Mahabharata 3.271.1-9

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
ततो विनिर्याय पुरात् कुम्भकर्णः सहानुगः ॥
अपश्यत् कपिसैन्यं तज् जितकाश्य् अग्रतः स्थितम् ॥
तम् अभ्येत्याशु हरयः परिवार्य समन्ततः ॥
अभ्यघ्नंश् च महाकायैर् बहुभिर् जगतीरुहैः ॥
करजैर् अतुदंश् चान्ये विहाय भयम् उत्तमम् ॥
बहुधा युध्यमानास् ते युद्धमार्गैः प्लवंगमाः ॥
नानाप्रहरणैर् भीमं राक्षसेन्द्रम् अताडयन् ॥
स ताड्यमानः प्रहसन् भक्षयाम् आस वानरान् ॥
पनसं च गवाक्षं च वज्रबाहुं च वानरम् ॥
तद् दृष्ट्वा व्यथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः ॥
उदक्रोशन् परित्रस्तास् तारप्रभृतयस् तदा ॥
तं तारम् उच्चैः क्रोशन्तम् अन्यांश् च हरियूथपान् ॥
अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णम् अपेतभीः ॥
ततो ऽभिपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामनाः ॥
शालेन जघ्निवान् मूर्ध्नि बलेन कपिकुञ्जरः ॥
स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस्य मूर्धनि ॥
बिभेद शालं सुग्रीवो न चैवाव्यथयत् कपिः ॥
ततो विनद्य प्रहसञ् शालस्पर्शविबोधितः ॥
दोर्भ्याम् आदाय सुग्रीवं कुम्भकर्णो ऽहरद् बलात् ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tato viniryāya purāt kumbhakarṇaḥ sahānugaḥ ||
apaśyat kapisainyaṃ taj jitakāśy agrataḥ sthitam ||
tam abhyetyāśu harayaḥ parivārya samantataḥ ||
abhyaghnaṃś ca mahākāyair bahubhir jagatīruhaiḥ ||
karajair atudaṃś cānye vihāya bhayam uttamam ||
bahudhā yudhyamānās te yuddhamārgaiḥ plavaṃgamāḥ ||
nānāpraharaṇair bhīmaṃ rākṣasendram atāḍayan ||
sa tāḍyamānaḥ prahasan bhakṣayām āsa vānarān ||
panasaṃ ca gavākṣaṃ ca vajrabāhuṃ ca vānaram ||
tad dṛṣṭvā vyathanaṃ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ ||
udakrośan paritrastās tāraprabhṛtayas tadā ||
taṃ tāram uccaiḥ krośantam anyāṃś ca hariyūthapān ||
abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇam apetabhīḥ ||
tato 'bhipatya vegena kumbhakarṇaṃ mahāmanāḥ ||
śālena jaghnivān mūrdhni balena kapikuñjaraḥ ||
sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇasya mūrdhani ||
bibheda śālaṃ sugrīvo na caivāvyathayat kapiḥ ||
tato vinadya prahasañ śālasparśavibodhitaḥ ||
dorbhyām ādāya sugrīvaṃ kumbhakarṇo 'harad balāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच ततो विनिर्याय पुरात् कुम्भकर्णः सहानुगः ॥ अपश्यत् कपिसैन्यं तज् जितकाश्य् अग्रतः स्थितम् ॥ तम् अभ्येत्याशु हरयः परिवार्य समन्ततः ॥ अभ्यघ्नंश् च महाकायैर् बहुभिर् जगतीरुहैः ॥ करजैर् अतुदंश् चान्ये विहाय भयम् उत्तमम् ॥ बहुधा युध्यमानास् ते युद्धमार्गैः प्लवंगमाः ॥ नानाप्रहरणैर् भीमं राक्षसेन्द्रम् अताडयन् ॥ स ताड्यमानः प्रहसन् भक्षयाम् आस वानरान् ॥ पनसं च गवाक्षं च वज्रबाहुं च वानरम् ॥ तद् दृष्ट्वा व्यथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः ॥ उदक्रोशन् परित्रस्तास् तारप्रभृतयस् तदा ॥ तं तारम् उच्चैः क्रोशन्तम् अन्यांश् च हरियूथपान् ॥ अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णम् अपेतभीः ॥ ततो ऽभिपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामनाः ॥ शालेन जघ्निवान् मूर्ध्नि बलेन कपिकुञ्जरः ॥ स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस्य मूर्धनि ॥ बिभेद शालं सुग्रीवो न चैवाव्यथयत् कपिः ॥ ततो विनद्य प्रहसञ् शालस्पर्शविबोधितः ॥ दोर्भ्याम् आदाय सुग्रीवं कुम्भकर्णो ऽहरद् बलात् ॥mārkaṇḍeya uvāca tato viniryāya purāt kumbhakarṇaḥ sahānugaḥ || apaśyat kapisainyaṃ taj jitakāśy agrataḥ sthitam || tam abhyetyāśu harayaḥ parivārya samantataḥ || abhyaghnaṃś ca mahākāyair bahubhir jagatīruhaiḥ || karajair atudaṃś cānye vihāya bhayam uttamam || bahudhā yudhyamānās te yuddhamārgaiḥ plavaṃgamāḥ || nānāpraharaṇair bhīmaṃ rākṣasendram atāḍayan || sa tāḍyamānaḥ prahasan bhakṣayām āsa vānarān || panasaṃ ca gavākṣaṃ ca vajrabāhuṃ ca vānaram || tad dṛṣṭvā vyathanaṃ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ || udakrośan paritrastās tāraprabhṛtayas tadā || taṃ tāram uccaiḥ krośantam anyāṃś ca hariyūthapān || abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇam apetabhīḥ || tato 'bhipatya vegena kumbhakarṇaṃ mahāmanāḥ || śālena jaghnivān mūrdhni balena kapikuñjaraḥ || sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇasya mūrdhani || bibheda śālaṃ sugrīvo na caivāvyathayat kapiḥ || tato vinadya prahasañ śālasparśavibodhitaḥ || dorbhyām ādāya sugrīvaṃ kumbhakarṇo 'harad balāt ||Kumbhakarna comes out of the city with his followers and sees the army of the vanaras before him; the vanaras surround him, strike him with huge trees, tear at him with their claws, and strike the terrible lord of the rakshasas with various weapons; he, laughing under the blows, devours the vanaras, among them Panasa, Gavaksha, and Vajrabahu; seeing his dreadful deed, Tara and the other chiefs cry out in fear; Sugriva fearlessly charges at Kumbhakarna, strikes him on the head with a shala tree, but the tree breaks without shaking the rakshasa; Kumbhakarna, roused by the blow, laughing and roaring, seizes Sugriva with his arms and carries him off by force.

Translation

Kumbhakarna came out of the city with his followers and saw before him the army of the vanaras. They surrounded him, struck him with huge trees, tore at him with their claws, and struck the terrible lord of the rakshasas with various weapons. But he, laughing under their blows, devoured the vanaras, among them Panasa, Gavaksha, and Vajrabahu. Seeing this dreadful deed, Tara and the other chiefs cried out in fear. Sugriva fearlessly charged at Kumbhakarna and struck him on the head with a shala tree, but the tree shattered without shaking the rakshasa in the least. Kumbhakarna, roused by the touch of the shala, laughing and roaring, seized Sugriva with his arms and carried him off by force.

Commentary

Kumbhakarna embodies the crude, all-devouring force of Lanka. Yet even his seeming invulnerability will soon meet the precise power of service to Rama.

Version

9d7855294d2a · published Jul 16, 2026, 5:32:14 PM UTC

Available inRUEN