||
varaṃ vṛṇīṣva putra tvaṃ prīto 'smīti punaḥ punaḥ ||
vibhīṣaṇa uvāca
paramāpadgatasyāpi nādharme me matir bhavet ||
aśikṣitaṃ ca bhagavan brahmāstraṃ pratibhātu me ||
brahmovāca
yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarśana ||
nādharme ramate buddhir amaratvaṃ dadāmi te ||
mārkaṇḍeya uvāca
rākṣasas tu varaṃ labdhvā daśagrīvo viśāṃ pate ||
laṅkāyāś cyāvayām āsa yudhi jitvā dhaneśvaram ||
hitvā sa bhagavāṃl laṅkām āviśad gandhamādanam ||
gandharvayakṣānugato rakṣaḥkiṃpuruṣaiḥ saha ||
vimānaṃ puṣpakaṃ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ ||
śaśāpa taṃ vaiśravaṇo na tvām etad vahiṣyati ||
yas tu tvāṃ samare hantā tam evaitad vahiṣyati ||
avamanya guruṃ māṃ ca kṣipraṃ tvaṃ na bhaviṣyasi ||
vibhīṣaṇas tu dharmātmā satāṃ dharmam anusmaran ||
anvagacchan mahārāja śriyā paramayā yutaḥ ||
tasmai sa bhagavāṃs tuṣṭo bhrātā bhrātre dhaneśvaraḥ ||
senāpatyaṃ dadau dhīmān yakṣarākṣasasenayoḥ ||
rākṣasāḥ puruṣādāś ca piśācāś ca mahābalāḥ ||
sarve sametya rājānam abhyaṣiñcad daśānanam ||
daśagrīvas tu daityānāṃ devānāṃ ca balotkaṭaḥ ||
ākramya ratnāny aharat kāmarūpī vihaṃgamaḥ ||
rāvayām āsa lokān yat tasmād rāvaṇa ucyate ||
daśagrīvaḥ kāmabalo devānāṃ bhayam ādadhat ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश् छित्त्वा दशाननः ॥ जुहोत्य् अग्नौ दुराधर्षस् तेनातुष्यज् जगत्प्रभुः ॥ ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस् तान् न्यवारयत् ॥ प्रलोभ्य वरदानेन सर्वान् एव पृथक् पृथक् ॥ ब्रह्मोवाच प्रीतो ऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान् वृणुत पुत्रकाः ॥ यद् यद् इष्टम् ऋते त्व् एकम् अमरत्वं तथास्तु तत् ॥ यद् यद् अग्नौ हुतं सर्वं शिरस् ते महद् ईप्सया ॥ तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सितम् ॥ वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस् तथा ॥ भविष्यसि रणे ऽरीणां विजेतासि न संशयः ॥ रावण उवाच गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस् तथा ॥ सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात् पराभवः ॥ ब्रह्मोवाच य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्यो ऽस्ति भयं तव ॥ ऋते मनुष्याद् भद्रं ते तथा तद् विहितं मया ॥ मार्कण्डेय उवाच एवम् उक्तो दशग्रीवस् तुष्टः समभवत् तदा ॥ अवमेने हि दुर्बुद्धिर् मनुष्यान् पुरुषादकः ॥ कुम्भकर्णम् अथोवाच तथैव प्रपितामहः ॥ स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः ॥ तथा भविष्यतीत्य् उक्त्वा विभीषणम् उवाच ह ॥ वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतो ऽस्मीति पुनः पुनः ॥ विभीषण उवाच परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर् भवेत् ॥ अशिक्षितं च भगवन् ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे ॥ ब्रह्मोवाच यस्माद् राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्शन ॥ नाधर्मे रमते बुद्धिर् अमरत्वं ददामि ते ॥ मार्कण्डेय उवाच राक्षसस् तु वरं लब्ध्वा दशग्रीवो विशां पते ॥ लङ्कायाश् च्यावयाम् आस युधि जित्वा धनेश्वरम् ॥ हित्वा स भगवांल् लङ्काम् आविशद् गन्धमादनम् ॥ गन्धर्वयक्षानुगतो रक्षःकिंपुरुषैः सह ॥ विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः ॥ शशाप तं वैश्रवणो न त्वाम् एतद् वहिष्यति ॥ यस् तु त्वां समरे हन्ता तम् एवैतद् वहिष्यति ॥ अवमन्य गुरुं मां च क्षिप्रं त्वं न भविष्यसि ॥ विभीषणस् तु धर्मात्मा सतां धर्मम् अनुस्मरन् ॥ अन्वगच्छन् महाराज श्रिया परमया युतः ॥ तस्मै स भगवांस् तुष्टो भ्राता भ्रात्रे धनेश्वरः ॥ सेनापत्यं ददौ धीमान् यक्षराक्षससेनयोः ॥ राक्षसाः पुरुषादाश् च पिशाचाश् च महाबलाः ॥ सर्वे समेत्य राजानम् अभ्यषिञ्चद् दशाननम् ॥ दशग्रीवस् तु दैत्यानां देवानां च बलोत्कटः ॥ आक्रम्य रत्नान्य् अहरत् कामरूपी विहंगमः ॥ रावयाम् आस लोकान् यत् तस्माद् रावण उच्यते ॥ दशग्रीवः कामबलो देवानां भयम् आदधत् ॥pūrṇe varṣasahasre tu śiraś chittvā daśānanaḥ || juhoty agnau durādharṣas tenātuṣyaj jagatprabhuḥ || tato brahmā svayaṃ gatvā tapasas tān nyavārayat || pralobhya varadānena sarvān eva pṛthak pṛthak || brahmovāca prīto 'smi vo nivartadhvaṃ varān vṛṇuta putrakāḥ || yad yad iṣṭam ṛte tv ekam amaratvaṃ tathāstu tat || yad yad agnau hutaṃ sarvaṃ śiras te mahad īpsayā || tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsitam || vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharas tathā || bhaviṣyasi raṇe 'rīṇāṃ vijetāsi na saṃśayaḥ || rāvaṇa uvāca gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatas tathā || sarpakiṃnarabhūtebhyo na me bhūyāt parābhavaḥ || brahmovāca ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyo 'sti bhayaṃ tava || ṛte manuṣyād bhadraṃ te tathā tad vihitaṃ mayā || mārkaṇḍeya uvāca evam ukto daśagrīvas tuṣṭaḥ samabhavat tadā || avamene hi durbuddhir manuṣyān puruṣādakaḥ || kumbhakarṇam athovāca tathaiva prapitāmahaḥ || sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā grastacetanaḥ || tathā bhaviṣyatīty uktvā vibhīṣaṇam uvāca ha || varaṃ vṛṇīṣva putra tvaṃ prīto 'smīti punaḥ punaḥ || vibhīṣaṇa uvāca paramāpadgatasyāpi nādharme me matir bhavet || aśikṣitaṃ ca bhagavan brahmāstraṃ pratibhātu me || brahmovāca yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarśana || nādharme ramate buddhir amaratvaṃ dadāmi te || mārkaṇḍeya uvāca rākṣasas tu varaṃ labdhvā daśagrīvo viśāṃ pate || laṅkāyāś cyāvayām āsa yudhi jitvā dhaneśvaram || hitvā sa bhagavāṃl laṅkām āviśad gandhamādanam || gandharvayakṣānugato rakṣaḥkiṃpuruṣaiḥ saha || vimānaṃ puṣpakaṃ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ || śaśāpa taṃ vaiśravaṇo na tvām etad vahiṣyati || yas tu tvāṃ samare hantā tam evaitad vahiṣyati || avamanya guruṃ māṃ ca kṣipraṃ tvaṃ na bhaviṣyasi || vibhīṣaṇas tu dharmātmā satāṃ dharmam anusmaran || anvagacchan mahārāja śriyā paramayā yutaḥ || tasmai sa bhagavāṃs tuṣṭo bhrātā bhrātre dhaneśvaraḥ || senāpatyaṃ dadau dhīmān yakṣarākṣasasenayoḥ || rākṣasāḥ puruṣādāś ca piśācāś ca mahābalāḥ || sarve sametya rājānam abhyaṣiñcad daśānanam || daśagrīvas tu daityānāṃ devānāṃ ca balotkaṭaḥ || ākramya ratnāny aharat kāmarūpī vihaṃgamaḥ || rāvayām āsa lokān yat tasmād rāvaṇa ucyate || daśagrīvaḥ kāmabalo devānāṃ bhayam ādadhat ||Когда тысяча лет завершается, Дашанана отсекает голову и приносит ее в огонь, чем удовлетворяет владыку мира; Брахма приходит, останавливает их тапас и предлагает дары, кроме бессмертия; он обещает, что принесенные в огонь головы вернутся в тело Дашагривы, он сможет принимать желанные формы, не будет безобразия и победит врагов; Равана просит не знать поражения от гандхарвов, богов, асуров, якшей, ракшасов, змей, киннаров и бхутов; Брахма дает защиту от всех названных, кроме человека, но дурной людоед презирает людей и радуется; Кумбхакарна, помраченный тамасом, просит великий сон; Вибхишана просит, чтобы даже в высшей беде его ум не склонялся к адхарме и чтобы непознанное брахмастра явилось ему; Брахма, видя, что рожденный в ракшасовом лоне не любит адхарму, дает ему бессмертие; Дашагрива, получив дар, побеждает Дханешвару и лишает его Ланки, а Кубера уходит на Гандхамадан; Равана захватывает Пушпаку, и Вайшравана проклинает, что она не понесет Равану, а понесет того, кто убьет его; Вибхишана, помня дхарму праведных, следует за Куберой, и довольный брат дает ему командование войсками якшей и ракшасов; ракшасы, людоеды и пишачи собираются и помазывают Дашанану царем; Дашагрива, грозный для дайтьев и богов, принимает желанные формы, летает, забирает сокровища и называется Раваной, потому что заставил миры рыдать, пугая богов.

Translation

Когда исполнилась тысяча лет, неодолимый Дашанана отсек свою голову и принес ее в огонь; этим владыка мира был удовлетворен. Тогда Брахма сам пришел и остановил их тапас, соблазнив дарами каждого отдельно. Брахма сказал: «Я доволен вами. Остановитесь, сыновья, и выбирайте дары. Что желаете, кроме одного бессмертия, пусть будет так. Все твои головы, которые ты принес в огонь ради великой цели, снова будут в твоем теле, как ты желаешь. Безобразия в твоем теле не будет; ты сможешь принимать желанные формы и в бою без сомнения победишь врагов». Равана сказал: «Пусть не будет мне поражения от гандхарвов, богов, асуров, якшей, ракшасов, змей, киннаров и бхутов». Брахма сказал: «От всех названных тебе нет страха. Кроме человека, благо тебе; так мной устроено». Услышав это, Дашагрива был доволен: этот дурной умом людоед презирал людей. Затем Прапитамаха так же сказал Кумбхакарне; тот, с сознанием, захваченным тамасом, выбрал великий сон. Сказав: «Так будет», Брахма обратился к Вибхишане: «Сын, выбирай дар; я доволен», - снова и снова. Вибхишана сказал: «Даже в высшей беде пусть мой ум не будет склоняться к адхарме. И пусть, благословенный, брахмастра, которой я не обучен, явится мне». Брахма сказал: «Поскольку ты, сокрушитель врагов, рожденный в лоне ракшасов, не радуешься адхарме, я даю тебе бессмертие». Получив дар, ракшас Дашагрива, о владыка людей, победил в бою Дханешвару и лишил его Ланки. Благословенный оставил Ланку и вошел на Гандхамадан, сопровождаемый гандхарвами, якшами, ракшасами и кимпурушами. Равана напал и захватил его Пушпаку. Вайшравана проклял его: «Она не понесет тебя. Она понесет того, кто убьет тебя. Ты презрел меня, старшего, и скоро тебя не станет». Дхарматма Вибхишана, помня дхарму праведных, последовал за ним, великий царь, наделенный высшей Шри. Довольный брат, мудрый Дханешвара, дал ему командование войсками якшей и ракшасов. Ракшасы, людоеды и могучие пишачи, собравшись все вместе, помазали Дашанану царем. Дашагрива, грозный для дайтьев и богов, принимая желанные формы и летая, захватывал сокровища. Потому что он заставил миры рыдать, он зовется Раваной; Дашагрива, сильный желанием, внушал богам страх».

Commentary

Главная ошибка Раваны в презрении к человеку. Именно оставленная им лазейка станет путем для нисхождения Рамы и восстановления порядка.

Version

021d0aaa85e7 · published Jun 18, 2026, 7:22:41 AM UTC