Mahabharata 3.273.15-25

Devanāgarī

इन्द्रजित् कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदात्मनः ॥
निवेद्य पुनर् आगच्छत् त्वरयाजिशिरः प्रति ॥
तम् आपतन्तं संक्रुद्धं पुनर् एव युयुत्सया ॥
अभिदुद्राव सौमित्रिर् विभीषणमते स्थितः ॥
अकृताह्निकम् एवैनं जिघांसुर् जितकाशिनम् ॥
शरैर् जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञो ऽथ लक्ष्मणः ॥
तयोः समभवद् युद्धं तदान्योन्यं जिगीषतोः ॥
अतीव चित्रम् आश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोर् इव ॥
अविध्यद् इन्द्रजित् तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः ॥
सौमित्रिश् चानलस्पर्शैर् अविध्यद् रावणिं शरैः ॥
सौमित्रिशरसंस्पर्शाद् रावणिः क्रोधमूर्छितः ॥
असृजल् लक्ष्मणायाष्टौ शरान् आशीविषोपमान् ॥
तस्यासून् पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्रिभिस् त्रिभिः ॥
यथा निरहरद् वीरस् तन् मे निगदतः शृणु ॥
एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहाद् अपातयत् ॥
द्वितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ न्यपातयत् ॥
तृतीयेन तु बाणेन पृथुधारेण भास्वता ॥
जहार सुनसं चारु शिरो भ्राजिष्णुकुण्डलम् ॥
विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम् ॥
तं हत्वा सूतम् अप्य् अस्त्रैर् जघान बलिनां वरः ॥
लङ्कां प्रवेशयाम् आसुर् वाजिनस् तं रथं तदा ॥
ददर्श रावणस् तं च रथं पुत्रविनाकृतम् ॥

Transliteration (IAST)

indrajit kṛtakarmā tu pitre karma tadātmanaḥ ||
nivedya punar āgacchat tvarayājiśiraḥ prati ||
tam āpatantaṃ saṃkruddhaṃ punar eva yuyutsayā ||
abhidudrāva saumitrir vibhīṣaṇamate sthitaḥ ||
akṛtāhnikam evainaṃ jighāṃsur jitakāśinam ||
śarair jaghāna saṃkruddhaḥ kṛtasaṃjño 'tha lakṣmaṇaḥ ||
tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tadānyonyaṃ jigīṣatoḥ ||
atīva citram āścaryaṃ śakraprahlādayor iva ||
avidhyad indrajit tīkṣṇaiḥ saumitriṃ marmabhedibhiḥ ||
saumitriś cānalasparśair avidhyad rāvaṇiṃ śaraiḥ ||
saumitriśarasaṃsparśād rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ ||
asṛjal lakṣmaṇāyāṣṭau śarān āśīviṣopamān ||
tasyāsūn pāvakasparśaiḥ saumitriḥ patribhis tribhiḥ ||
yathā niraharad vīras tan me nigadataḥ śṛṇu ||
ekenāsya dhanuṣmantaṃ bāhuṃ dehād apātayat ||
dvitīyena sanārācaṃ bhujaṃ bhūmau nyapātayat ||
tṛtīyena tu bāṇena pṛthudhāreṇa bhāsvatā ||
jahāra sunasaṃ cāru śiro bhrājiṣṇukuṇḍalam ||
vinikṛttabhujaskandhaṃ kabandhaṃ bhīmadarśanam ||
taṃ hatvā sūtam apy astrair jaghāna balināṃ varaḥ ||
laṅkāṃ praveśayām āsur vājinas taṃ rathaṃ tadā ||
dadarśa rāvaṇas taṃ ca rathaṃ putravinākṛtam ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

इन्द्रजित् कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदात्मनः ॥ निवेद्य पुनर् आगच्छत् त्वरयाजिशिरः प्रति ॥ तम् आपतन्तं संक्रुद्धं पुनर् एव युयुत्सया ॥ अभिदुद्राव सौमित्रिर् विभीषणमते स्थितः ॥ अकृताह्निकम् एवैनं जिघांसुर् जितकाशिनम् ॥ शरैर् जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञो ऽथ लक्ष्मणः ॥ तयोः समभवद् युद्धं तदान्योन्यं जिगीषतोः ॥ अतीव चित्रम् आश्चर्यं शक्रप्रह्लादयोर् इव ॥ अविध्यद् इन्द्रजित् तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः ॥ सौमित्रिश् चानलस्पर्शैर् अविध्यद् रावणिं शरैः ॥ सौमित्रिशरसंस्पर्शाद् रावणिः क्रोधमूर्छितः ॥ असृजल् लक्ष्मणायाष्टौ शरान् आशीविषोपमान् ॥ तस्यासून् पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्रिभिस् त्रिभिः ॥ यथा निरहरद् वीरस् तन् मे निगदतः शृणु ॥ एकेनास्य धनुष्मन्तं बाहुं देहाद् अपातयत् ॥ द्वितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ न्यपातयत् ॥ तृतीयेन तु बाणेन पृथुधारेण भास्वता ॥ जहार सुनसं चारु शिरो भ्राजिष्णुकुण्डलम् ॥ विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम् ॥ तं हत्वा सूतम् अप्य् अस्त्रैर् जघान बलिनां वरः ॥ लङ्कां प्रवेशयाम् आसुर् वाजिनस् तं रथं तदा ॥ ददर्श रावणस् तं च रथं पुत्रविनाकृतम् ॥indrajit kṛtakarmā tu pitre karma tadātmanaḥ || nivedya punar āgacchat tvarayājiśiraḥ prati || tam āpatantaṃ saṃkruddhaṃ punar eva yuyutsayā || abhidudrāva saumitrir vibhīṣaṇamate sthitaḥ || akṛtāhnikam evainaṃ jighāṃsur jitakāśinam || śarair jaghāna saṃkruddhaḥ kṛtasaṃjño 'tha lakṣmaṇaḥ || tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tadānyonyaṃ jigīṣatoḥ || atīva citram āścaryaṃ śakraprahlādayor iva || avidhyad indrajit tīkṣṇaiḥ saumitriṃ marmabhedibhiḥ || saumitriś cānalasparśair avidhyad rāvaṇiṃ śaraiḥ || saumitriśarasaṃsparśād rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ || asṛjal lakṣmaṇāyāṣṭau śarān āśīviṣopamān || tasyāsūn pāvakasparśaiḥ saumitriḥ patribhis tribhiḥ || yathā niraharad vīras tan me nigadataḥ śṛṇu || ekenāsya dhanuṣmantaṃ bāhuṃ dehād apātayat || dvitīyena sanārācaṃ bhujaṃ bhūmau nyapātayat || tṛtīyena tu bāṇena pṛthudhāreṇa bhāsvatā || jahāra sunasaṃ cāru śiro bhrājiṣṇukuṇḍalam || vinikṛttabhujaskandhaṃ kabandhaṃ bhīmadarśanam || taṃ hatvā sūtam apy astrair jaghāna balināṃ varaḥ || laṅkāṃ praveśayām āsur vājinas taṃ rathaṃ tadā || dadarśa rāvaṇas taṃ ca rathaṃ putravinākṛtam ||Индраджит, доложив отцу о своем деле, снова спешит к началу битвы; по совету Вибхишаны Лакшмана бросается навстречу, желая убить его до завершения ежедневного обряда; начинается удивительный бой, подобный битве Индры и Прахлады; Индраджит пронзает Лакшману острыми стрелами в уязвимые места, а Лакшмана огненными стрелами поражает сына Раваны; разгневанный Индраджит выпускает восемь стрел, подобных ядовитым змеям, но Лакшмана тремя огненными пернатыми стрелами лишает его жизни: одной отсекает руку с луком, другой руку с нарачей, третьей — прекрасную голову с серьгами; убив обезглавленное тело и возницу, он оставляет коням ввести пустую колесницу в Ланку; Равана видит колесницу без сына.

Translation

Индраджит, доложив отцу о своем деле, снова поспешил к началу битвы. По совету Вибхишаны Лакшмана бросился навстречу, желая убить его до завершения ежедневного обряда. Начался удивительный бой, подобный битве Индры и Прахлады. Индраджит пронзал Лакшману острыми стрелами в уязвимые места, а Лакшмана огненными стрелами поражал сына Раваны. Разгневанный Индраджит выпустил восемь стрел, подобных ядовитым змеям, но Лакшмана тремя огненными пернатыми стрелами лишил его жизни: одной отсек руку с луком, другой - руку с нарачей, третьей - прекрасную голову с сияющими серьгами. Убив обезглавленное тело и возницу, он оставил коням ввести пустую колесницу в Ланку. Равана увидел колесницу без сына».

Commentary

Индраджит, мастер невидимости, гибнет, когда его скрытая сила раскрыта и прервана. Светлое зрение и решимость Лакшманы разрушают майю.

Version

cc02993ba93b · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC