Mahabharata 3.260.1-15

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
ततो ब्रह्मर्षयः सिद्धा देवराजर्षयस् तथा ॥
हव्यवाहं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं गताः ॥
अग्निर् उवाच
यः स विश्रवसः पुत्रो दशग्रीवो महाबलः ॥
अवध्यो वरदानेन कृतो भगवता पुरा ॥
स बाधते प्रजाः सर्वा विप्रकारैर् महाबलः ॥
ततो नस् त्रातु भगवन् नान्यस् त्राता हि विद्यते ॥
ब्रह्मोवाच
न स देवासुरैः शक्यो युद्धे जेतुं विभावसो ॥
विहितं तत्र यत् कार्यम् अभितस् तस्य निग्रहे ॥
तदर्थम् अवतीर्णो ऽसौ मन्नियोगाच् चतुर्भुजः ॥
विष्णुः प्रहरतां श्रेष्ठः स कर्मैतत् करिष्यति ॥
मार्कण्डेय उवाच
पितामहस् ततस् तेषां संनिधौ वाक्यम् अब्रवीत् ॥
सर्वैर् देवगणैः सार्धं संभवध्वं महीतले ॥
विष्णोः सहायान् ऋक्षीषु वानरीषु च सर्वशः ॥
जनयध्वं सुतान् वीरान् कामरूपबलान्वितान् ॥
ततो भागानुभागेन देवगन्धर्वदानवाः ॥
अवतर्तुं महीं सर्वे रञ्जयाम् आसुर् अञ्जसा ॥
तेषां समक्षं गन्धर्वीं दुन्दुभीं नाम नामतः ॥
शशास वरदो देवो देवकार्यार्थसिद्धये ॥
पितामहवचः श्रुत्वा गन्धर्वी दुन्दुभी ततः ॥
मन्थरा मानुषे लोके कुब्जा समभवत् तदा ॥
शक्रप्रभृतयश् चैव सर्वे ते सुरसत्तमाः ॥
वानरर्क्षवरस्त्रीषु जनयाम् आसुर् आत्मजान् ॥
ते ऽन्ववर्तन् पितॄन् सर्वे यशसा च बलेन च ॥
भेत्तारो गिरिशृङ्गाणां शालतालशिलायुधाः ॥
वज्रसंहननाः सर्वे सर्वे चौघबलास् तथा ॥
कामवीर्यधराश् चैव सर्वे युद्धविशारदाः ॥
नागायुतसमप्राणा वायुवेगसमा जवे ॥
यत्रेच्छकनिवासाश् च के चिद् अत्र वनौकसः ॥
एवं विधाय तत् सर्वं भगवांल् लोकभावनः ॥
मन्थरां बोधयाम् आस यद् यत् कार्यं यथा यथा ॥
सा तद्वचनम् आज्ञाय तथा चक्रे मनोजवा ॥
इतश् चेतश् च गच्छन्ती वैरसंधुक्षणे रता ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tato brahmarṣayaḥ siddhā devarājarṣayas tathā ||
havyavāhaṃ puraskṛtya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
agnir uvāca
yaḥ sa viśravasaḥ putro daśagrīvo mahābalaḥ ||
avadhyo varadānena kṛto bhagavatā purā ||
sa bādhate prajāḥ sarvā viprakārair mahābalaḥ ||
tato nas trātu bhagavan nānyas trātā hi vidyate ||
brahmovāca
na sa devāsuraiḥ śakyo yuddhe jetuṃ vibhāvaso ||
vihitaṃ tatra yat kāryam abhitas tasya nigrahe ||
tadartham avatīrṇo 'sau manniyogāc caturbhujaḥ ||
viṣṇuḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ sa karmaitat kariṣyati ||
mārkaṇḍeya uvāca
pitāmahas tatas teṣāṃ saṃnidhau vākyam abravīt ||
sarvair devagaṇaiḥ sārdhaṃ saṃbhavadhvaṃ mahītale ||
viṣṇoḥ sahāyān ṛkṣīṣu vānarīṣu ca sarvaśaḥ ||
janayadhvaṃ sutān vīrān kāmarūpabalānvitān ||
tato bhāgānubhāgena devagandharvadānavāḥ ||
avatartuṃ mahīṃ sarve rañjayām āsur añjasā ||
teṣāṃ samakṣaṃ gandharvīṃ dundubhīṃ nāma nāmataḥ ||
śaśāsa varado devo devakāryārthasiddhaye ||
pitāmahavacaḥ śrutvā gandharvī dundubhī tataḥ ||
mantharā mānuṣe loke kubjā samabhavat tadā ||
śakraprabhṛtayaś caiva sarve te surasattamāḥ ||
vānararkṣavarastrīṣu janayām āsur ātmajān ||
te 'nvavartan pitṝn sarve yaśasā ca balena ca ||
bhettāro giriśṛṅgāṇāṃ śālatālaśilāyudhāḥ ||
vajrasaṃhananāḥ sarve sarve caughabalās tathā ||
kāmavīryadharāś caiva sarve yuddhaviśāradāḥ ||
nāgāyutasamaprāṇā vāyuvegasamā jave ||
yatrecchakanivāsāś ca ke cid atra vanaukasaḥ ||
evaṃ vidhāya tat sarvaṃ bhagavāṃl lokabhāvanaḥ ||
mantharāṃ bodhayām āsa yad yat kāryaṃ yathā yathā ||
sā tadvacanam ājñāya tathā cakre manojavā ||
itaś cetaś ca gacchantī vairasaṃdhukṣaṇe ratā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच ततो ब्रह्मर्षयः सिद्धा देवराजर्षयस् तथा ॥ हव्यवाहं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं गताः ॥ अग्निर् उवाच यः स विश्रवसः पुत्रो दशग्रीवो महाबलः ॥ अवध्यो वरदानेन कृतो भगवता पुरा ॥ स बाधते प्रजाः सर्वा विप्रकारैर् महाबलः ॥ ततो नस् त्रातु भगवन् नान्यस् त्राता हि विद्यते ॥ ब्रह्मोवाच न स देवासुरैः शक्यो युद्धे जेतुं विभावसो ॥ विहितं तत्र यत् कार्यम् अभितस् तस्य निग्रहे ॥ तदर्थम् अवतीर्णो ऽसौ मन्नियोगाच् चतुर्भुजः ॥ विष्णुः प्रहरतां श्रेष्ठः स कर्मैतत् करिष्यति ॥ मार्कण्डेय उवाच पितामहस् ततस् तेषां संनिधौ वाक्यम् अब्रवीत् ॥ सर्वैर् देवगणैः सार्धं संभवध्वं महीतले ॥ विष्णोः सहायान् ऋक्षीषु वानरीषु च सर्वशः ॥ जनयध्वं सुतान् वीरान् कामरूपबलान्वितान् ॥ ततो भागानुभागेन देवगन्धर्वदानवाः ॥ अवतर्तुं महीं सर्वे रञ्जयाम् आसुर् अञ्जसा ॥ तेषां समक्षं गन्धर्वीं दुन्दुभीं नाम नामतः ॥ शशास वरदो देवो देवकार्यार्थसिद्धये ॥ पितामहवचः श्रुत्वा गन्धर्वी दुन्दुभी ततः ॥ मन्थरा मानुषे लोके कुब्जा समभवत् तदा ॥ शक्रप्रभृतयश् चैव सर्वे ते सुरसत्तमाः ॥ वानरर्क्षवरस्त्रीषु जनयाम् आसुर् आत्मजान् ॥ ते ऽन्ववर्तन् पितॄन् सर्वे यशसा च बलेन च ॥ भेत्तारो गिरिशृङ्गाणां शालतालशिलायुधाः ॥ वज्रसंहननाः सर्वे सर्वे चौघबलास् तथा ॥ कामवीर्यधराश् चैव सर्वे युद्धविशारदाः ॥ नागायुतसमप्राणा वायुवेगसमा जवे ॥ यत्रेच्छकनिवासाश् च के चिद् अत्र वनौकसः ॥ एवं विधाय तत् सर्वं भगवांल् लोकभावनः ॥ मन्थरां बोधयाम् आस यद् यत् कार्यं यथा यथा ॥ सा तद्वचनम् आज्ञाय तथा चक्रे मनोजवा ॥ इतश् चेतश् च गच्छन्ती वैरसंधुक्षणे रता ॥mārkaṇḍeya uvāca tato brahmarṣayaḥ siddhā devarājarṣayas tathā || havyavāhaṃ puraskṛtya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ || agnir uvāca yaḥ sa viśravasaḥ putro daśagrīvo mahābalaḥ || avadhyo varadānena kṛto bhagavatā purā || sa bādhate prajāḥ sarvā viprakārair mahābalaḥ || tato nas trātu bhagavan nānyas trātā hi vidyate || brahmovāca na sa devāsuraiḥ śakyo yuddhe jetuṃ vibhāvaso || vihitaṃ tatra yat kāryam abhitas tasya nigrahe || tadartham avatīrṇo 'sau manniyogāc caturbhujaḥ || viṣṇuḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ sa karmaitat kariṣyati || mārkaṇḍeya uvāca pitāmahas tatas teṣāṃ saṃnidhau vākyam abravīt || sarvair devagaṇaiḥ sārdhaṃ saṃbhavadhvaṃ mahītale || viṣṇoḥ sahāyān ṛkṣīṣu vānarīṣu ca sarvaśaḥ || janayadhvaṃ sutān vīrān kāmarūpabalānvitān || tato bhāgānubhāgena devagandharvadānavāḥ || avatartuṃ mahīṃ sarve rañjayām āsur añjasā || teṣāṃ samakṣaṃ gandharvīṃ dundubhīṃ nāma nāmataḥ || śaśāsa varado devo devakāryārthasiddhaye || pitāmahavacaḥ śrutvā gandharvī dundubhī tataḥ || mantharā mānuṣe loke kubjā samabhavat tadā || śakraprabhṛtayaś caiva sarve te surasattamāḥ || vānararkṣavarastrīṣu janayām āsur ātmajān || te 'nvavartan pitṝn sarve yaśasā ca balena ca || bhettāro giriśṛṅgāṇāṃ śālatālaśilāyudhāḥ || vajrasaṃhananāḥ sarve sarve caughabalās tathā || kāmavīryadharāś caiva sarve yuddhaviśāradāḥ || nāgāyutasamaprāṇā vāyuvegasamā jave || yatrecchakanivāsāś ca ke cid atra vanaukasaḥ || evaṃ vidhāya tat sarvaṃ bhagavāṃl lokabhāvanaḥ || mantharāṃ bodhayām āsa yad yat kāryaṃ yathā yathā || sā tadvacanam ājñāya tathā cakre manojavā || itaś cetaś ca gacchantī vairasaṃdhukṣaṇe ratā ||Брахмарши, сиддхи, божественные и царские риши во главе с Агни идут к Брахме за прибежищем; Агни говорит, что могучий Дашагрива, сын Вишраваса, сделанный неубиваемым даром Брахмы, мучит всех существ разными оскорблениями, и кроме Брахмы нет спасителя; Брахма отвечает, что его нельзя победить в бою богам и асурам, но для его сдерживания уже устроено нужное: по его поручению нисшел четырехрукий Вишну, лучший из поражающих, и совершит это дело; затем Питамаха велит всем богам сойти на землю и породить в медведицах и ванарах героических сыновей, помощников Вишну, наделенных желанной формой и силой; боги, гандхарвы и данавы частями нисходят на землю; Брахма также велит гандхарви Дундубхи стать Мантхарой для исполнения дела богов; услышав это, она рождается горбатой в мире людей; Индра и другие боги рождают в лучших самках ванаров и медведей сыновей, которые следуют отцам славой и силой, ломают горные вершины, вооружены шала, тала и камнями, тверды как ваджра, с силой потоков, желанной доблестью, искусны в бою, равны десяти тысячам слонов, быстры как ветер и способны жить где хотят; устроив все, благословенный творец миров наставляет Мантхару, и она, быстрая умом, исполняет его слова, ходя туда и сюда и разжигая вражду.

Translation

Маркандея сказал: «Затем брахмарши, сиддхи, божественные и царские риши, поставив впереди Хавьяваху-Агни, пришли к Брахме за прибежищем. Агни сказал: “Тот могучий Дашагрива, сын Вишраваса, которого прежде благословенный сделал неубиваемым даром, мучит всех существ разными оскорблениями, великий силой. Поэтому защити нас, благословенный; другого защитника ведь нет”. Брахма сказал: “Вибхавасу, его нельзя победить в бою ни богам, ни асурам. Но что надо сделать для его сдерживания, уже устроено. Ради этого, по моему поручению, нисшел четырехрукий Вишну, лучший из поражающих; он совершит это дело”. Тогда Питамаха в их присутствии сказал слово всем сонмам богов: “Вместе со всеми сонмами богов рождайтесь на земле. В медведицах и ванарах породите героических сыновей, помощников Вишну, наделенных желанной формой и силой”. Тогда боги, гандхарвы и данавы по долям своих долей охотно стали нисходить на землю. Перед ними бог, дарующий дары, повелел гандхарви по имени Дундубхи ради достижения дела богов. Услышав слово Питамахи, гандхарви Дундубхи тогда стала в человеческом мире горбатой Мантхарой. Шакра и остальные лучшие боги породили сыновей в лучших женщинах ванаров и медведей. Все они следовали отцам славой и силой. Они могли ломать горные вершины, имели оружием шала, тала и камни, все были сложены как ваджра и все обладали силой потоков. Все держали желанную доблесть, все были искусны в бою, имели жизненную силу, равную десяти тысячам слонов, и в скорости были подобны ветру. Некоторые из этих лесных жителей жили где хотели. Устроив все это, благословенный творец миров наставил Мантхару, какое дело и каким образом надо сделать. Она, узнав его слово, быстрая умом, исполнила его: ходила туда и сюда, радуясь разжиганию вражды».

Commentary

Рассказ показывает промысл: зло Раваны не остается без ответа, но ответ приходит через человеческое воплощение Вишну и через союз множества служителей.

Version

2cfee209992b · published Jun 18, 2026, 7:22:41 AM UTC