Mahabharata 3.273.1-14

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
ताव् उभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातराव् अमितौजसौ ॥
बबन्ध रावणिर् भूयः शरैर् दत्तवरैस् तदा ॥
तौ वीरौ शरजालेन बद्धाव् इन्द्रजिता रणे ॥
रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताव् इव पञ्जरे ॥
तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश् चितौ ॥
सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः स्थितः ॥
सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च ॥
हनूमन्नीलतारैश् च नलेन च कपीश्वरः ॥
ततस् तं देशम् आगम्य कृतकर्मा विभीषणः ॥
बोधयाम् आस तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितौ ॥
विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनोभौ चकार तौ ॥
विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया ॥
तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्याव् उदतिष्ठताम् ॥
गततन्द्रीक्लमौ चास्तां क्षणेनोभौ महारथौ ॥
ततो विभीषणः पार्थ रामम् इक्ष्वाकुनन्दनम् ॥
उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिर् इदं वचः ॥
अयम् अम्भो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात् ॥
गुह्यको ऽभ्यागतः श्वेतात् त्वत्सकाशम् अरिंदम ॥
इदम् अम्भः कुबेरस् ते महाराजः प्रयच्छति ॥
अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप ॥
अनेन स्पृष्टनयनो भूतान्य् अन्तर्हितान्य् उत ॥
भवान् द्रक्ष्यति यस्मै च भवान् एतत् प्रदास्यति ॥
तथेति रामस् तद् वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम् ॥
चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश् च महामनाः ॥
सुग्रीवजाम्बवन्तौ च हनूमान् अङ्गदस् तथा ॥
मैन्दद्विविदनीलाश् च प्रायः प्लवगसत्तमाः ॥
तथा समभवच् चापि यद् उवाच विभीषणः ॥
क्षणेनातीन्द्रियाण्य् एषां चक्षूंष्य् आसन् युधिष्ठिर ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tāv ubhau patitau dṛṣṭvā bhrātarāv amitaujasau ||
babandha rāvaṇir bhūyaḥ śarair dattavarais tadā ||
tau vīrau śarajālena baddhāv indrajitā raṇe ||
rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāv iva pañjare ||
tau dṛṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiś citau ||
sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivārya tataḥ sthitaḥ ||
suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca ||
hanūmannīlatāraiś ca nalena ca kapīśvaraḥ ||
tatas taṃ deśam āgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ ||
bodhayām āsa tau vīrau prajñāstreṇa prabodhitau ||
viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenobhau cakāra tau ||
viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā ||
tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāv udatiṣṭhatām ||
gatatandrīklamau cāstāṃ kṣaṇenobhau mahārathau ||
tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmam ikṣvākunandanam ||
uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ ||
ayam ambho gṛhītvā tu rājarājasya śāsanāt ||
guhyako 'bhyāgataḥ śvetāt tvatsakāśam ariṃdama ||
idam ambhaḥ kuberas te mahārājaḥ prayacchati ||
antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa ||
anena spṛṣṭanayano bhūtāny antarhitāny uta ||
bhavān drakṣyati yasmai ca bhavān etat pradāsyati ||
tatheti rāmas tad vāri pratigṛhyātha satkṛtam ||
cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaś ca mahāmanāḥ ||
sugrīvajāmbavantau ca hanūmān aṅgadas tathā ||
maindadvividanīlāś ca prāyaḥ plavagasattamāḥ ||
tathā samabhavac cāpi yad uvāca vibhīṣaṇaḥ ||
kṣaṇenātīndriyāṇy eṣāṃ cakṣūṃṣy āsan yudhiṣṭhira ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच ताव् उभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातराव् अमितौजसौ ॥ बबन्ध रावणिर् भूयः शरैर् दत्तवरैस् तदा ॥ तौ वीरौ शरजालेन बद्धाव् इन्द्रजिता रणे ॥ रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताव् इव पञ्जरे ॥ तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश् चितौ ॥ सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः स्थितः ॥ सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च ॥ हनूमन्नीलतारैश् च नलेन च कपीश्वरः ॥ ततस् तं देशम् आगम्य कृतकर्मा विभीषणः ॥ बोधयाम् आस तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितौ ॥ विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनोभौ चकार तौ ॥ विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया ॥ तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्याव् उदतिष्ठताम् ॥ गततन्द्रीक्लमौ चास्तां क्षणेनोभौ महारथौ ॥ ततो विभीषणः पार्थ रामम् इक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिर् इदं वचः ॥ अयम् अम्भो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात् ॥ गुह्यको ऽभ्यागतः श्वेतात् त्वत्सकाशम् अरिंदम ॥ इदम् अम्भः कुबेरस् ते महाराजः प्रयच्छति ॥ अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप ॥ अनेन स्पृष्टनयनो भूतान्य् अन्तर्हितान्य् उत ॥ भवान् द्रक्ष्यति यस्मै च भवान् एतत् प्रदास्यति ॥ तथेति रामस् तद् वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम् ॥ चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश् च महामनाः ॥ सुग्रीवजाम्बवन्तौ च हनूमान् अङ्गदस् तथा ॥ मैन्दद्विविदनीलाश् च प्रायः प्लवगसत्तमाः ॥ तथा समभवच् चापि यद् उवाच विभीषणः ॥ क्षणेनातीन्द्रियाण्य् एषां चक्षूंष्य् आसन् युधिष्ठिर ॥mārkaṇḍeya uvāca tāv ubhau patitau dṛṣṭvā bhrātarāv amitaujasau || babandha rāvaṇir bhūyaḥ śarair dattavarais tadā || tau vīrau śarajālena baddhāv indrajitā raṇe || rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāv iva pañjare || tau dṛṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiś citau || sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivārya tataḥ sthitaḥ || suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca || hanūmannīlatāraiś ca nalena ca kapīśvaraḥ || tatas taṃ deśam āgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ || bodhayām āsa tau vīrau prajñāstreṇa prabodhitau || viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenobhau cakāra tau || viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā || tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāv udatiṣṭhatām || gatatandrīklamau cāstāṃ kṣaṇenobhau mahārathau || tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmam ikṣvākunandanam || uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ || ayam ambho gṛhītvā tu rājarājasya śāsanāt || guhyako 'bhyāgataḥ śvetāt tvatsakāśam ariṃdama || idam ambhaḥ kuberas te mahārājaḥ prayacchati || antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa || anena spṛṣṭanayano bhūtāny antarhitāny uta || bhavān drakṣyati yasmai ca bhavān etat pradāsyati || tatheti rāmas tad vāri pratigṛhyātha satkṛtam || cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaś ca mahāmanāḥ || sugrīvajāmbavantau ca hanūmān aṅgadas tathā || maindadvividanīlāś ca prāyaḥ plavagasattamāḥ || tathā samabhavac cāpi yad uvāca vibhīṣaṇaḥ || kṣaṇenātīndriyāṇy eṣāṃ cakṣūṃṣy āsan yudhiṣṭhira ||Indrajit, seeing his brothers fallen, binds them once more with the arrows granted to him as a boon, and they shine within the net of arrows like birds in a cage; Sugriva, together with the vanaras Sushena, Mainda, Dvivida, Kumuda, Angada, Hanuman, Nila, Tara, and Nala, surrounds them; Vibhishana arrives once his task is accomplished and rouses the heroes with the weapon of wisdom; in an instant Sugriva draws out the arrows with the divine herb vishalya together with mantras; Rama and Lakshmana return to consciousness and rise up, freed from the arrows and from weariness; Vibhishana announces that, by the command of Kubera, a guhyaka has come from the White Mountain with water that will grant sight of hidden beings; Rama accepts the water and washes his eyes, and Lakshmana, Sugriva, Jambavan, Hanuman, Angada, Mainda, Dvivida, and Nila attain supernatural sight.

Translation

Indrajit, seeing his brothers fallen, bound them once more with the arrows granted to him as a boon, and the two tigers among men shone within the net of arrows like birds in a cage. Sugriva, together with the vanaras — Sushena, Mainda, Dvivida, Kumuda, Angada, Hanuman, Nila, Tara, and Nala — surrounded them. Vibhishana arrived once his task was accomplished and roused the heroes with the weapon of wisdom. In an instant Sugriva drew out the arrows with the divine herb vishalya, joined to mantras. Rama and Lakshmana returned to consciousness and rose up, freed from the arrows, from drowsiness, and from weariness. Vibhishana announced that, by the command of Kubera, a guhyaka had come from the White Mountain bearing water that grants sight of hidden beings. Rama accepted the water and washed his eyes; Lakshmana and the finest of the vanaras did likewise, and in an instant their sight became supernatural.»

Commentary

The answer to Indrajit's illusion is not greater cunning, but purified sight. Kubera's water symbolically reveals what falsehood tries to conceal.

Version

e63a027113f7 · published Jul 16, 2026, 5:32:14 PM UTC

Available inRUEN