Mahabharata 3.261.1-11

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक् पृथक् ॥
प्रस्थानकारणं ब्रह्मञ् श्रोतुम् इच्छामि कथ्यताम् ॥
कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥
प्रस्थापितौ वनं ब्रह्म मैथिली च यशस्विनी ॥
मार्कण्डेय उवाच
जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमान् अभवन् नृपः ॥
क्रियारतिर् धर्मपरः सततं वृद्धसेविता ॥
क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसः ॥
वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदे च पारगाः ॥
चरितब्रह्मचर्यास् ते कृतदाराश् च पार्थिव ॥
यदा तदा दशरथः प्रीतिमान् अभवत् सुखी ॥
ज्येष्ठो रामो ऽभवत् तेषां रमयाम् आस हि प्रजाः ॥
मनोहरतया धीमान् पितुर् हृदयतोषणः ॥
ततः स राजा मतिमान् मत्वात्मानं वयो ऽधिकम् ॥
मन्त्रयाम् आस सचिवैर् धर्मज्ञैश् च पुरोहितैः ॥
अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत ॥
प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः ॥
लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम् ॥
दीर्घबाहुं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम् ॥
दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्राद् अनवमं बले ॥
पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ ॥
सर्वानुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम् ॥
जितेन्द्रियम् अमित्राणाम् अपि दृष्टिमनोहरम् ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
uktaṃ bhagavatā janma rāmādīnāṃ pṛthak pṛthak ||
prasthānakāraṇaṃ brahmañ śrotum icchāmi kathyatām ||
kathaṃ dāśarathī vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||
prasthāpitau vanaṃ brahma maithilī ca yaśasvinī ||
mārkaṇḍeya uvāca
jātaputro daśarathaḥ prītimān abhavan nṛpaḥ ||
kriyāratir dharmaparaḥ satataṃ vṛddhasevitā ||
krameṇa cāsya te putrā vyavardhanta mahaujasaḥ ||
vedeṣu sarahasyeṣu dhanurvede ca pāragāḥ ||
caritabrahmacaryās te kṛtadārāś ca pārthiva ||
yadā tadā daśarathaḥ prītimān abhavat sukhī ||
jyeṣṭho rāmo 'bhavat teṣāṃ ramayām āsa hi prajāḥ ||
manoharatayā dhīmān pitur hṛdayatoṣaṇaḥ ||
tataḥ sa rājā matimān matvātmānaṃ vayo 'dhikam ||
mantrayām āsa sacivair dharmajñaiś ca purohitaiḥ ||
abhiṣekāya rāmasya yauvarājyena bhārata ||
prāptakālaṃ ca te sarve menire mantrisattamāḥ ||
lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mattamātaṅgagāminam ||
dīrghabāhuṃ mahoraskaṃ nīlakuñcitamūrdhajam ||
dīpyamānaṃ śriyā vīraṃ śakrād anavamaṃ bale ||
pāragaṃ sarvadharmāṇāṃ bṛhaspatisamaṃ matau ||
sarvānuraktaprakṛtiṃ sarvavidyāviśāradam ||
jitendriyam amitrāṇām api dṛṣṭimanoharam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक् पृथक् ॥ प्रस्थानकारणं ब्रह्मञ् श्रोतुम् इच्छामि कथ्यताम् ॥ कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ प्रस्थापितौ वनं ब्रह्म मैथिली च यशस्विनी ॥ मार्कण्डेय उवाच जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमान् अभवन् नृपः ॥ क्रियारतिर् धर्मपरः सततं वृद्धसेविता ॥ क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसः ॥ वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदे च पारगाः ॥ चरितब्रह्मचर्यास् ते कृतदाराश् च पार्थिव ॥ यदा तदा दशरथः प्रीतिमान् अभवत् सुखी ॥ ज्येष्ठो रामो ऽभवत् तेषां रमयाम् आस हि प्रजाः ॥ मनोहरतया धीमान् पितुर् हृदयतोषणः ॥ ततः स राजा मतिमान् मत्वात्मानं वयो ऽधिकम् ॥ मन्त्रयाम् आस सचिवैर् धर्मज्ञैश् च पुरोहितैः ॥ अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत ॥ प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः ॥ लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम् ॥ दीर्घबाहुं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम् ॥ दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्राद् अनवमं बले ॥ पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ ॥ सर्वानुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम् ॥ जितेन्द्रियम् अमित्राणाम् अपि दृष्टिमनोहरम् ॥yudhiṣṭhira uvāca uktaṃ bhagavatā janma rāmādīnāṃ pṛthak pṛthak || prasthānakāraṇaṃ brahmañ śrotum icchāmi kathyatām || kathaṃ dāśarathī vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || prasthāpitau vanaṃ brahma maithilī ca yaśasvinī || mārkaṇḍeya uvāca jātaputro daśarathaḥ prītimān abhavan nṛpaḥ || kriyāratir dharmaparaḥ satataṃ vṛddhasevitā || krameṇa cāsya te putrā vyavardhanta mahaujasaḥ || vedeṣu sarahasyeṣu dhanurvede ca pāragāḥ || caritabrahmacaryās te kṛtadārāś ca pārthiva || yadā tadā daśarathaḥ prītimān abhavat sukhī || jyeṣṭho rāmo 'bhavat teṣāṃ ramayām āsa hi prajāḥ || manoharatayā dhīmān pitur hṛdayatoṣaṇaḥ || tataḥ sa rājā matimān matvātmānaṃ vayo 'dhikam || mantrayām āsa sacivair dharmajñaiś ca purohitaiḥ || abhiṣekāya rāmasya yauvarājyena bhārata || prāptakālaṃ ca te sarve menire mantrisattamāḥ || lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mattamātaṅgagāminam || dīrghabāhuṃ mahoraskaṃ nīlakuñcitamūrdhajam || dīpyamānaṃ śriyā vīraṃ śakrād anavamaṃ bale || pāragaṃ sarvadharmāṇāṃ bṛhaspatisamaṃ matau || sarvānuraktaprakṛtiṃ sarvavidyāviśāradam || jitendriyam amitrāṇām api dṛṣṭimanoharam ||Юдхиштхира спрашивает Маркандею, как непобедимый Рама, сияющий как Индра, вместе с Лакшманой и Ситой жил в лесу; Маркандея отвечает, что состарившийся Дашаратха решил посвятить Раму на царство, и потому в домах людей и в городе началось великое праздничное оживление; Мантхара, горбатая служанка, услышала, что Рама будет царем, и, войдя к Кайкеи, сказала, что для нее пришел великий страх, ведь сын Каушальи получит царство, а ее сын не получит ничего.

Translation

Юдхиштхира спросил: «Как непобедимый Рама, сиянием равный Индре, жил в лесу вместе с Ситой и Лакшманой? Расскажи мне это, великий мудрец». Маркандея сказал: «Старый царь Дашаратха, желая добра подданным и роду, решил посвятить Раму на царство. В домах и во всем городе поднялось великое ликование. Но горбатая Мантхара вошла к Кайкеи и сказала ей: “Для тебя наступила великая беда: сын Каушальи станет царем, а твой сын останется без доли”».

Commentary

Вопрос Юдхиштхиры рождается из собственной боли изгнания. История Рамы сразу показывает, что испытание праведного не отменяет его достоинства, а обнаруживает, насколько глубоко он держится истины.

Version

c1c51cdf8e46 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC