Mahabharata 3.261.44-55

Devanāgarī

हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनः ॥
ययौ निकृत्तनासोष्ठी लङ्कां भ्रातुर् निवेशनम् ॥
ततो रावणम् अभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्छिता ॥
पपात पादयोर् भ्रातुः संशुष्करुधिरानना ॥
तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्छितः ॥
उत्पपातासनात् क्रुद्धो दन्तैर् दन्तान् उपस्पृशन् ॥
स्वान् अमात्यान् विसृज्याथ विविक्ते ताम् उवाच सः ॥
केनास्य् एवं कृता भद्रे माम् अचिन्त्यावमन्य च ॥
कः शूलं तीक्ष्णम् आसाद्य सर्वगात्रैर् निषेवते ॥
कः शिरस्य् अग्निम् आदाय विश्वस्तः स्वपते सुखम् ॥
आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः ॥
सिंहं केसरिणं कश् च दंष्ट्रासु स्पृश्य तिष्ठति ॥
इत्य् एवं ब्रुवतस् तस्य स्रोतोभ्यस् तेजसो ऽर्चिषः ॥
निश्चेरुर् दह्यतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः ॥
तस्य तत् सर्वम् आचख्यौ भगिनी रामविक्रमम् ॥
खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम् ॥
स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारम् उपसान्त्व्य च ॥
ऊर्ध्वम् आचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम् ॥
त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतम् एव च ॥
ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम् ॥
तम् अतीत्याथ गोकर्णम् अभ्यगच्छद् दशाननः ॥
दयितं स्थानम् अव्यग्रं शूलपाणेर् महात्मनः ॥
तत्राभ्यगच्छन् मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः ॥
पुरा रामभयाद् एव तापस्यं समुपाश्रितम् ॥

Transliteration (IAST)

hateṣu teṣu rakṣaḥsu tataḥ śūrpaṇakhā punaḥ ||
yayau nikṛttanāsoṣṭhī laṅkāṃ bhrātur niveśanam ||
tato rāvaṇam abhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitā ||
papāta pādayor bhrātuḥ saṃśuṣkarudhirānanā ||
tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ ||
utpapātāsanāt kruddho dantair dantān upaspṛśan ||
svān amātyān visṛjyātha vivikte tām uvāca saḥ ||
kenāsy evaṃ kṛtā bhadre mām acintyāvamanya ca ||
kaḥ śūlaṃ tīkṣṇam āsādya sarvagātrair niṣevate ||
kaḥ śirasy agnim ādāya viśvastaḥ svapate sukham ||
āśīviṣaṃ ghorataraṃ pādena spṛśatīha kaḥ ||
siṃhaṃ kesariṇaṃ kaś ca daṃṣṭrāsu spṛśya tiṣṭhati ||
ity evaṃ bruvatas tasya srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ ||
niścerur dahyato rātrau vṛkṣasyeva svarandhrataḥ ||
tasya tat sarvam ācakhyau bhaginī rāmavikramam ||
kharadūṣaṇasaṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavam ||
sa niścitya tataḥ kṛtyaṃ svasāram upasāntvya ca ||
ūrdhvam ācakrame rājā vidhāya nagare vidhim ||
trikūṭaṃ samatikramya kālaparvatam eva ca ||
dadarśa makarāvāsaṃ gambhīrodaṃ mahodadhim ||
tam atītyātha gokarṇam abhyagacchad daśānanaḥ ||
dayitaṃ sthānam avyagraṃ śūlapāṇer mahātmanaḥ ||
tatrābhyagacchan mārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥ ||
purā rāmabhayād eva tāpasyaṃ samupāśritam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनः ॥ ययौ निकृत्तनासोष्ठी लङ्कां भ्रातुर् निवेशनम् ॥ ततो रावणम् अभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्छिता ॥ पपात पादयोर् भ्रातुः संशुष्करुधिरानना ॥ तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्छितः ॥ उत्पपातासनात् क्रुद्धो दन्तैर् दन्तान् उपस्पृशन् ॥ स्वान् अमात्यान् विसृज्याथ विविक्ते ताम् उवाच सः ॥ केनास्य् एवं कृता भद्रे माम् अचिन्त्यावमन्य च ॥ कः शूलं तीक्ष्णम् आसाद्य सर्वगात्रैर् निषेवते ॥ कः शिरस्य् अग्निम् आदाय विश्वस्तः स्वपते सुखम् ॥ आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः ॥ सिंहं केसरिणं कश् च दंष्ट्रासु स्पृश्य तिष्ठति ॥ इत्य् एवं ब्रुवतस् तस्य स्रोतोभ्यस् तेजसो ऽर्चिषः ॥ निश्चेरुर् दह्यतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः ॥ तस्य तत् सर्वम् आचख्यौ भगिनी रामविक्रमम् ॥ खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम् ॥ स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारम् उपसान्त्व्य च ॥ ऊर्ध्वम् आचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम् ॥ त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतम् एव च ॥ ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम् ॥ तम् अतीत्याथ गोकर्णम् अभ्यगच्छद् दशाननः ॥ दयितं स्थानम् अव्यग्रं शूलपाणेर् महात्मनः ॥ तत्राभ्यगच्छन् मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः ॥ पुरा रामभयाद् एव तापस्यं समुपाश्रितम् ॥hateṣu teṣu rakṣaḥsu tataḥ śūrpaṇakhā punaḥ || yayau nikṛttanāsoṣṭhī laṅkāṃ bhrātur niveśanam || tato rāvaṇam abhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitā || papāta pādayor bhrātuḥ saṃśuṣkarudhirānanā || tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || utpapātāsanāt kruddho dantair dantān upaspṛśan || svān amātyān visṛjyātha vivikte tām uvāca saḥ || kenāsy evaṃ kṛtā bhadre mām acintyāvamanya ca || kaḥ śūlaṃ tīkṣṇam āsādya sarvagātrair niṣevate || kaḥ śirasy agnim ādāya viśvastaḥ svapate sukham || āśīviṣaṃ ghorataraṃ pādena spṛśatīha kaḥ || siṃhaṃ kesariṇaṃ kaś ca daṃṣṭrāsu spṛśya tiṣṭhati || ity evaṃ bruvatas tasya srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ || niścerur dahyato rātrau vṛkṣasyeva svarandhrataḥ || tasya tat sarvam ācakhyau bhaginī rāmavikramam || kharadūṣaṇasaṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavam || sa niścitya tataḥ kṛtyaṃ svasāram upasāntvya ca || ūrdhvam ācakrame rājā vidhāya nagare vidhim || trikūṭaṃ samatikramya kālaparvatam eva ca || dadarśa makarāvāsaṃ gambhīrodaṃ mahodadhim || tam atītyātha gokarṇam abhyagacchad daśānanaḥ || dayitaṃ sthānam avyagraṃ śūlapāṇer mahātmanaḥ || tatrābhyagacchan mārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥ || purā rāmabhayād eva tāpasyaṃ samupāśritam ||Шурпанакха рассказывает Раване о гибели Кхары, Душаны и войска, упрекает его в бездействии и описывает Ситу; Равана, воспылав гневом и желанием, садится на колесницу, идет к Гокарне и встречает там Маричу, который прежде из страха перед Рамой принял жизнь тапасвина.

Translation

Шурпанакха рассказала Раване о гибели Кхары, Душаны и множества ракшасов, упрекнула его в беспечности и описала Ситу. Равана, охваченный гневом и желанием, взошел на колесницу, отправился к Гокарне и встретил там Маричу, который из страха перед Рамой уже принял жизнь тапасвина».

Commentary

Равана слышит не предупреждение о силе Рамы, а рассказ о красоте Ситы. Так адхарма сама выбирает путь к своей гибели.

Version

72d94c2240b5 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC