Mahabharata 3.261.12-29

Devanāgarī

नियन्तारम् असाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम् ॥
धृतिमन्तम् अनाधृष्यं जेतारम् अपराजितम् ॥
पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम् ॥
संदृश्य परमां प्रीतिम् अगच्छत् कुरुनन्दन ॥
चिन्तयंश् च महातेजा गुणान् रामस्य वीर्यवान् ॥
अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम् ॥
अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन् पुण्यं योगम् उपैष्यति ॥
संभाराः संभ्रियन्तां मे रामश् चोपनिमन्त्र्यताम् ॥
इति तद् राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा ॥
कैकेयीम् अभिगम्येदं काले वचनम् अब्रवीत् ॥
अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत् ॥
आशीविषस् त्वां संक्रुद्धश् चण्डो दशति दुर्भगे ॥
सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रो ऽभिषेक्ष्यते ॥
कुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक् ॥
सा तद् वचनम् आज्ञाय सर्वाभरणभूषिता ॥
वेदीविलग्नमध्येव बिभ्रती रूपम् उत्तमम् ॥
विविक्ते पतिम् आसाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता ॥
प्रणयं व्यञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
सत्यप्रतिज्ञ यन् मे त्वं कामम् एकं निसृष्टवान् ॥
उपाकुरुष्व तद् राजंस् तस्मान् मुच्यस्व संकटात् ॥
राजोवाच
वरं ददानि ते हन्त तद् गृहाण यद् इच्छसि ॥
अवध्यो वध्यतां को ऽद्य वध्यः को ऽद्य विमुच्यताम् ॥
धनं ददानि कस्याद्य ह्रियतां कस्य वा पुनः ॥
ब्राह्मणस्वाद् इहान्यत्र यत् किं चिद् वित्तम् अस्ति मे ॥
मार्कण्डेय उवाच
सा तद् वचनम् आज्ञाय परिगृह्य नराधिपम् ॥
आत्मनो बलम् आज्ञाय तत एनम् उवाच ह ॥
आभिषेचनिकं यत् ते रामार्थम् उपकल्पितम् ॥
भरतस् तद् अवाप्नोतु वनं गच्छतु राघवः ॥
स तद् राजा वचः श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम् ॥
दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ न किं चिद् व्याजहार ह ॥
ततस् तथोक्तं पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान् ॥
वनं प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्व् इति ॥
तम् अन्वगच्छल् लक्ष्मीवान् धनुष्मांल् लक्ष्मणस् तदा ॥
सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा ॥
ततो वनं गते रामे राजा दशरथस् तदा ॥
समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा ॥

Transliteration (IAST)

niyantāram asādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām ||
dhṛtimantam anādhṛṣyaṃ jetāram aparājitam ||
putraṃ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanam ||
saṃdṛśya paramāṃ prītim agacchat kurunandana ||
cintayaṃś ca mahātejā guṇān rāmasya vīryavān ||
abhyabhāṣata bhadraṃ te prīyamāṇaḥ purohitam ||
adya puṣyo niśi brahman puṇyaṃ yogam upaiṣyati ||
saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ me rāmaś copanimantryatām ||
iti tad rājavacanaṃ pratiśrutyātha mantharā ||
kaikeyīm abhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt ||
adya kaikeyi daurbhāgyaṃ rājñā te khyāpitaṃ mahat ||
āśīviṣas tvāṃ saṃkruddhaś caṇḍo daśati durbhage ||
subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro 'bhiṣekṣyate ||
kuto hi tava saubhāgyaṃ yasyāḥ putro na rājyabhāk ||
sā tad vacanam ājñāya sarvābharaṇabhūṣitā ||
vedīvilagnamadhyeva bibhratī rūpam uttamam ||
vivikte patim āsādya hasantīva śucismitā ||
praṇayaṃ vyañjayantīva madhuraṃ vākyam abravīt ||
satyapratijña yan me tvaṃ kāmam ekaṃ nisṛṣṭavān ||
upākuruṣva tad rājaṃs tasmān mucyasva saṃkaṭāt ||
rājovāca
varaṃ dadāni te hanta tad gṛhāṇa yad icchasi ||
avadhyo vadhyatāṃ ko 'dya vadhyaḥ ko 'dya vimucyatām ||
dhanaṃ dadāni kasyādya hriyatāṃ kasya vā punaḥ ||
brāhmaṇasvād ihānyatra yat kiṃ cid vittam asti me ||
mārkaṇḍeya uvāca
sā tad vacanam ājñāya parigṛhya narādhipam ||
ātmano balam ājñāya tata enam uvāca ha ||
ābhiṣecanikaṃ yat te rāmārtham upakalpitam ||
bharatas tad avāpnotu vanaṃ gacchatu rāghavaḥ ||
sa tad rājā vacaḥ śrutvā vipriyaṃ dāruṇodayam ||
duḥkhārto bharataśreṣṭha na kiṃ cid vyājahāra ha ||
tatas tathoktaṃ pitaraṃ rāmo vijñāya vīryavān ||
vanaṃ pratasthe dharmātmā rājā satyo bhavatv iti ||
tam anvagacchal lakṣmīvān dhanuṣmāṃl lakṣmaṇas tadā ||
sītā ca bhāryā bhadraṃ te vaidehī janakātmajā ||
tato vanaṃ gate rāme rājā daśarathas tadā ||
samayujyata dehasya kālaparyāyadharmaṇā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

नियन्तारम् असाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम् ॥ धृतिमन्तम् अनाधृष्यं जेतारम् अपराजितम् ॥ पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम् ॥ संदृश्य परमां प्रीतिम् अगच्छत् कुरुनन्दन ॥ चिन्तयंश् च महातेजा गुणान् रामस्य वीर्यवान् ॥ अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम् ॥ अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन् पुण्यं योगम् उपैष्यति ॥ संभाराः संभ्रियन्तां मे रामश् चोपनिमन्त्र्यताम् ॥ इति तद् राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा ॥ कैकेयीम् अभिगम्येदं काले वचनम् अब्रवीत् ॥ अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत् ॥ आशीविषस् त्वां संक्रुद्धश् चण्डो दशति दुर्भगे ॥ सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रो ऽभिषेक्ष्यते ॥ कुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक् ॥ सा तद् वचनम् आज्ञाय सर्वाभरणभूषिता ॥ वेदीविलग्नमध्येव बिभ्रती रूपम् उत्तमम् ॥ विविक्ते पतिम् आसाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता ॥ प्रणयं व्यञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ सत्यप्रतिज्ञ यन् मे त्वं कामम् एकं निसृष्टवान् ॥ उपाकुरुष्व तद् राजंस् तस्मान् मुच्यस्व संकटात् ॥ राजोवाच वरं ददानि ते हन्त तद् गृहाण यद् इच्छसि ॥ अवध्यो वध्यतां को ऽद्य वध्यः को ऽद्य विमुच्यताम् ॥ धनं ददानि कस्याद्य ह्रियतां कस्य वा पुनः ॥ ब्राह्मणस्वाद् इहान्यत्र यत् किं चिद् वित्तम् अस्ति मे ॥ मार्कण्डेय उवाच सा तद् वचनम् आज्ञाय परिगृह्य नराधिपम् ॥ आत्मनो बलम् आज्ञाय तत एनम् उवाच ह ॥ आभिषेचनिकं यत् ते रामार्थम् उपकल्पितम् ॥ भरतस् तद् अवाप्नोतु वनं गच्छतु राघवः ॥ स तद् राजा वचः श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम् ॥ दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ न किं चिद् व्याजहार ह ॥ ततस् तथोक्तं पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान् ॥ वनं प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्व् इति ॥ तम् अन्वगच्छल् लक्ष्मीवान् धनुष्मांल् लक्ष्मणस् तदा ॥ सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा ॥ ततो वनं गते रामे राजा दशरथस् तदा ॥ समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा ॥niyantāram asādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām || dhṛtimantam anādhṛṣyaṃ jetāram aparājitam || putraṃ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanam || saṃdṛśya paramāṃ prītim agacchat kurunandana || cintayaṃś ca mahātejā guṇān rāmasya vīryavān || abhyabhāṣata bhadraṃ te prīyamāṇaḥ purohitam || adya puṣyo niśi brahman puṇyaṃ yogam upaiṣyati || saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ me rāmaś copanimantryatām || iti tad rājavacanaṃ pratiśrutyātha mantharā || kaikeyīm abhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt || adya kaikeyi daurbhāgyaṃ rājñā te khyāpitaṃ mahat || āśīviṣas tvāṃ saṃkruddhaś caṇḍo daśati durbhage || subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro 'bhiṣekṣyate || kuto hi tava saubhāgyaṃ yasyāḥ putro na rājyabhāk || sā tad vacanam ājñāya sarvābharaṇabhūṣitā || vedīvilagnamadhyeva bibhratī rūpam uttamam || vivikte patim āsādya hasantīva śucismitā || praṇayaṃ vyañjayantīva madhuraṃ vākyam abravīt || satyapratijña yan me tvaṃ kāmam ekaṃ nisṛṣṭavān || upākuruṣva tad rājaṃs tasmān mucyasva saṃkaṭāt || rājovāca varaṃ dadāni te hanta tad gṛhāṇa yad icchasi || avadhyo vadhyatāṃ ko 'dya vadhyaḥ ko 'dya vimucyatām || dhanaṃ dadāni kasyādya hriyatāṃ kasya vā punaḥ || brāhmaṇasvād ihānyatra yat kiṃ cid vittam asti me || mārkaṇḍeya uvāca sā tad vacanam ājñāya parigṛhya narādhipam || ātmano balam ājñāya tata enam uvāca ha || ābhiṣecanikaṃ yat te rāmārtham upakalpitam || bharatas tad avāpnotu vanaṃ gacchatu rāghavaḥ || sa tad rājā vacaḥ śrutvā vipriyaṃ dāruṇodayam || duḥkhārto bharataśreṣṭha na kiṃ cid vyājahāra ha || tatas tathoktaṃ pitaraṃ rāmo vijñāya vīryavān || vanaṃ pratasthe dharmātmā rājā satyo bhavatv iti || tam anvagacchal lakṣmīvān dhanuṣmāṃl lakṣmaṇas tadā || sītā ca bhāryā bhadraṃ te vaidehī janakātmajā || tato vanaṃ gate rāme rājā daśarathas tadā || samayujyata dehasya kālaparyāyadharmaṇā ||Кайкеи, подстрекаемая Мантхарой, вспоминает два дара Дашаратхи, ложится в комнате гнева и требует: пусть Бхарата будет посвящен, а Рама уйдет в лес на четырнадцать лет; Дашаратха, связанный словом, страдает, но Рама, заботясь об истине отца, без колебания принимает изгнание; Лакшмана и Сита идут с ним; после ухода Рамы царь умирает от горя; Бхарата возвращается, порицает мать, идет к Раме на Читракуту и просит вернуться; Рама отказывается нарушить отцовское слово; Бхарата берет его сандалии, живет в Нандиграме как аскет и правит от имени Рамы.

Translation

Кайкеи, подстрекаемая служанкой, вспомнила два дара, обещанные ей Дашаратхой, легла в комнате гнева и потребовала: «Пусть Бхарата будет посвящен на царство, а Рама уйдет в лес на четырнадцать лет». Царь, связанный собственным словом, был сокрушен. Но Рама, желая сохранить истину отца, принял изгнание без колебания. Лакшмана и Сита последовали за ним. После ухода Рамы Дашаратха умер от горя. Бхарата, вернувшись, резко осудил мать, пришел к Раме на Читракуту и умолял его принять царство. Рама отказался нарушить повеление отца. Тогда Бхарата взял его сандалии, поселился в Нандиграме, носил знаки аскета и правил царством как поручением Рамы».

Commentary

Сандалии Рамы становятся знаком власти, которая не присваивается. Бхарата правит не из жажды трона, а как слуга правды, и потому его отречение так же важно, как отречение Рамы.

Version

f13a84cc4abc · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC