Mahabharata 3.261.30-43

Devanāgarī

रामं तु गतम् आज्ञाय राजानं च तथागतम् ॥
आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् ॥
गतो दशरथः स्वर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ ॥
गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम् ॥
ताम् उवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम् ॥
पतिं हत्वा कुलं चेदम् उत्साद्य धनलुब्धया ॥
अयशः पातयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसने ॥
सकामा भव मे मातर् इत्य् उक्त्वा प्ररुरोद ह ॥
स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ ॥
अन्वयाद् भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालसः ॥
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः ॥
अग्रे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥
वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश् चान्यैः सहस्रशः ॥
पौरजानपदैः सार्धं रामानयनकाङ्क्षया ॥
ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम् ॥
तापसानाम् अलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम् ॥
विसर्जितः स रामेण पितुर् वचनकारिणा ॥
नन्दिग्रामे ऽकरोद् राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके ॥
रामस् तु पुनर् आशङ्क्य पौरजानपदागमम् ॥
प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति ॥
सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यम् आश्रितः ॥
नदीं गोदावरीं रम्याम् आश्रित्य न्यवसत् तदा ॥
वसतस् तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम् ॥
खरेणासीन् महद् वैरं जनस्थाननिवासिना ॥
रक्षार्थं तापसानां च राघवो धर्मवत्सलः ॥
चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम् ॥
दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ ॥
चक्रे क्षेमं पुनर् धीमान् धर्मारण्यं स राघवः ॥

Transliteration (IAST)

rāmaṃ tu gatam ājñāya rājānaṃ ca tathāgatam ||
ānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyam abravīt ||
gato daśarathaḥ svargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇau ||
gṛhāṇa rājyaṃ vipulaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam ||
tām uvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtam ||
patiṃ hatvā kulaṃ cedam utsādya dhanalubdhayā ||
ayaśaḥ pātayitvā me mūrdhni tvaṃ kulapāṃsane ||
sakāmā bhava me mātar ity uktvā praruroda ha ||
sa cāritraṃ viśodhyātha sarvaprakṛtisaṃnidhau ||
anvayād bhrātaraṃ rāmaṃ vinivartanalālasaḥ ||
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥ ||
agre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau ||
vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ vipraiś cānyaiḥ sahasraśaḥ ||
paurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmānayanakāṅkṣayā ||
dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ sahalakṣmaṇam ||
tāpasānām alaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharam ||
visarjitaḥ sa rāmeṇa pitur vacanakāriṇā ||
nandigrāme 'karod rājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke ||
rāmas tu punar āśaṅkya paurajānapadāgamam ||
praviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ prati ||
satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyam āśritaḥ ||
nadīṃ godāvarīṃ ramyām āśritya nyavasat tadā ||
vasatas tasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtam ||
khareṇāsīn mahad vairaṃ janasthānanivāsinā ||
rakṣārthaṃ tāpasānāṃ ca rāghavo dharmavatsalaḥ ||
caturdaśa sahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasām ||
dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva nihatya sumahābalau ||
cakre kṣemaṃ punar dhīmān dharmāraṇyaṃ sa rāghavaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

रामं तु गतम् आज्ञाय राजानं च तथागतम् ॥ आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् ॥ गतो दशरथः स्वर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ ॥ गृहाण राज्यं विपुलं क्षेमं निहतकण्टकम् ॥ ताम् उवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम् ॥ पतिं हत्वा कुलं चेदम् उत्साद्य धनलुब्धया ॥ अयशः पातयित्वा मे मूर्ध्नि त्वं कुलपांसने ॥ सकामा भव मे मातर् इत्य् उक्त्वा प्ररुरोद ह ॥ स चारित्रं विशोध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ ॥ अन्वयाद् भ्रातरं रामं विनिवर्तनलालसः ॥ कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः ॥ अग्रे प्रस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥ वसिष्ठवामदेवाभ्यां विप्रैश् चान्यैः सहस्रशः ॥ पौरजानपदैः सार्धं रामानयनकाङ्क्षया ॥ ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सहलक्ष्मणम् ॥ तापसानाम् अलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम् ॥ विसर्जितः स रामेण पितुर् वचनकारिणा ॥ नन्दिग्रामे ऽकरोद् राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके ॥ रामस् तु पुनर् आशङ्क्य पौरजानपदागमम् ॥ प्रविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं प्रति ॥ सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यम् आश्रितः ॥ नदीं गोदावरीं रम्याम् आश्रित्य न्यवसत् तदा ॥ वसतस् तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम् ॥ खरेणासीन् महद् वैरं जनस्थाननिवासिना ॥ रक्षार्थं तापसानां च राघवो धर्मवत्सलः ॥ चतुर्दश सहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम् ॥ दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ ॥ चक्रे क्षेमं पुनर् धीमान् धर्मारण्यं स राघवः ॥rāmaṃ tu gatam ājñāya rājānaṃ ca tathāgatam || ānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyam abravīt || gato daśarathaḥ svargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇau || gṛhāṇa rājyaṃ vipulaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam || tām uvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtam || patiṃ hatvā kulaṃ cedam utsādya dhanalubdhayā || ayaśaḥ pātayitvā me mūrdhni tvaṃ kulapāṃsane || sakāmā bhava me mātar ity uktvā praruroda ha || sa cāritraṃ viśodhyātha sarvaprakṛtisaṃnidhau || anvayād bhrātaraṃ rāmaṃ vinivartanalālasaḥ || kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥ || agre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau || vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ vipraiś cānyaiḥ sahasraśaḥ || paurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmānayanakāṅkṣayā || dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ sahalakṣmaṇam || tāpasānām alaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharam || visarjitaḥ sa rāmeṇa pitur vacanakāriṇā || nandigrāme 'karod rājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke || rāmas tu punar āśaṅkya paurajānapadāgamam || praviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ prati || satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyam āśritaḥ || nadīṃ godāvarīṃ ramyām āśritya nyavasat tadā || vasatas tasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtam || khareṇāsīn mahad vairaṃ janasthānanivāsinā || rakṣārthaṃ tāpasānāṃ ca rāghavo dharmavatsalaḥ || caturdaśa sahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasām || dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva nihatya sumahābalau || cakre kṣemaṃ punar dhīmān dharmāraṇyaṃ sa rāghavaḥ ||После ухода Бхараты Рама с Лакшманой, луком, стрелами, мечом и Ситой входит глубже в Дандаку и живет у Годавари; там страшная Шурпанакха видит Раму, приближается к нему, пугает Ситу и желает его; Рама, улыбаясь, направляет ее к Лакшмане; Лакшмана в ответ на ее угрозу Сите отсекает ей нос и уши; изувеченная Шурпанакха зовет Кхару и Душану с войском ракшасов; Рама убивает четырнадцать тысяч ракшасов, Кхару и Душану, а Шурпанакха, избитая и униженная, идет к Раване.

Translation

Когда Бхарата ушел, Рама вместе с Лакшманой и Ситой, вооруженный луком, стрелами и мечом, вошел глубже в Дандаку и поселился у Годавари. Там свирепая Шурпанакха увидела Раму, приблизилась к нему, испугала Ситу и воспылала желанием. Рама, улыбаясь, направил ее к Лакшмане. Когда она стала угрожать Сите, Лакшмана отсек ей нос и уши. Изувеченная Шурпанакха призвала Кхару и Душану с войском ракшасов. Рама убил четырнадцать тысяч ракшасов, Кхару и Душану, а Шурпанакха, униженная и полная ярости, отправилась к Раване».

Commentary

Насилие ракшасов начинается с желания, которое не признает границ. Рама защищает Ситу и лесных подвижников, потому его битва имеет форму царской дхармы даже вдали от трона.

Version

e4753e199aa3 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC