Mahabharata 3.283.1-8

Devanāgarī

मार्कण्डेय उवाच
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम् उदिते सूर्यमण्डले ॥
कृतपूर्वाह्णिकाः सर्वे समेयुस् ते तपोधनाः ॥
तद् एव सर्वं सावित्र्या महाभाग्यं महर्षयः ॥
द्युमत्सेनाय नातृप्यन् कथयन्तः पुनः पुनः ॥
ततः प्रकृतयः सर्वाः शाल्वेभ्यो ऽभ्यागता नृप ॥
आचख्युर् निहतं चैव स्वेनामात्येन तं नृपम् ॥
तं मन्त्रिणा हतं श्रुत्वा ससहायं सबान्धवम् ॥
न्यवेदयन् यथातत्त्वं विद्रुतं च द्विषद्बलम् ॥
ऐकमत्यं च सर्वस्य जनस्याथ नृपं प्रति ॥
सचक्षुर् वाप्य् अचक्षुर् वा स नो राजा भवत्व् इति ॥
अनेन निश्चयेनेह वयं प्रस्थापिता नृप ॥
प्राप्तानीमानि यानानि चतुरङ्गं च ते बलम् ॥
प्रयाहि राजन् भद्रं ते घुष्टस् ते नगरे जयः ॥
अध्यास्स्व चिररात्राय पितृपैतामहं पदम् ॥
चक्षुष्मन्तं च तं दृष्ट्वा राजानं वपुषान्वितम् ॥
मूर्धभिः पतिताः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥

Transliteration (IAST)

mārkaṇḍeya uvāca
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām udite sūryamaṇḍale ||
kṛtapūrvāhṇikāḥ sarve sameyus te tapodhanāḥ ||
tad eva sarvaṃ sāvitryā mahābhāgyaṃ maharṣayaḥ ||
dyumatsenāya nātṛpyan kathayantaḥ punaḥ punaḥ ||
tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ śālvebhyo 'bhyāgatā nṛpa ||
ācakhyur nihataṃ caiva svenāmātyena taṃ nṛpam ||
taṃ mantriṇā hataṃ śrutvā sasahāyaṃ sabāndhavam ||
nyavedayan yathātattvaṃ vidrutaṃ ca dviṣadbalam ||
aikamatyaṃ ca sarvasya janasyātha nṛpaṃ prati ||
sacakṣur vāpy acakṣur vā sa no rājā bhavatv iti ||
anena niścayeneha vayaṃ prasthāpitā nṛpa ||
prāptānīmāni yānāni caturaṅgaṃ ca te balam ||
prayāhi rājan bhadraṃ te ghuṣṭas te nagare jayaḥ ||
adhyāssva cirarātrāya pitṛpaitāmahaṃ padam ||
cakṣuṣmantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ vapuṣānvitam ||
mūrdhabhiḥ patitāḥ sarve vismayotphullalocanāḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

मार्कण्डेय उवाच तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम् उदिते सूर्यमण्डले ॥ कृतपूर्वाह्णिकाः सर्वे समेयुस् ते तपोधनाः ॥ तद् एव सर्वं सावित्र्या महाभाग्यं महर्षयः ॥ द्युमत्सेनाय नातृप्यन् कथयन्तः पुनः पुनः ॥ ततः प्रकृतयः सर्वाः शाल्वेभ्यो ऽभ्यागता नृप ॥ आचख्युर् निहतं चैव स्वेनामात्येन तं नृपम् ॥ तं मन्त्रिणा हतं श्रुत्वा ससहायं सबान्धवम् ॥ न्यवेदयन् यथातत्त्वं विद्रुतं च द्विषद्बलम् ॥ ऐकमत्यं च सर्वस्य जनस्याथ नृपं प्रति ॥ सचक्षुर् वाप्य् अचक्षुर् वा स नो राजा भवत्व् इति ॥ अनेन निश्चयेनेह वयं प्रस्थापिता नृप ॥ प्राप्तानीमानि यानानि चतुरङ्गं च ते बलम् ॥ प्रयाहि राजन् भद्रं ते घुष्टस् ते नगरे जयः ॥ अध्यास्स्व चिररात्राय पितृपैतामहं पदम् ॥ चक्षुष्मन्तं च तं दृष्ट्वा राजानं वपुषान्वितम् ॥ मूर्धभिः पतिताः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥mārkaṇḍeya uvāca tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām udite sūryamaṇḍale || kṛtapūrvāhṇikāḥ sarve sameyus te tapodhanāḥ || tad eva sarvaṃ sāvitryā mahābhāgyaṃ maharṣayaḥ || dyumatsenāya nātṛpyan kathayantaḥ punaḥ punaḥ || tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ śālvebhyo 'bhyāgatā nṛpa || ācakhyur nihataṃ caiva svenāmātyena taṃ nṛpam || taṃ mantriṇā hataṃ śrutvā sasahāyaṃ sabāndhavam || nyavedayan yathātattvaṃ vidrutaṃ ca dviṣadbalam || aikamatyaṃ ca sarvasya janasyātha nṛpaṃ prati || sacakṣur vāpy acakṣur vā sa no rājā bhavatv iti || anena niścayeneha vayaṃ prasthāpitā nṛpa || prāptānīmāni yānāni caturaṅgaṃ ca te balam || prayāhi rājan bhadraṃ te ghuṣṭas te nagare jayaḥ || adhyāssva cirarātrāya pitṛpaitāmahaṃ padam || cakṣuṣmantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ vapuṣānvitam || mūrdhabhiḥ patitāḥ sarve vismayotphullalocanāḥ ||Когда ночь прошла и взошло солнце, все тапасвины, совершив утренние обряды, собрались и снова и снова без насыщения рассказывали Дьюматсене о великой благой доле Савитри; затем из страны Шальвов приходят все подданные и сообщают, что прежний царь был убит собственным министром вместе с помощниками и родичами, а войско врага разбежалось; весь народ единодушен: зрячий или слепой Дьюматсена пусть будет их царем; с этим решением их послали, уже прибыли колесницы и четырехчастное войско; они просят царя идти, потому что в городе провозглашена его победа, и занять отцовское и дедовское место надолго; увидев зрячего и прекрасного царя, все падают головами к его ногам с раскрытыми от изумления глазами.

Translation

Когда ночь прошла и взошло солнце, все тапасвины, совершив утренние обряды, собрались и снова и снова без насыщения рассказывали Дьюматсене о великой благой доле Савитри. Затем из страны Шальвов пришли все подданные и сообщили: прежний царь убит собственным министром вместе с помощниками и родичами, а войско врага разбежалось. Весь народ единодушен: зрячий или слепой, Дьюматсена пусть будет их царем. «С этим решением нас послали. Уже прибыли колесницы и твое четырехчастное войско. Иди, царь, благо тебе: в городе провозглашена твоя победа. Займи надолго место отцов и дедов». Увидев царя зрячим и прекрасным, все с раскрытыми от изумления глазами пали головами к его ногам».

Commentary

Второй дар Ямы исполняется без усилия Дьюматсены: царство возвращается само, когда срок беды завершен. Дхарма восстанавливает не только тело, но и общественный порядок.

Version

5b33d401418f · published Jun 18, 2026, 7:51:36 AM UTC