Mahabharata 3.279.8-16

Devanāgarī

अश्वपतिर् उवाच
सावित्री नाम राजर्षे कन्येयं मम शोभना ॥
तां स्वधर्मेण धर्मज्ञ स्नुषार्थे त्वं गृहाण मे ॥
द्युमत्सेन उवाच
च्युताः स्म राज्याद् वनवासम् आश्रिताश्; चराम धर्मं नियतास् तपस्विनः ॥
कथं त्व् अनर्हा वनवासम् आश्रमे; सहिष्यते क्लेशम् इमं सुता तव ॥
अश्वपतिर् उवाच
सुखं च दुःखं च भवाभवात्मकं; यदा विजानाति सुताहम् एव च ॥
न मद्विधे युज्यति वाक्यम् ईदृशं; विनिश्चयेनाभिगतो ऽस्मि ते नृप ॥
आशां नार्हसि मे हन्तुं सौहृदाद् प्रणयेन च ॥
अभितश् चागतं प्रेम्णा प्रत्याख्यातुं न मार्हसि ॥
अनुरूपो हि संयोगे त्वं ममाहं तवापि च ॥
स्नुषां प्रतीच्छ मे कन्यां भार्यां सत्यवतः सुताम् ॥
द्युमत्सेन उवाच
पूर्वम् एवाभिलषितः संबन्धो मे त्वया सह ॥
भ्रष्टराज्यस् त्व् अहम् इति तत एतद् विचारितम् ॥
अभिप्रायस् त्व् अयं यो मे पूर्वम् एवाभिकाङ्क्षितः ॥
स निर्वर्ततु मे ऽद्यैव काङ्क्षितो ह्य् असि मे ऽतिथिः ॥
मार्कण्डेय उवाच
ततः सर्वान् समानीय द्विजान् आश्रमवासिनः ॥
यथाविधि समुद्वाहं कारयाम् आसतुर् नृपौ ॥
दत्त्वा त्व् अश्वपतिः कन्यां यथार्हं च परिच्छदम् ॥
ययौ स्वम् एव भवनं युक्तः परमया मुदा ॥

Transliteration (IAST)

aśvapatir uvāca
sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śobhanā ||
tāṃ svadharmeṇa dharmajña snuṣārthe tvaṃ gṛhāṇa me ||
dyumatsena uvāca
cyutāḥ sma rājyād vanavāsam āśritāś; carāma dharmaṃ niyatās tapasvinaḥ ||
kathaṃ tv anarhā vanavāsam āśrame; sahiṣyate kleśam imaṃ sutā tava ||
aśvapatir uvāca
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ; yadā vijānāti sutāham eva ca ||
na madvidhe yujyati vākyam īdṛśaṃ; viniścayenābhigato 'smi te nṛpa ||
āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdād praṇayena ca ||
abhitaś cāgataṃ premṇā pratyākhyātuṃ na mārhasi ||
anurūpo hi saṃyoge tvaṃ mamāhaṃ tavāpi ca ||
snuṣāṃ pratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavataḥ sutām ||
dyumatsena uvāca
pūrvam evābhilaṣitaḥ saṃbandho me tvayā saha ||
bhraṣṭarājyas tv aham iti tata etad vicāritam ||
abhiprāyas tv ayaṃ yo me pūrvam evābhikāṅkṣitaḥ ||
sa nirvartatu me 'dyaiva kāṅkṣito hy asi me 'tithiḥ ||
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sarvān samānīya dvijān āśramavāsinaḥ ||
yathāvidhi samudvāhaṃ kārayām āsatur nṛpau ||
dattvā tv aśvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ ca paricchadam ||
yayau svam eva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

अश्वपतिर् उवाच सावित्री नाम राजर्षे कन्येयं मम शोभना ॥ तां स्वधर्मेण धर्मज्ञ स्नुषार्थे त्वं गृहाण मे ॥ द्युमत्सेन उवाच च्युताः स्म राज्याद् वनवासम् आश्रिताश्; चराम धर्मं नियतास् तपस्विनः ॥ कथं त्व् अनर्हा वनवासम् आश्रमे; सहिष्यते क्लेशम् इमं सुता तव ॥ अश्वपतिर् उवाच सुखं च दुःखं च भवाभवात्मकं; यदा विजानाति सुताहम् एव च ॥ न मद्विधे युज्यति वाक्यम् ईदृशं; विनिश्चयेनाभिगतो ऽस्मि ते नृप ॥ आशां नार्हसि मे हन्तुं सौहृदाद् प्रणयेन च ॥ अभितश् चागतं प्रेम्णा प्रत्याख्यातुं न मार्हसि ॥ अनुरूपो हि संयोगे त्वं ममाहं तवापि च ॥ स्नुषां प्रतीच्छ मे कन्यां भार्यां सत्यवतः सुताम् ॥ द्युमत्सेन उवाच पूर्वम् एवाभिलषितः संबन्धो मे त्वया सह ॥ भ्रष्टराज्यस् त्व् अहम् इति तत एतद् विचारितम् ॥ अभिप्रायस् त्व् अयं यो मे पूर्वम् एवाभिकाङ्क्षितः ॥ स निर्वर्ततु मे ऽद्यैव काङ्क्षितो ह्य् असि मे ऽतिथिः ॥ मार्कण्डेय उवाच ततः सर्वान् समानीय द्विजान् आश्रमवासिनः ॥ यथाविधि समुद्वाहं कारयाम् आसतुर् नृपौ ॥ दत्त्वा त्व् अश्वपतिः कन्यां यथार्हं च परिच्छदम् ॥ ययौ स्वम् एव भवनं युक्तः परमया मुदा ॥aśvapatir uvāca sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śobhanā || tāṃ svadharmeṇa dharmajña snuṣārthe tvaṃ gṛhāṇa me || dyumatsena uvāca cyutāḥ sma rājyād vanavāsam āśritāś; carāma dharmaṃ niyatās tapasvinaḥ || kathaṃ tv anarhā vanavāsam āśrame; sahiṣyate kleśam imaṃ sutā tava || aśvapatir uvāca sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ; yadā vijānāti sutāham eva ca || na madvidhe yujyati vākyam īdṛśaṃ; viniścayenābhigato 'smi te nṛpa || āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdād praṇayena ca || abhitaś cāgataṃ premṇā pratyākhyātuṃ na mārhasi || anurūpo hi saṃyoge tvaṃ mamāhaṃ tavāpi ca || snuṣāṃ pratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavataḥ sutām || dyumatsena uvāca pūrvam evābhilaṣitaḥ saṃbandho me tvayā saha || bhraṣṭarājyas tv aham iti tata etad vicāritam || abhiprāyas tv ayaṃ yo me pūrvam evābhikāṅkṣitaḥ || sa nirvartatu me 'dyaiva kāṅkṣito hy asi me 'tithiḥ || mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sarvān samānīya dvijān āśramavāsinaḥ || yathāvidhi samudvāhaṃ kārayām āsatur nṛpau || dattvā tv aśvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ ca paricchadam || yayau svam eva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā ||Ашвапати говорит Дьюматсене, что его прекрасная дочь по имени Савитри должна быть принята как невестка для Сатьявана по собственной дхарме; Дьюматсена отвечает, что они лишились царства, приняли лесную жизнь и живут как сдержанные тапасвины, поэтому как недостойная лесной жизни дочь Ашвапати вынесет эту тяготу в ашраме; Ашвапати говорит, что он и дочь знают счастье и страдание, приход и уход, и к нему не подходит такая речь: он пришел с твердым решением, Дьюматсена не должен убивать его надежду и отвергать пришедшего с любовью; их союз соответствует обеим сторонам, пусть он примет дочь как жену Сатьявана; Дьюматсена говорит, что уже раньше желал родства с Ашвапати, но думал о своем потерянном царстве; теперь пусть исполнится это давнее желание, ведь Ашвапати желанный гость; два царя созывают брахманов ашрама и совершают свадьбу по правилу; Ашвапати, отдав дочь с достойным приданым, возвращается домой в великой радости.

Translation

Ашвапати сказал: «Царственный риши, вот моя прекрасная дочь Савитри. Прими ее по дхарме как невестку для Сатьявана». Дьюматсена ответил: «Мы лишились царства, приняли лесную жизнь и живем как сдержанные тапасвины. Как твоя дочь, не привыкшая к лесной жизни, вынесет эту тяготу в ашраме?» Ашвапати сказал: «И счастье, и страдание, приход и уход знаем и я, и моя дочь. К такому, как я, не подходит такая речь: я пришел к тебе с твердым решением. Не убивай мою надежду и не отвергай того, кто пришел с любовью. Наш союз соответствует обеим сторонам; прими мою дочь как жену Сатьявана». Дьюматсена сказал: «Я и раньше желал родства с тобой, но думал о своем потерянном царстве. Пусть же сегодня исполнится это давнее желание: ты желанный гость для меня». Тогда два царя созвали всех брахманов, живущих в ашраме, и по правилу совершили свадьбу. Ашвапати, отдав дочь с достойным приданым, в великой радости вернулся домой».

Commentary

Савитри входит не в царский дворец, а в лесной ашрам. Ее выбор показывает, что супружеская дхарма принимает судьбу мужа целиком, а не только его благоприятную часть.

Version

419f4713d53f · published Jun 18, 2026, 7:42:12 AM UTC