Mahabharata 3.273.1-14

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
ताव् उभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातराव् अमितौजसौ ॥
बबन्ध रावणिर् भूयः शरैर् दत्तवरैस् तदा ॥
तौ वीरौ शरजालेन बद्धाव् इन्द्रजिता रणे ॥
रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताव् इव पञ्जरे ॥
तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश् चितौ ॥
सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः स्थितः ॥
सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च ॥
हनूमन्नीलतारैश् च नलेन च कपीश्वरः ॥
ततस् तं देशम् आगम्य कृतकर्मा विभीषणः ॥
बोधयाम् आस तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितौ ॥
विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनोभौ चकार तौ ॥
विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया ॥
तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्याव् उदतिष्ठताम् ॥
गततन्द्रीक्लमौ चास्तां क्षणेनोभौ महारथौ ॥
ततो विभीषणः पार्थ रामम् इक्ष्वाकुनन्दनम् ॥
उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिर् इदं वचः ॥
अयम् अम्भो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात् ॥
गुह्यको ऽभ्यागतः श्वेतात् त्वत्सकाशम् अरिंदम ॥
इदम् अम्भः कुबेरस् ते महाराजः प्रयच्छति ॥
अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप ॥
अनेन स्पृष्टनयनो भूतान्य् अन्तर्हितान्य् उत ॥
भवान् द्रक्ष्यति यस्मै च भवान् एतत् प्रदास्यति ॥
तथेति रामस् तद् वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम् ॥
चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश् च महामनाः ॥
सुग्रीवजाम्बवन्तौ च हनूमान् अङ्गदस् तथा ॥
मैन्दद्विविदनीलाश् च प्रायः प्लवगसत्तमाः ॥
तथा समभवच् चापि यद् उवाच विभीषणः ॥
क्षणेनातीन्द्रियाण्य् एषां चक्षूंष्य् आसन् युधिष्ठिर ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tāv ubhau patitau dṛṣṭvā bhrātarāv amitaujasau ||
babandha rāvaṇir bhūyaḥ śarair dattavarais tadā ||
tau vīrau śarajālena baddhāv indrajitā raṇe ||
rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāv iva pañjare ||
tau dṛṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiś citau ||
sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivārya tataḥ sthitaḥ ||
suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca ||
hanūmannīlatāraiś ca nalena ca kapīśvaraḥ ||
tatas taṃ deśam āgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ ||
bodhayām āsa tau vīrau prajñāstreṇa prabodhitau ||
viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenobhau cakāra tau ||
viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā ||
tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāv udatiṣṭhatām ||
gatatandrīklamau cāstāṃ kṣaṇenobhau mahārathau ||
tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmam ikṣvākunandanam ||
uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ ||
ayam ambho gṛhītvā tu rājarājasya śāsanāt ||
guhyako 'bhyāgataḥ śvetāt tvatsakāśam ariṃdama ||
idam ambhaḥ kuberas te mahārājaḥ prayacchati ||
antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa ||
anena spṛṣṭanayano bhūtāny antarhitāny uta ||
bhavān drakṣyati yasmai ca bhavān etat pradāsyati ||
tatheti rāmas tad vāri pratigṛhyātha satkṛtam ||
cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaś ca mahāmanāḥ ||
sugrīvajāmbavantau ca hanūmān aṅgadas tathā ||
maindadvividanīlāś ca prāyaḥ plavagasattamāḥ ||
tathā samabhavac cāpi yad uvāca vibhīṣaṇaḥ ||
kṣaṇenātīndriyāṇy eṣāṃ cakṣūṃṣy āsan yudhiṣṭhira ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच ताव् उभौ पतितौ दृष्ट्वा भ्रातराव् अमितौजसौ ॥ बबन्ध रावणिर् भूयः शरैर् दत्तवरैस् तदा ॥ तौ वीरौ शरजालेन बद्धाव् इन्द्रजिता रणे ॥ रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताव् इव पञ्जरे ॥ तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश् चितौ ॥ सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः स्थितः ॥ सुषेणमैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च ॥ हनूमन्नीलतारैश् च नलेन च कपीश्वरः ॥ ततस् तं देशम् आगम्य कृतकर्मा विभीषणः ॥ बोधयाम् आस तौ वीरौ प्रज्ञास्त्रेण प्रबोधितौ ॥ विशल्यौ चापि सुग्रीवः क्षणेनोभौ चकार तौ ॥ विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया ॥ तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्याव् उदतिष्ठताम् ॥ गततन्द्रीक्लमौ चास्तां क्षणेनोभौ महारथौ ॥ ततो विभीषणः पार्थ रामम् इक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिर् इदं वचः ॥ अयम् अम्भो गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात् ॥ गुह्यको ऽभ्यागतः श्वेतात् त्वत्सकाशम् अरिंदम ॥ इदम् अम्भः कुबेरस् ते महाराजः प्रयच्छति ॥ अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप ॥ अनेन स्पृष्टनयनो भूतान्य् अन्तर्हितान्य् उत ॥ भवान् द्रक्ष्यति यस्मै च भवान् एतत् प्रदास्यति ॥ तथेति रामस् तद् वारि प्रतिगृह्याथ सत्कृतम् ॥ चकार नेत्रयोः शौचं लक्ष्मणश् च महामनाः ॥ सुग्रीवजाम्बवन्तौ च हनूमान् अङ्गदस् तथा ॥ मैन्दद्विविदनीलाश् च प्रायः प्लवगसत्तमाः ॥ तथा समभवच् चापि यद् उवाच विभीषणः ॥ क्षणेनातीन्द्रियाण्य् एषां चक्षूंष्य् आसन् युधिष्ठिर ॥mārkaṇḍeya uvāca tāv ubhau patitau dṛṣṭvā bhrātarāv amitaujasau || babandha rāvaṇir bhūyaḥ śarair dattavarais tadā || tau vīrau śarajālena baddhāv indrajitā raṇe || rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāv iva pañjare || tau dṛṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiś citau || sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivārya tataḥ sthitaḥ || suṣeṇamaindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca || hanūmannīlatāraiś ca nalena ca kapīśvaraḥ || tatas taṃ deśam āgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ || bodhayām āsa tau vīrau prajñāstreṇa prabodhitau || viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenobhau cakāra tau || viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā || tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāv udatiṣṭhatām || gatatandrīklamau cāstāṃ kṣaṇenobhau mahārathau || tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmam ikṣvākunandanam || uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ || ayam ambho gṛhītvā tu rājarājasya śāsanāt || guhyako 'bhyāgataḥ śvetāt tvatsakāśam ariṃdama || idam ambhaḥ kuberas te mahārājaḥ prayacchati || antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa || anena spṛṣṭanayano bhūtāny antarhitāny uta || bhavān drakṣyati yasmai ca bhavān etat pradāsyati || tatheti rāmas tad vāri pratigṛhyātha satkṛtam || cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaś ca mahāmanāḥ || sugrīvajāmbavantau ca hanūmān aṅgadas tathā || maindadvividanīlāś ca prāyaḥ plavagasattamāḥ || tathā samabhavac cāpi yad uvāca vibhīṣaṇaḥ || kṣaṇenātīndriyāṇy eṣāṃ cakṣūṃṣy āsan yudhiṣṭhira ||Индраджит, увидев упавших братьев, снова связывает их дарованными стрелами, и они сияют в сети стрел как птицы в клетке; Сугрива с ванарами, Сушеной, Маиндой, Двивидой, Кумудой, Ангадой, Хануманом, Нилой, Тарой и Налой окружает их; Вибхишана приходит после совершенного дела и пробуждает героев праджнястрой; Сугрива за мгновение извлекает стрелы божественной травой вишальей с мантрами; Рама и Лакшмана приходят в сознание, поднимаются, освобожденные от стрел и усталости; Вибхишана сообщает, что по приказу Куберы с Белой горы пришел гухьяка с водой, которая позволит видеть скрытых существ; Рама принимает воду, омывает глаза, и Лакшмана, Сугрива, Джамбаван, Хануман, Ангада, Маинда, Двивида и Нила обретают сверхчувственное зрение.

Translation

Индраджит, увидев упавших братьев, снова связал их дарованными стрелами, и два тигра среди людей сияли в сети стрел, как птицы в клетке. Сугрива с ванарами - Сушеной, Маиндой, Двивидой, Кумудой, Ангадой, Хануманом, Нилой, Тарой и Налой - окружил их. Вибхишана пришел после совершенного дела и пробудил героев праджнястрой. Сугрива за мгновение извлек стрелы божественной травой вишальей, соединенной с мантрами. Рама и Лакшмана пришли в сознание, поднялись, освободившись от стрел, сонливости и усталости. Вибхишана сообщил, что по приказу Куберы с Белой горы пришел гухьяка с водой, позволяющей видеть скрытых существ. Рама принял воду, омыл глаза; то же сделали Лакшмана и лучшие ванары, и за мгновение их зрение стало сверхчувственным».

Commentary

На майю Индраджита приходит ответ не большей хитростью, а очищенным зрением. Вода Куберы символически открывает то, что ложь пытается скрыть.

Version

f0f0dc3ea3a8 · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC