Mahabharata 3.261.44-55

Devanāgarī

हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनः ॥
ययौ निकृत्तनासोष्ठी लङ्कां भ्रातुर् निवेशनम् ॥
ततो रावणम् अभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्छिता ॥
पपात पादयोर् भ्रातुः संशुष्करुधिरानना ॥
तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्छितः ॥
उत्पपातासनात् क्रुद्धो दन्तैर् दन्तान् उपस्पृशन् ॥
स्वान् अमात्यान् विसृज्याथ विविक्ते ताम् उवाच सः ॥
केनास्य् एवं कृता भद्रे माम् अचिन्त्यावमन्य च ॥
कः शूलं तीक्ष्णम् आसाद्य सर्वगात्रैर् निषेवते ॥
कः शिरस्य् अग्निम् आदाय विश्वस्तः स्वपते सुखम् ॥
आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः ॥
सिंहं केसरिणं कश् च दंष्ट्रासु स्पृश्य तिष्ठति ॥
इत्य् एवं ब्रुवतस् तस्य स्रोतोभ्यस् तेजसो ऽर्चिषः ॥
निश्चेरुर् दह्यतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः ॥
तस्य तत् सर्वम् आचख्यौ भगिनी रामविक्रमम् ॥
खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम् ॥
स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारम् उपसान्त्व्य च ॥
ऊर्ध्वम् आचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम् ॥
त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतम् एव च ॥
ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम् ॥
तम् अतीत्याथ गोकर्णम् अभ्यगच्छद् दशाननः ॥
दयितं स्थानम् अव्यग्रं शूलपाणेर् महात्मनः ॥
तत्राभ्यगच्छन् मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः ॥
पुरा रामभयाद् एव तापस्यं समुपाश्रितम् ॥

Transliteration (IAST)

hateṣu teṣu rakṣaḥsu tataḥ śūrpaṇakhā punaḥ ||
yayau nikṛttanāsoṣṭhī laṅkāṃ bhrātur niveśanam ||
tato rāvaṇam abhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitā ||
papāta pādayor bhrātuḥ saṃśuṣkarudhirānanā ||
tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ ||
utpapātāsanāt kruddho dantair dantān upaspṛśan ||
svān amātyān visṛjyātha vivikte tām uvāca saḥ ||
kenāsy evaṃ kṛtā bhadre mām acintyāvamanya ca ||
kaḥ śūlaṃ tīkṣṇam āsādya sarvagātrair niṣevate ||
kaḥ śirasy agnim ādāya viśvastaḥ svapate sukham ||
āśīviṣaṃ ghorataraṃ pādena spṛśatīha kaḥ ||
siṃhaṃ kesariṇaṃ kaś ca daṃṣṭrāsu spṛśya tiṣṭhati ||
ity evaṃ bruvatas tasya srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ ||
niścerur dahyato rātrau vṛkṣasyeva svarandhrataḥ ||
tasya tat sarvam ācakhyau bhaginī rāmavikramam ||
kharadūṣaṇasaṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavam ||
sa niścitya tataḥ kṛtyaṃ svasāram upasāntvya ca ||
ūrdhvam ācakrame rājā vidhāya nagare vidhim ||
trikūṭaṃ samatikramya kālaparvatam eva ca ||
dadarśa makarāvāsaṃ gambhīrodaṃ mahodadhim ||
tam atītyātha gokarṇam abhyagacchad daśānanaḥ ||
dayitaṃ sthānam avyagraṃ śūlapāṇer mahātmanaḥ ||
tatrābhyagacchan mārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥ ||
purā rāmabhayād eva tāpasyaṃ samupāśritam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

हतेषु तेषु रक्षःसु ततः शूर्पणखा पुनः ॥ ययौ निकृत्तनासोष्ठी लङ्कां भ्रातुर् निवेशनम् ॥ ततो रावणम् अभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्छिता ॥ पपात पादयोर् भ्रातुः संशुष्करुधिरानना ॥ तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः क्रोधमूर्छितः ॥ उत्पपातासनात् क्रुद्धो दन्तैर् दन्तान् उपस्पृशन् ॥ स्वान् अमात्यान् विसृज्याथ विविक्ते ताम् उवाच सः ॥ केनास्य् एवं कृता भद्रे माम् अचिन्त्यावमन्य च ॥ कः शूलं तीक्ष्णम् आसाद्य सर्वगात्रैर् निषेवते ॥ कः शिरस्य् अग्निम् आदाय विश्वस्तः स्वपते सुखम् ॥ आशीविषं घोरतरं पादेन स्पृशतीह कः ॥ सिंहं केसरिणं कश् च दंष्ट्रासु स्पृश्य तिष्ठति ॥ इत्य् एवं ब्रुवतस् तस्य स्रोतोभ्यस् तेजसो ऽर्चिषः ॥ निश्चेरुर् दह्यतो रात्रौ वृक्षस्येव स्वरन्ध्रतः ॥ तस्य तत् सर्वम् आचख्यौ भगिनी रामविक्रमम् ॥ खरदूषणसंयुक्तं राक्षसानां पराभवम् ॥ स निश्चित्य ततः कृत्यं स्वसारम् उपसान्त्व्य च ॥ ऊर्ध्वम् आचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम् ॥ त्रिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतम् एव च ॥ ददर्श मकरावासं गम्भीरोदं महोदधिम् ॥ तम् अतीत्याथ गोकर्णम् अभ्यगच्छद् दशाननः ॥ दयितं स्थानम् अव्यग्रं शूलपाणेर् महात्मनः ॥ तत्राभ्यगच्छन् मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः ॥ पुरा रामभयाद् एव तापस्यं समुपाश्रितम् ॥hateṣu teṣu rakṣaḥsu tataḥ śūrpaṇakhā punaḥ || yayau nikṛttanāsoṣṭhī laṅkāṃ bhrātur niveśanam || tato rāvaṇam abhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitā || papāta pādayor bhrātuḥ saṃśuṣkarudhirānanā || tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ || utpapātāsanāt kruddho dantair dantān upaspṛśan || svān amātyān visṛjyātha vivikte tām uvāca saḥ || kenāsy evaṃ kṛtā bhadre mām acintyāvamanya ca || kaḥ śūlaṃ tīkṣṇam āsādya sarvagātrair niṣevate || kaḥ śirasy agnim ādāya viśvastaḥ svapate sukham || āśīviṣaṃ ghorataraṃ pādena spṛśatīha kaḥ || siṃhaṃ kesariṇaṃ kaś ca daṃṣṭrāsu spṛśya tiṣṭhati || ity evaṃ bruvatas tasya srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ || niścerur dahyato rātrau vṛkṣasyeva svarandhrataḥ || tasya tat sarvam ācakhyau bhaginī rāmavikramam || kharadūṣaṇasaṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavam || sa niścitya tataḥ kṛtyaṃ svasāram upasāntvya ca || ūrdhvam ācakrame rājā vidhāya nagare vidhim || trikūṭaṃ samatikramya kālaparvatam eva ca || dadarśa makarāvāsaṃ gambhīrodaṃ mahodadhim || tam atītyātha gokarṇam abhyagacchad daśānanaḥ || dayitaṃ sthānam avyagraṃ śūlapāṇer mahātmanaḥ || tatrābhyagacchan mārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥ || purā rāmabhayād eva tāpasyaṃ samupāśritam ||Shurpanakha tells Ravana of the deaths of Khara, Dushana, and their army, reproaches him for his inaction, and describes Sita; Ravana, burning with anger and desire, mounts his chariot, goes to Gokarna, and meets there Marica, who earlier, out of fear of Rama, had taken up the life of an ascetic.

Translation

Shurpanakha told Ravana of the deaths of Khara, Dushana, and a multitude of rakshasas, reproached him for his negligence, and described Sita. Ravana, seized by anger and desire, mounted his chariot, set out for Gokarna, and met there Marica, who out of fear of Rama had already taken up the life of an ascetic.

Commentary

What Ravana hears is not a warning about Rama's strength but a tale of Sita's beauty. Thus adharma itself chooses the path to its own ruin.

Version

8bf07eecdb8e · published Jul 16, 2026, 5:30:22 PM UTC

Available inRUEN