Mahabharata 3.270.18-29

Devanāgarī

श्रुत्वा तु रावणस् तेभ्यः प्रहस्तं निहतं युधि ॥
धूम्राक्षं च महेष्वासं ससैन्यं वानरर्षभैः ॥
सुदीर्घम् इव निःश्वस्य समुत्पत्य वरासनात् ॥
उवाच कुम्भकर्णस्य कर्मकालो ऽयम् आगतः ॥
इत्य् एवम् उक्त्वा विविधैर् वादित्रैः सुमहास्वनैः ॥
शयानम् अतिनिद्रालुं कुम्भकर्णम् अबोधयत् ॥
प्रबोध्य महता चैनं यत्नेनागतसाध्वसः ॥
स्वस्थम् आसीनम् अव्यग्रं विनिद्रं राक्षसाधिपः ॥
ततो ऽब्रवीद् दशग्रीवः कुम्भकर्णं महाबलम् ॥
धन्यो ऽसि यस्य ते निद्रा कुम्भकर्णेयम् ईदृशी ॥
य इमं दारुणं कालं न जानीषे महाभयम् ॥
एष तीर्त्वार्णवं रामः सेतुना हरिभिः सह ॥
अवमन्येह नः सर्वान् करोति कदनं महत् ॥
मया ह्य् अपहृता भार्या सीता नामास्य जानकी ॥
तां मोक्षयिषुर् आयातो बद्ध्वा सेतुं महार्णवे ॥
तेन चैव प्रहस्तादिर् महान् नः स्वजनो हतः ॥
तस्य नान्यो निहन्तास्ति त्वद् ऋते शत्रुकर्शन ॥
स दंशितो ऽभिनिर्याय त्वम् अद्य बलिनां वर ॥
रामादीन् समरे सर्वाञ् जहि शत्रून् अरिंदम ॥
दूषणावरजौ चैव वज्रवेगप्रमाथिनौ ॥
तौ त्वां बलेन महता सहिताव् अनुयास्यतः ॥
इत्य् उक्त्वा राक्षसपतिः कुम्भकर्णं तरस्विनम् ॥
संदिदेशेतिकर्तव्ये वज्रवेगप्रमाथिनौ ॥
तथेत्य् उक्त्वा तु तौ वीरौ रावणं दूषणानुजौ ॥
कुम्भकर्णं पुरस्कृत्य तूर्णं निर्ययतुः पुरात् ॥

Transliteration (IAST)

śrutvā tu rāvaṇas tebhyaḥ prahastaṃ nihataṃ yudhi ||
dhūmrākṣaṃ ca maheṣvāsaṃ sasainyaṃ vānararṣabhaiḥ ||
sudīrgham iva niḥśvasya samutpatya varāsanāt ||
uvāca kumbhakarṇasya karmakālo 'yam āgataḥ ||
ity evam uktvā vividhair vāditraiḥ sumahāsvanaiḥ ||
śayānam atinidrāluṃ kumbhakarṇam abodhayat ||
prabodhya mahatā cainaṃ yatnenāgatasādhvasaḥ ||
svastham āsīnam avyagraṃ vinidraṃ rākṣasādhipaḥ ||
tato 'bravīd daśagrīvaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam ||
dhanyo 'si yasya te nidrā kumbhakarṇeyam īdṛśī ||
ya imaṃ dāruṇaṃ kālaṃ na jānīṣe mahābhayam ||
eṣa tīrtvārṇavaṃ rāmaḥ setunā haribhiḥ saha ||
avamanyeha naḥ sarvān karoti kadanaṃ mahat ||
mayā hy apahṛtā bhāryā sītā nāmāsya jānakī ||
tāṃ mokṣayiṣur āyāto baddhvā setuṃ mahārṇave ||
tena caiva prahastādir mahān naḥ svajano hataḥ ||
tasya nānyo nihantāsti tvad ṛte śatrukarśana ||
sa daṃśito 'bhiniryāya tvam adya balināṃ vara ||
rāmādīn samare sarvāñ jahi śatrūn ariṃdama ||
dūṣaṇāvarajau caiva vajravegapramāthinau ||
tau tvāṃ balena mahatā sahitāv anuyāsyataḥ ||
ity uktvā rākṣasapatiḥ kumbhakarṇaṃ tarasvinam ||
saṃdideśetikartavye vajravegapramāthinau ||
tathety uktvā tu tau vīrau rāvaṇaṃ dūṣaṇānujau ||
kumbhakarṇaṃ puraskṛtya tūrṇaṃ niryayatuḥ purāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

श्रुत्वा तु रावणस् तेभ्यः प्रहस्तं निहतं युधि ॥ धूम्राक्षं च महेष्वासं ससैन्यं वानरर्षभैः ॥ सुदीर्घम् इव निःश्वस्य समुत्पत्य वरासनात् ॥ उवाच कुम्भकर्णस्य कर्मकालो ऽयम् आगतः ॥ इत्य् एवम् उक्त्वा विविधैर् वादित्रैः सुमहास्वनैः ॥ शयानम् अतिनिद्रालुं कुम्भकर्णम् अबोधयत् ॥ प्रबोध्य महता चैनं यत्नेनागतसाध्वसः ॥ स्वस्थम् आसीनम् अव्यग्रं विनिद्रं राक्षसाधिपः ॥ ततो ऽब्रवीद् दशग्रीवः कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ धन्यो ऽसि यस्य ते निद्रा कुम्भकर्णेयम् ईदृशी ॥ य इमं दारुणं कालं न जानीषे महाभयम् ॥ एष तीर्त्वार्णवं रामः सेतुना हरिभिः सह ॥ अवमन्येह नः सर्वान् करोति कदनं महत् ॥ मया ह्य् अपहृता भार्या सीता नामास्य जानकी ॥ तां मोक्षयिषुर् आयातो बद्ध्वा सेतुं महार्णवे ॥ तेन चैव प्रहस्तादिर् महान् नः स्वजनो हतः ॥ तस्य नान्यो निहन्तास्ति त्वद् ऋते शत्रुकर्शन ॥ स दंशितो ऽभिनिर्याय त्वम् अद्य बलिनां वर ॥ रामादीन् समरे सर्वाञ् जहि शत्रून् अरिंदम ॥ दूषणावरजौ चैव वज्रवेगप्रमाथिनौ ॥ तौ त्वां बलेन महता सहिताव् अनुयास्यतः ॥ इत्य् उक्त्वा राक्षसपतिः कुम्भकर्णं तरस्विनम् ॥ संदिदेशेतिकर्तव्ये वज्रवेगप्रमाथिनौ ॥ तथेत्य् उक्त्वा तु तौ वीरौ रावणं दूषणानुजौ ॥ कुम्भकर्णं पुरस्कृत्य तूर्णं निर्ययतुः पुरात् ॥śrutvā tu rāvaṇas tebhyaḥ prahastaṃ nihataṃ yudhi || dhūmrākṣaṃ ca maheṣvāsaṃ sasainyaṃ vānararṣabhaiḥ || sudīrgham iva niḥśvasya samutpatya varāsanāt || uvāca kumbhakarṇasya karmakālo 'yam āgataḥ || ity evam uktvā vividhair vāditraiḥ sumahāsvanaiḥ || śayānam atinidrāluṃ kumbhakarṇam abodhayat || prabodhya mahatā cainaṃ yatnenāgatasādhvasaḥ || svastham āsīnam avyagraṃ vinidraṃ rākṣasādhipaḥ || tato 'bravīd daśagrīvaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam || dhanyo 'si yasya te nidrā kumbhakarṇeyam īdṛśī || ya imaṃ dāruṇaṃ kālaṃ na jānīṣe mahābhayam || eṣa tīrtvārṇavaṃ rāmaḥ setunā haribhiḥ saha || avamanyeha naḥ sarvān karoti kadanaṃ mahat || mayā hy apahṛtā bhāryā sītā nāmāsya jānakī || tāṃ mokṣayiṣur āyāto baddhvā setuṃ mahārṇave || tena caiva prahastādir mahān naḥ svajano hataḥ || tasya nānyo nihantāsti tvad ṛte śatrukarśana || sa daṃśito 'bhiniryāya tvam adya balināṃ vara || rāmādīn samare sarvāñ jahi śatrūn ariṃdama || dūṣaṇāvarajau caiva vajravegapramāthinau || tau tvāṃ balena mahatā sahitāv anuyāsyataḥ || ity uktvā rākṣasapatiḥ kumbhakarṇaṃ tarasvinam || saṃdideśetikartavye vajravegapramāthinau || tathety uktvā tu tau vīrau rāvaṇaṃ dūṣaṇānujau || kumbhakarṇaṃ puraskṛtya tūrṇaṃ niryayatuḥ purāt ||Равана слышит о гибели Прахасты и Дхумракши с войском, тяжело вздыхает, вскакивает с трона и говорит, что настало время дела Кумбхакарны; громкими музыкальными инструментами он будит спящего и очень сонливого Кумбхакарну; с великим трудом пробудив его, Равана говорит, что тот блажен со своим сном и не знает наступившего страшного времени: Рама перешел океан по мосту с ванарами, пренебрегает всеми ракшасами и творит великое истребление; Равана признает, что похитил жену Рамы Ситу-Джанаки, а Рама пришел освободить ее; великие родичи во главе с Прахастой убиты, и кроме Кумбхакарны нет другого убийцы Рамы; пусть он, вооружившись, выйдет и убьет Раму и остальных врагов; младшие братья Душаны, Ваджравега и Праматхин, пойдут с ним; Равана дает им распоряжения, и эти герои быстро выходят из города, поставив Кумбхакарну впереди.

Translation

Равана услышал о гибели Прахасты и Дхумракши с войском, тяжело вздохнул, вскочил с прекрасного трона и сказал: «Настало время дела Кумбхакарны». Громкими музыкальными инструментами он разбудил спящего, чрезвычайно сонливого Кумбхакарну. С великим трудом приведя его в чувство, Равана сказал: «Счастлив ты, Кумбхакарна, что спишь таким сном и не знаешь этого страшного времени. Рама перешел океан по мосту с ванарами, презирает всех нас и творит великое истребление. Я похитил его жену, Ситу по имени, Джанаки; он пришел освободить ее, построив мост через великий океан. Великие наши родичи во главе с Прахастой убиты. Нет у Рамы другого убийцы, кроме тебя, сокрушитель врагов. Вооружись и выйди сегодня; убей в бою Раму и остальных врагов. Младшие братья Душаны, Ваджравега и Праматхин, пойдут с тобой с великой силой». Сказав это, владыка ракшасов дал им распоряжения. Те герои ответили: «Да будет так», и быстро вышли из города, поставив Кумбхакарну впереди».

Commentary

Даже Равана здесь вынужден назвать причину беды: «я похитил Ситу». Но признание без покаяния лишь ведет к новой волне разрушения.

Version

85f025999a10 · published Jun 18, 2026, 7:33:40 AM UTC