Mahabharata 3.270.5-17

Devanāgarī

तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये प्रहस्तं क्षणदाचरम् ॥
अभिदुद्राव धूम्राक्षो वेगेन महता कपीन् ॥
तस्य मेघोपमं सैन्यम् आपतद् भीमदर्शनम् ॥
दृष्ट्वैव सहसा दीर्णा रणे वानरपुंगवाः ॥
ततस् तान् सहसा दीर्णान् दृष्ट्वा वानरपुंगवान् ॥
निर्याय कपिशार्दूलो हनूमान् पर्यवस्थितः ॥
तं दृष्ट्वावस्थितं संख्ये हरयः पवनात्मजम् ॥
वेगेन महता राजन् संन्यवर्तन्त सर्वशः ॥
ततः शब्दो महान् आसीत् तुमुलो लोमहर्षणः ॥
रामरावणसैन्यानाम् अन्योन्यम् अभिधावताम् ॥
तस्मिन् प्रवृत्ते संग्रामे घोरे रुधिरकर्दमे ॥
धूम्राक्षः कपिसैन्यं तद् द्रावयाम् आस पत्रिभिः ॥
तं राक्षसमहामात्रम् आपतन्तं सपत्नजित् ॥
तरसा प्रतिजग्राह हनूमान् पवनात्मजः ॥
तयोर् युद्धम् अभूद् घोरं हरिराक्षसवीरयोः ॥
जिगीषतोर् युधान्योन्यम् इन्द्रप्रह्लादयोर् इव ॥
गदाभिः परिघैश् चैव राक्षसो जघ्निवान् कपिम् ॥
कपिश् च जघ्निवान् रक्षः सस्कन्धविटपैर् द्रुमैः ॥
ततस् तम् अतिकायेन साश्वं सरथसारथिम् ॥
धूम्राक्षम् अवधीद् धीमान् हनूमान् मारुतात्मजः ॥
ततस् तं निहतं दृष्ट्वा धूम्राक्षं राक्षसोत्तमम् ॥
हरयो जातविस्रम्भा जघ्नुर् अभ्येत्य सैनिकान् ॥
ते वध्यमाना बलिभिर् हरिभिर् जितकाशिभिः ॥
राक्षसा भग्नसंकल्पा लङ्काम् अभ्यपतन् भयात् ॥
ते ऽभिपत्य पुरं भग्ना हतशेषा निशाचराः ॥
सर्वं राज्ञे यथावृत्तं रावणाय न्यवेदयन् ॥

Transliteration (IAST)

taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṃkhye prahastaṃ kṣaṇadācaram ||
abhidudrāva dhūmrākṣo vegena mahatā kapīn ||
tasya meghopamaṃ sainyam āpatad bhīmadarśanam ||
dṛṣṭvaiva sahasā dīrṇā raṇe vānarapuṃgavāḥ ||
tatas tān sahasā dīrṇān dṛṣṭvā vānarapuṃgavān ||
niryāya kapiśārdūlo hanūmān paryavasthitaḥ ||
taṃ dṛṣṭvāvasthitaṃ saṃkhye harayaḥ pavanātmajam ||
vegena mahatā rājan saṃnyavartanta sarvaśaḥ ||
tataḥ śabdo mahān āsīt tumulo lomaharṣaṇaḥ ||
rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām ||
tasmin pravṛtte saṃgrāme ghore rudhirakardame ||
dhūmrākṣaḥ kapisainyaṃ tad drāvayām āsa patribhiḥ ||
taṃ rākṣasamahāmātram āpatantaṃ sapatnajit ||
tarasā pratijagrāha hanūmān pavanātmajaḥ ||
tayor yuddham abhūd ghoraṃ harirākṣasavīrayoḥ ||
jigīṣator yudhānyonyam indraprahlādayor iva ||
gadābhiḥ parighaiś caiva rākṣaso jaghnivān kapim ||
kapiś ca jaghnivān rakṣaḥ saskandhaviṭapair drumaiḥ ||
tatas tam atikāyena sāśvaṃ sarathasārathim ||
dhūmrākṣam avadhīd dhīmān hanūmān mārutātmajaḥ ||
tatas taṃ nihataṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣaṃ rākṣasottamam ||
harayo jātavisrambhā jaghnur abhyetya sainikān ||
te vadhyamānā balibhir haribhir jitakāśibhiḥ ||
rākṣasā bhagnasaṃkalpā laṅkām abhyapatan bhayāt ||
te 'bhipatya puraṃ bhagnā hataśeṣā niśācarāḥ ||
sarvaṃ rājñe yathāvṛttaṃ rāvaṇāya nyavedayan ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये प्रहस्तं क्षणदाचरम् ॥ अभिदुद्राव धूम्राक्षो वेगेन महता कपीन् ॥ तस्य मेघोपमं सैन्यम् आपतद् भीमदर्शनम् ॥ दृष्ट्वैव सहसा दीर्णा रणे वानरपुंगवाः ॥ ततस् तान् सहसा दीर्णान् दृष्ट्वा वानरपुंगवान् ॥ निर्याय कपिशार्दूलो हनूमान् पर्यवस्थितः ॥ तं दृष्ट्वावस्थितं संख्ये हरयः पवनात्मजम् ॥ वेगेन महता राजन् संन्यवर्तन्त सर्वशः ॥ ततः शब्दो महान् आसीत् तुमुलो लोमहर्षणः ॥ रामरावणसैन्यानाम् अन्योन्यम् अभिधावताम् ॥ तस्मिन् प्रवृत्ते संग्रामे घोरे रुधिरकर्दमे ॥ धूम्राक्षः कपिसैन्यं तद् द्रावयाम् आस पत्रिभिः ॥ तं राक्षसमहामात्रम् आपतन्तं सपत्नजित् ॥ तरसा प्रतिजग्राह हनूमान् पवनात्मजः ॥ तयोर् युद्धम् अभूद् घोरं हरिराक्षसवीरयोः ॥ जिगीषतोर् युधान्योन्यम् इन्द्रप्रह्लादयोर् इव ॥ गदाभिः परिघैश् चैव राक्षसो जघ्निवान् कपिम् ॥ कपिश् च जघ्निवान् रक्षः सस्कन्धविटपैर् द्रुमैः ॥ ततस् तम् अतिकायेन साश्वं सरथसारथिम् ॥ धूम्राक्षम् अवधीद् धीमान् हनूमान् मारुतात्मजः ॥ ततस् तं निहतं दृष्ट्वा धूम्राक्षं राक्षसोत्तमम् ॥ हरयो जातविस्रम्भा जघ्नुर् अभ्येत्य सैनिकान् ॥ ते वध्यमाना बलिभिर् हरिभिर् जितकाशिभिः ॥ राक्षसा भग्नसंकल्पा लङ्काम् अभ्यपतन् भयात् ॥ ते ऽभिपत्य पुरं भग्ना हतशेषा निशाचराः ॥ सर्वं राज्ञे यथावृत्तं रावणाय न्यवेदयन् ॥taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṃkhye prahastaṃ kṣaṇadācaram || abhidudrāva dhūmrākṣo vegena mahatā kapīn || tasya meghopamaṃ sainyam āpatad bhīmadarśanam || dṛṣṭvaiva sahasā dīrṇā raṇe vānarapuṃgavāḥ || tatas tān sahasā dīrṇān dṛṣṭvā vānarapuṃgavān || niryāya kapiśārdūlo hanūmān paryavasthitaḥ || taṃ dṛṣṭvāvasthitaṃ saṃkhye harayaḥ pavanātmajam || vegena mahatā rājan saṃnyavartanta sarvaśaḥ || tataḥ śabdo mahān āsīt tumulo lomaharṣaṇaḥ || rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām || tasmin pravṛtte saṃgrāme ghore rudhirakardame || dhūmrākṣaḥ kapisainyaṃ tad drāvayām āsa patribhiḥ || taṃ rākṣasamahāmātram āpatantaṃ sapatnajit || tarasā pratijagrāha hanūmān pavanātmajaḥ || tayor yuddham abhūd ghoraṃ harirākṣasavīrayoḥ || jigīṣator yudhānyonyam indraprahlādayor iva || gadābhiḥ parighaiś caiva rākṣaso jaghnivān kapim || kapiś ca jaghnivān rakṣaḥ saskandhaviṭapair drumaiḥ || tatas tam atikāyena sāśvaṃ sarathasārathim || dhūmrākṣam avadhīd dhīmān hanūmān mārutātmajaḥ || tatas taṃ nihataṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣaṃ rākṣasottamam || harayo jātavisrambhā jaghnur abhyetya sainikān || te vadhyamānā balibhir haribhir jitakāśibhiḥ || rākṣasā bhagnasaṃkalpā laṅkām abhyapatan bhayāt || te 'bhipatya puraṃ bhagnā hataśeṣā niśācarāḥ || sarvaṃ rājñe yathāvṛttaṃ rāvaṇāya nyavedayan ||Увидев гибель Прахасты, Дхумракша бросается на ванаров; его войско, подобное облакам и страшное видом, пугает лучших ванаров, но Хануман выходит и останавливается перед ними; увидев сына ветра, ванары возвращаются; начинается великий шум столкнувшихся войск Рамы и Раваны; Дхумракша стрелами обращает ванарское войско в бегство, но Хануман принимает его удар; между героем ванаров и героем ракшасов начинается страшная битва, подобная бою Индры и Прахлады; ракшас бьет Ханумана палицами и железными дубинами, а Хануман бьет его деревьями с ветвями; мудрый сын Марута убивает Дхумракшу вместе с конями, колесницей и возничим; ванары, обретя уверенность, убивают воинов, а оставшиеся ракшасы бегут в Ланку и докладывают Раване.

Translation

Увидев гибель Прахасты, Дхумракша бросился на ванаров. Его войско, подобное облакам и страшное видом, испугало лучших ванаров, но Хануман вышел и стал перед ними. Увидев сына ветра, ванары вернулись. Поднялся великий шум столкнувшихся войск Рамы и Раваны. Дхумракша стрелами обращал ванарское войско в бегство, но Хануман принял его удар. Между героем ванаров и героем ракшасов началась страшная битва, подобная бою Индры и Прахлады. Ракшас бил Ханумана палицами и железными дубинами, а Хануман бил его деревьями с ветвями. Мудрый сын Марута убил Дхумракшу вместе с конями, колесницей и возничим. Ванары, обретя уверенность, стали уничтожать воинов, а оставшиеся ракшасы бежали в Ланку и обо всем доложили Раване».

Commentary

Хануман не только поражает врага, но возвращает мужество тем, кто дрогнул. Так действует истинный слуга Рамы: его сила поддерживает других.

Version

a0ca6593254f · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC