Mahabharata 3.272.9-19

Devanāgarī

तत्र विश्राव्य विस्पष्टं नाम राक्षसपुंगवः ॥
आह्वयाम् आस समरे लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥
तं लक्ष्मणो ऽप्य् अभ्यधावत् प्रगृह्य सशरं धनुः ॥
त्रासयंस् तलघोषेण सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥
तयोः समभवद् युद्धं सुमहज् जयगृद्धिनोः ॥
दिव्यास्त्रविदुषोस् तीव्रम् अन्योन्यस्पर्धिनोस् तदा ॥
रावणिस् तु यदा नैनं विशेषयति सायकैः ॥
ततो गुरुतरं यत्नम् आतिष्ठद् बलिनां वरः ॥
तत एनं महावेगैर् अर्दयाम् आस तोमरैः ॥
तान् आगतान् स चिच्छेद सौमित्रिर् निशितैः शरैः ॥
ते निकृत्ताः शरैस् तीक्ष्णैर् न्यपतन् वसुधातले ॥
तम् अङ्गदो वालिसुतः श्रीमान् उद्यम्य पादपम् ॥
अभिद्रुत्य महावेगस् ताडयाम् आस मूर्धनि ॥
तस्येन्द्रजिद् असंभ्रान्तः प्रासेनोरसि वीर्यवान् ॥
प्रहर्तुम् ऐच्छत् तं चास्य प्रासं चिच्छेद लक्ष्मणः ॥
तम् अभ्याशगतं वीरम् अङ्गदं रावणात्मजः ॥
गदयाताडयत् सव्ये पार्श्वे वानरपुंगवम् ॥
तम् अचिन्त्य प्रहारं स बलवान् वालिनः सुतः ॥
ससर्जेन्द्रजितः क्रोधाच् छालस्कन्धम् अमित्रजित् ॥
सो ऽङ्गदेन रुषोत्सृष्टो वधायेन्द्रजितस् तरुः ॥
जघानेन्द्रजितः पार्थ रथं साश्वं ससारथिम् ॥
ततो हताश्वात् प्रस्कन्द्य रथात् स हतसारथिः ॥
तत्रैवान्तर्दधे राजन् मायया रावणात्मजः ॥

Transliteration (IAST)

tatra viśrāvya vispaṣṭaṃ nāma rākṣasapuṃgavaḥ ||
āhvayām āsa samare lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam ||
taṃ lakṣmaṇo 'py abhyadhāvat pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ ||
trāsayaṃs talaghoṣeṇa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā ||
tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sumahaj jayagṛddhinoḥ ||
divyāstraviduṣos tīvram anyonyaspardhinos tadā ||
rāvaṇis tu yadā nainaṃ viśeṣayati sāyakaiḥ ||
tato gurutaraṃ yatnam ātiṣṭhad balināṃ varaḥ ||
tata enaṃ mahāvegair ardayām āsa tomaraiḥ ||
tān āgatān sa ciccheda saumitrir niśitaiḥ śaraiḥ ||
te nikṛttāḥ śarais tīkṣṇair nyapatan vasudhātale ||
tam aṅgado vālisutaḥ śrīmān udyamya pādapam ||
abhidrutya mahāvegas tāḍayām āsa mūrdhani ||
tasyendrajid asaṃbhrāntaḥ prāsenorasi vīryavān ||
prahartum aicchat taṃ cāsya prāsaṃ ciccheda lakṣmaṇaḥ ||
tam abhyāśagataṃ vīram aṅgadaṃ rāvaṇātmajaḥ ||
gadayātāḍayat savye pārśve vānarapuṃgavam ||
tam acintya prahāraṃ sa balavān vālinaḥ sutaḥ ||
sasarjendrajitaḥ krodhāc chālaskandham amitrajit ||
so 'ṅgadena ruṣotsṛṣṭo vadhāyendrajitas taruḥ ||
jaghānendrajitaḥ pārtha rathaṃ sāśvaṃ sasārathim ||
tato hatāśvāt praskandya rathāt sa hatasārathiḥ ||
tatraivāntardadhe rājan māyayā rāvaṇātmajaḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

तत्र विश्राव्य विस्पष्टं नाम राक्षसपुंगवः ॥ आह्वयाम् आस समरे लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ तं लक्ष्मणो ऽप्य् अभ्यधावत् प्रगृह्य सशरं धनुः ॥ त्रासयंस् तलघोषेण सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ तयोः समभवद् युद्धं सुमहज् जयगृद्धिनोः ॥ दिव्यास्त्रविदुषोस् तीव्रम् अन्योन्यस्पर्धिनोस् तदा ॥ रावणिस् तु यदा नैनं विशेषयति सायकैः ॥ ततो गुरुतरं यत्नम् आतिष्ठद् बलिनां वरः ॥ तत एनं महावेगैर् अर्दयाम् आस तोमरैः ॥ तान् आगतान् स चिच्छेद सौमित्रिर् निशितैः शरैः ॥ ते निकृत्ताः शरैस् तीक्ष्णैर् न्यपतन् वसुधातले ॥ तम् अङ्गदो वालिसुतः श्रीमान् उद्यम्य पादपम् ॥ अभिद्रुत्य महावेगस् ताडयाम् आस मूर्धनि ॥ तस्येन्द्रजिद् असंभ्रान्तः प्रासेनोरसि वीर्यवान् ॥ प्रहर्तुम् ऐच्छत् तं चास्य प्रासं चिच्छेद लक्ष्मणः ॥ तम् अभ्याशगतं वीरम् अङ्गदं रावणात्मजः ॥ गदयाताडयत् सव्ये पार्श्वे वानरपुंगवम् ॥ तम् अचिन्त्य प्रहारं स बलवान् वालिनः सुतः ॥ ससर्जेन्द्रजितः क्रोधाच् छालस्कन्धम् अमित्रजित् ॥ सो ऽङ्गदेन रुषोत्सृष्टो वधायेन्द्रजितस् तरुः ॥ जघानेन्द्रजितः पार्थ रथं साश्वं ससारथिम् ॥ ततो हताश्वात् प्रस्कन्द्य रथात् स हतसारथिः ॥ तत्रैवान्तर्दधे राजन् मायया रावणात्मजः ॥tatra viśrāvya vispaṣṭaṃ nāma rākṣasapuṃgavaḥ || āhvayām āsa samare lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || taṃ lakṣmaṇo 'py abhyadhāvat pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ || trāsayaṃs talaghoṣeṇa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā || tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sumahaj jayagṛddhinoḥ || divyāstraviduṣos tīvram anyonyaspardhinos tadā || rāvaṇis tu yadā nainaṃ viśeṣayati sāyakaiḥ || tato gurutaraṃ yatnam ātiṣṭhad balināṃ varaḥ || tata enaṃ mahāvegair ardayām āsa tomaraiḥ || tān āgatān sa ciccheda saumitrir niśitaiḥ śaraiḥ || te nikṛttāḥ śarais tīkṣṇair nyapatan vasudhātale || tam aṅgado vālisutaḥ śrīmān udyamya pādapam || abhidrutya mahāvegas tāḍayām āsa mūrdhani || tasyendrajid asaṃbhrāntaḥ prāsenorasi vīryavān || prahartum aicchat taṃ cāsya prāsaṃ ciccheda lakṣmaṇaḥ || tam abhyāśagataṃ vīram aṅgadaṃ rāvaṇātmajaḥ || gadayātāḍayat savye pārśve vānarapuṃgavam || tam acintya prahāraṃ sa balavān vālinaḥ sutaḥ || sasarjendrajitaḥ krodhāc chālaskandham amitrajit || so 'ṅgadena ruṣotsṛṣṭo vadhāyendrajitas taruḥ || jaghānendrajitaḥ pārtha rathaṃ sāśvaṃ sasārathim || tato hatāśvāt praskandya rathāt sa hatasārathiḥ || tatraivāntardadhe rājan māyayā rāvaṇātmajaḥ ||Индраджит громко называет свое имя и вызывает Лакшману; Лакшмана бежит к нему с луком и стрелами, пугая звуком ладони как лев малого зверя; между двумя знатоками божественных астр начинается великая битва; когда Индраджит не может превзойти Лакшману стрелами, он усиливает старание и поражает его томарами, но Лакшмана срезает их острыми стрелами; Ангада бьет Индраджита деревом по голове; Индраджит хочет ударить его прасой в грудь, но Лакшмана срезает прасу; Индраджит бьет Ангаду палицей в левый бок, а Ангада в гневе бросает ствол шалы и разбивает колесницу Индраджита с конями и возницей; лишившись колесницы, сын Раваны исчезает с помощью майи.

Translation

Индраджит громко назвал свое имя и вызвал Лакшману. Лакшмана бросился к нему с луком и стрелами, пугая звуком ладони, как лев малого зверя. Между двумя знатоками божественных астр началась великая битва. Когда Индраджит не смог превзойти Лакшману стрелами, он усилил старание и поразил его томарами, но Лакшмана срезал их острыми стрелами. Ангада ударил Индраджита деревом по голове. Индраджит хотел поразить его прасой в грудь, но Лакшмана срезал прасу. Тогда сын Раваны ударил Ангаду палицей в левый бок, а Ангада в гневе бросил ствол шалы и разбил колесницу Индраджита с конями и возницей. Лишившись колесницы, сын Раваны тут же исчез с помощью майи».

Commentary

Когда открытый бой не дает победы, Индраджит уходит в скрытность. Майя становится оружием того, кто не может стоять в прямой ясности.

Version

1544d370b8b2 · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC