Mahabharata 3.271.1-9

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
ततो विनिर्याय पुरात् कुम्भकर्णः सहानुगः ॥
अपश्यत् कपिसैन्यं तज् जितकाश्य् अग्रतः स्थितम् ॥
तम् अभ्येत्याशु हरयः परिवार्य समन्ततः ॥
अभ्यघ्नंश् च महाकायैर् बहुभिर् जगतीरुहैः ॥
करजैर् अतुदंश् चान्ये विहाय भयम् उत्तमम् ॥
बहुधा युध्यमानास् ते युद्धमार्गैः प्लवंगमाः ॥
नानाप्रहरणैर् भीमं राक्षसेन्द्रम् अताडयन् ॥
स ताड्यमानः प्रहसन् भक्षयाम् आस वानरान् ॥
पनसं च गवाक्षं च वज्रबाहुं च वानरम् ॥
तद् दृष्ट्वा व्यथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः ॥
उदक्रोशन् परित्रस्तास् तारप्रभृतयस् तदा ॥
तं तारम् उच्चैः क्रोशन्तम् अन्यांश् च हरियूथपान् ॥
अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णम् अपेतभीः ॥
ततो ऽभिपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामनाः ॥
शालेन जघ्निवान् मूर्ध्नि बलेन कपिकुञ्जरः ॥
स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस्य मूर्धनि ॥
बिभेद शालं सुग्रीवो न चैवाव्यथयत् कपिः ॥
ततो विनद्य प्रहसञ् शालस्पर्शविबोधितः ॥
दोर्भ्याम् आदाय सुग्रीवं कुम्भकर्णो ऽहरद् बलात् ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tato viniryāya purāt kumbhakarṇaḥ sahānugaḥ ||
apaśyat kapisainyaṃ taj jitakāśy agrataḥ sthitam ||
tam abhyetyāśu harayaḥ parivārya samantataḥ ||
abhyaghnaṃś ca mahākāyair bahubhir jagatīruhaiḥ ||
karajair atudaṃś cānye vihāya bhayam uttamam ||
bahudhā yudhyamānās te yuddhamārgaiḥ plavaṃgamāḥ ||
nānāpraharaṇair bhīmaṃ rākṣasendram atāḍayan ||
sa tāḍyamānaḥ prahasan bhakṣayām āsa vānarān ||
panasaṃ ca gavākṣaṃ ca vajrabāhuṃ ca vānaram ||
tad dṛṣṭvā vyathanaṃ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ ||
udakrośan paritrastās tāraprabhṛtayas tadā ||
taṃ tāram uccaiḥ krośantam anyāṃś ca hariyūthapān ||
abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇam apetabhīḥ ||
tato 'bhipatya vegena kumbhakarṇaṃ mahāmanāḥ ||
śālena jaghnivān mūrdhni balena kapikuñjaraḥ ||
sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇasya mūrdhani ||
bibheda śālaṃ sugrīvo na caivāvyathayat kapiḥ ||
tato vinadya prahasañ śālasparśavibodhitaḥ ||
dorbhyām ādāya sugrīvaṃ kumbhakarṇo 'harad balāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच ततो विनिर्याय पुरात् कुम्भकर्णः सहानुगः ॥ अपश्यत् कपिसैन्यं तज् जितकाश्य् अग्रतः स्थितम् ॥ तम् अभ्येत्याशु हरयः परिवार्य समन्ततः ॥ अभ्यघ्नंश् च महाकायैर् बहुभिर् जगतीरुहैः ॥ करजैर् अतुदंश् चान्ये विहाय भयम् उत्तमम् ॥ बहुधा युध्यमानास् ते युद्धमार्गैः प्लवंगमाः ॥ नानाप्रहरणैर् भीमं राक्षसेन्द्रम् अताडयन् ॥ स ताड्यमानः प्रहसन् भक्षयाम् आस वानरान् ॥ पनसं च गवाक्षं च वज्रबाहुं च वानरम् ॥ तद् दृष्ट्वा व्यथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः ॥ उदक्रोशन् परित्रस्तास् तारप्रभृतयस् तदा ॥ तं तारम् उच्चैः क्रोशन्तम् अन्यांश् च हरियूथपान् ॥ अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णम् अपेतभीः ॥ ततो ऽभिपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामनाः ॥ शालेन जघ्निवान् मूर्ध्नि बलेन कपिकुञ्जरः ॥ स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस्य मूर्धनि ॥ बिभेद शालं सुग्रीवो न चैवाव्यथयत् कपिः ॥ ततो विनद्य प्रहसञ् शालस्पर्शविबोधितः ॥ दोर्भ्याम् आदाय सुग्रीवं कुम्भकर्णो ऽहरद् बलात् ॥mārkaṇḍeya uvāca tato viniryāya purāt kumbhakarṇaḥ sahānugaḥ || apaśyat kapisainyaṃ taj jitakāśy agrataḥ sthitam || tam abhyetyāśu harayaḥ parivārya samantataḥ || abhyaghnaṃś ca mahākāyair bahubhir jagatīruhaiḥ || karajair atudaṃś cānye vihāya bhayam uttamam || bahudhā yudhyamānās te yuddhamārgaiḥ plavaṃgamāḥ || nānāpraharaṇair bhīmaṃ rākṣasendram atāḍayan || sa tāḍyamānaḥ prahasan bhakṣayām āsa vānarān || panasaṃ ca gavākṣaṃ ca vajrabāhuṃ ca vānaram || tad dṛṣṭvā vyathanaṃ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ || udakrośan paritrastās tāraprabhṛtayas tadā || taṃ tāram uccaiḥ krośantam anyāṃś ca hariyūthapān || abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇam apetabhīḥ || tato 'bhipatya vegena kumbhakarṇaṃ mahāmanāḥ || śālena jaghnivān mūrdhni balena kapikuñjaraḥ || sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇasya mūrdhani || bibheda śālaṃ sugrīvo na caivāvyathayat kapiḥ || tato vinadya prahasañ śālasparśavibodhitaḥ || dorbhyām ādāya sugrīvaṃ kumbhakarṇo 'harad balāt ||Кумбхакарна выходит из города с сопровождающими и видит впереди войско ванаров; ванары окружают его, бьют огромными деревьями, царапают когтями и разным оружием поражают страшного владыку ракшасов; он, смеясь под ударами, пожирает ванаров, среди них Панасу, Гавакшу и Ваджрабаху; увидев его ужасное дело, Тара и другие вожди кричат от страха; Сугрива бесстрашно бросается на Кумбхакарну, бьет его по голове деревом шала, но дерево ломается, не поколебав ракшаса; Кумбхакарна, пробужденный ударом, смеясь и ревя, хватает Сугриву руками и уносит силой.

Translation

Кумбхакарна вышел из города с сопровождающими и увидел перед собой войско ванаров. Они окружили его, били огромными деревьями, царапали когтями и разным оружием поражали страшного владыку ракшасов. Но он, смеясь под ударами, пожирал ванаров, среди них Панасу, Гавакшу и Ваджрабаху. Увидев это ужасное дело, Тара и другие вожди закричали от страха. Сугрива бесстрашно бросился на Кумбхакарну и ударил его по голове деревом шала, но дерево раскололось, не поколебав ракшаса. Кумбхакарна, пробужденный прикосновением шалы, смеясь и ревя, схватил Сугриву руками и силой понес его».

Commentary

Кумбхакарна воплощает грубую, поглощающую силу Ланки. Но даже его кажущаяся неуязвимость вскоре встречает точную силу служения Раме.

Version

d6909211b946 · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC