Mahabharata 3.271.10-18

Devanāgarī

ह्रियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा ॥
अवेक्ष्याभ्यद्रवद् वीरः सौमित्रिर् मित्रनन्दनः ॥
सो ऽभिपत्य महावेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम् ॥
प्राहिणोत् कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा ॥
स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः ॥
जगाम दारयन् भूमिं रुधिरेण समुक्षितः ॥
तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम् ॥
कुम्भकर्णो महेष्वासः प्रगृहीतशिलायुधः ॥
अभिदुद्राव सौमित्रिम् उद्यम्य महतीं शिलाम् ॥
तस्याभिद्रवतस् तूर्णं क्षुराभ्याम् उच्छ्रितौ करौ ॥
चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः ॥
तान् अप्य् अस्य भुजान् सर्वान् प्रगृहीतशिलायुधान् ॥
क्षुरैश् चिच्छेद लघ्व् अस्त्रं सौमित्रिः प्रतिदर्शयन् ॥
स बभूवातिकायश् च बहुपादशिरोभुजः ॥
तं ब्रह्मास्त्रेण सौमित्रिर् ददाहाद्रिचयोपमम् ॥
स पपात महावीर्यो दिव्यास्त्राभिहतो रणे ॥
महाशनिविनिर्दग्धः पादपो ऽङ्कुरवान् इव ॥
तं दृष्ट्वा वृत्रसंकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम् ॥
गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः प्राद्रवन् भयात् ॥

Transliteration (IAST)

hriyamāṇaṃ tu sugrīvaṃ kumbhakarṇena rakṣasā ||
avekṣyābhyadravad vīraḥ saumitrir mitranandanaḥ ||
so 'bhipatya mahāvegaṃ rukmapuṅkhaṃ mahāśaram ||
prāhiṇot kumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā ||
sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ ||
jagāma dārayan bhūmiṃ rudhireṇa samukṣitaḥ ||
tathā sa bhinnahṛdayaḥ samutsṛjya kapīśvaram ||
kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pragṛhītaśilāyudhaḥ ||
abhidudrāva saumitrim udyamya mahatīṃ śilām ||
tasyābhidravatas tūrṇaṃ kṣurābhyām ucchritau karau ||
ciccheda niśitāgrābhyāṃ sa babhūva caturbhujaḥ ||
tān apy asya bhujān sarvān pragṛhītaśilāyudhān ||
kṣuraiś ciccheda laghv astraṃ saumitriḥ pratidarśayan ||
sa babhūvātikāyaś ca bahupādaśirobhujaḥ ||
taṃ brahmāstreṇa saumitrir dadāhādricayopamam ||
sa papāta mahāvīryo divyāstrābhihato raṇe ||
mahāśanivinirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva ||
taṃ dṛṣṭvā vṛtrasaṃkāśaṃ kumbhakarṇaṃ tarasvinam ||
gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravan bhayāt ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

ह्रियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा ॥ अवेक्ष्याभ्यद्रवद् वीरः सौमित्रिर् मित्रनन्दनः ॥ सो ऽभिपत्य महावेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम् ॥ प्राहिणोत् कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा ॥ स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः ॥ जगाम दारयन् भूमिं रुधिरेण समुक्षितः ॥ तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम् ॥ कुम्भकर्णो महेष्वासः प्रगृहीतशिलायुधः ॥ अभिदुद्राव सौमित्रिम् उद्यम्य महतीं शिलाम् ॥ तस्याभिद्रवतस् तूर्णं क्षुराभ्याम् उच्छ्रितौ करौ ॥ चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः ॥ तान् अप्य् अस्य भुजान् सर्वान् प्रगृहीतशिलायुधान् ॥ क्षुरैश् चिच्छेद लघ्व् अस्त्रं सौमित्रिः प्रतिदर्शयन् ॥ स बभूवातिकायश् च बहुपादशिरोभुजः ॥ तं ब्रह्मास्त्रेण सौमित्रिर् ददाहाद्रिचयोपमम् ॥ स पपात महावीर्यो दिव्यास्त्राभिहतो रणे ॥ महाशनिविनिर्दग्धः पादपो ऽङ्कुरवान् इव ॥ तं दृष्ट्वा वृत्रसंकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम् ॥ गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः प्राद्रवन् भयात् ॥hriyamāṇaṃ tu sugrīvaṃ kumbhakarṇena rakṣasā || avekṣyābhyadravad vīraḥ saumitrir mitranandanaḥ || so 'bhipatya mahāvegaṃ rukmapuṅkhaṃ mahāśaram || prāhiṇot kumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā || sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ || jagāma dārayan bhūmiṃ rudhireṇa samukṣitaḥ || tathā sa bhinnahṛdayaḥ samutsṛjya kapīśvaram || kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pragṛhītaśilāyudhaḥ || abhidudrāva saumitrim udyamya mahatīṃ śilām || tasyābhidravatas tūrṇaṃ kṣurābhyām ucchritau karau || ciccheda niśitāgrābhyāṃ sa babhūva caturbhujaḥ || tān apy asya bhujān sarvān pragṛhītaśilāyudhān || kṣuraiś ciccheda laghv astraṃ saumitriḥ pratidarśayan || sa babhūvātikāyaś ca bahupādaśirobhujaḥ || taṃ brahmāstreṇa saumitrir dadāhādricayopamam || sa papāta mahāvīryo divyāstrābhihato raṇe || mahāśanivinirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva || taṃ dṛṣṭvā vṛtrasaṃkāśaṃ kumbhakarṇaṃ tarasvinam || gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravan bhayāt ||Лакшмана, увидев, как Кумбхакарна уносит Сугриву, бросается за ним и выпускает в ракшаса большую стрелу с золотым оперением; стрела пробивает покров тела и само тело, орошается кровью и уходит в землю; Кумбхакарна, с разбитым сердцем, отпускает царя ванаров, берет великую скалу и бросается на Лакшману; Лакшмана острыми кшурами отсекает поднятые руки, затем отсекает и новые руки чудовища, показывая легкость оружия; Кумбхакарна становится огромным, многоногим, многоголовым и многоруким, но Лакшмана сжигает его брахмастрой; пораженный божественным оружием, он падает как дерево, опаленное великой молнией, и ракшасы бегут от страха.

Translation

Лакшмана, увидев, как Кумбхакарна уносит Сугриву, бросился за ним и выпустил большую стрелу с золотым оперением. Она пробила покров тела и само тело ракшаса, оросилась кровью и ушла в землю. Кумбхакарна, с разбитым сердцем, отпустил царя ванаров, взял великую скалу и кинулся на Лакшману. Лакшмана острыми кшурами отсек его поднятые руки, а затем отсек и новые руки чудовища, показывая легкость своего оружия. Кумбхакарна стал огромным, многоногим, многоголовым и многоруким, но Лакшмана сжег его брахмастрой. Пораженный божественным оружием, он упал как дерево, опаленное великой молнией, и ракшасы в страхе побежали».

Commentary

Победа Лакшманы показывает, что чудовищная форма не равна истинной силе. Брахмастра здесь завершает то, что начато верностью брату и защите союзника.

Version

6e51fd22e652 · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC