Mahabharata 3.271.19-27

Devanāgarī

तथा तान् द्रवतो योधान् दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ ॥
अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धाव् अभ्यधावताम् ॥
ताव् आद्रवन्तौ संक्रुद्धौ वज्रवेगप्रमाथिनौ ॥
प्रतिजग्राह सौमित्रिर् विनद्योभौ पतत्रिभिः ॥
ततः सुतुमुलं युद्धम् अभवल् लोमहर्षणम् ॥
दूषणानुजयोः पार्थ लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥
महता शरवर्षेण राक्षसौ सो ऽभ्यवर्षत ॥
तौ चापि वीरौ संक्रुद्धाव् उभौ तौ समवर्षताम् ॥
मुहूर्तम् एवम् अभवद् वज्रवेगप्रमाथिनोः ॥
सौमित्रेश् च महाबाहोः संप्रहारः सुदारुणः ॥
अथाद्रिशृङ्गम् आदाय हनूमान् मारुतात्मजः ॥
अभिद्रुत्याददे प्राणान् वज्रवेगस्य रक्षसः ॥
नीलश् च महता ग्राव्णा दूषणावरजं हरिः ॥
प्रमाथिनम् अभिद्रुत्य प्रममाथ महाबलः ॥
ततः प्रावर्तत पुनः संग्रामः कटुकोदयः ॥
रामरावणसैन्यानाम् अन्योन्यम् अभिधावताम् ॥
शतशो नैरृतान् वन्या जघ्नुर् वन्यांश् च नैरृताः ॥
नैरृतास् तत्र वध्यन्ते प्रायशो न तु वानराः ॥

Transliteration (IAST)

tathā tān dravato yodhān dṛṣṭvā tau dūṣaṇānujau ||
avasthāpyātha saumitriṃ saṃkruddhāv abhyadhāvatām ||
tāv ādravantau saṃkruddhau vajravegapramāthinau ||
pratijagrāha saumitrir vinadyobhau patatribhiḥ ||
tataḥ sutumulaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam ||
dūṣaṇānujayoḥ pārtha lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ ||
mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau so 'bhyavarṣata ||
tau cāpi vīrau saṃkruddhāv ubhau tau samavarṣatām ||
muhūrtam evam abhavad vajravegapramāthinoḥ ||
saumitreś ca mahābāhoḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ ||
athādriśṛṅgam ādāya hanūmān mārutātmajaḥ ||
abhidrutyādade prāṇān vajravegasya rakṣasaḥ ||
nīlaś ca mahatā grāvṇā dūṣaṇāvarajaṃ hariḥ ||
pramāthinam abhidrutya pramamātha mahābalaḥ ||
tataḥ prāvartata punaḥ saṃgrāmaḥ kaṭukodayaḥ ||
rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām ||
śataśo nairṛtān vanyā jaghnur vanyāṃś ca nairṛtāḥ ||
nairṛtās tatra vadhyante prāyaśo na tu vānarāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तथा तान् द्रवतो योधान् दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ ॥ अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धाव् अभ्यधावताम् ॥ ताव् आद्रवन्तौ संक्रुद्धौ वज्रवेगप्रमाथिनौ ॥ प्रतिजग्राह सौमित्रिर् विनद्योभौ पतत्रिभिः ॥ ततः सुतुमुलं युद्धम् अभवल् लोमहर्षणम् ॥ दूषणानुजयोः पार्थ लक्ष्मणस्य च धीमतः ॥ महता शरवर्षेण राक्षसौ सो ऽभ्यवर्षत ॥ तौ चापि वीरौ संक्रुद्धाव् उभौ तौ समवर्षताम् ॥ मुहूर्तम् एवम् अभवद् वज्रवेगप्रमाथिनोः ॥ सौमित्रेश् च महाबाहोः संप्रहारः सुदारुणः ॥ अथाद्रिशृङ्गम् आदाय हनूमान् मारुतात्मजः ॥ अभिद्रुत्याददे प्राणान् वज्रवेगस्य रक्षसः ॥ नीलश् च महता ग्राव्णा दूषणावरजं हरिः ॥ प्रमाथिनम् अभिद्रुत्य प्रममाथ महाबलः ॥ ततः प्रावर्तत पुनः संग्रामः कटुकोदयः ॥ रामरावणसैन्यानाम् अन्योन्यम् अभिधावताम् ॥ शतशो नैरृतान् वन्या जघ्नुर् वन्यांश् च नैरृताः ॥ नैरृतास् तत्र वध्यन्ते प्रायशो न तु वानराः ॥tathā tān dravato yodhān dṛṣṭvā tau dūṣaṇānujau || avasthāpyātha saumitriṃ saṃkruddhāv abhyadhāvatām || tāv ādravantau saṃkruddhau vajravegapramāthinau || pratijagrāha saumitrir vinadyobhau patatribhiḥ || tataḥ sutumulaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam || dūṣaṇānujayoḥ pārtha lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ || mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau so 'bhyavarṣata || tau cāpi vīrau saṃkruddhāv ubhau tau samavarṣatām || muhūrtam evam abhavad vajravegapramāthinoḥ || saumitreś ca mahābāhoḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ || athādriśṛṅgam ādāya hanūmān mārutātmajaḥ || abhidrutyādade prāṇān vajravegasya rakṣasaḥ || nīlaś ca mahatā grāvṇā dūṣaṇāvarajaṃ hariḥ || pramāthinam abhidrutya pramamātha mahābalaḥ || tataḥ prāvartata punaḥ saṃgrāmaḥ kaṭukodayaḥ || rāmarāvaṇasainyānām anyonyam abhidhāvatām || śataśo nairṛtān vanyā jaghnur vanyāṃś ca nairṛtāḥ || nairṛtās tatra vadhyante prāyaśo na tu vānarāḥ ||Увидев бегущих воинов, два младших брата Душаны, Ваджравега и Праматхин, останавливают их и в гневе бросаются на Лакшману; Лакшмана принимает обоих стрелами, и начинается страшная битва; ракшасы и Лакшмана осыпают друг друга дождем стрел; Хануман, взяв горную вершину, убивает Ваджравегу, а Нила великим камнем сокрушает Праматхина; затем снова начинается горькое сражение войск Рамы и Раваны, где лесные жители сотнями убивают ракшасов, и чаще гибнут ракшасы, чем ванары.

Translation

Увидев бегущих воинов, два младших брата Душаны, Ваджравега и Праматхин, остановили их и в гневе бросились на Лакшману. Лакшмана встретил обоих стрелами, и началась страшная битва. Ракшасы и Лакшмана осыпали друг друга дождем стрел. Тогда Хануман, взяв горную вершину, лишил жизни Ваджравегу, а Нила великим камнем сокрушил Праматхина. Затем снова началось горькое сражение войск Рамы и Раваны: лесные жители сотнями убивали ракшасов, и там чаще гибли ракшасы, чем ванары».

Commentary

После падения Кумбхакарны страх переходит к Ланке. Служители Рамы действуют вместе: Лакшмана сдерживает, Хануман и Нила завершают удар.

Version

3bc253929cfa · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC