Mahabharata 3.293.1-13

Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
एतस्मिन्न् एव काले तु धृतराष्ट्रस्य वै सखा ॥
सूतो ऽधिरथ इत्य् एव सदारो जाह्नवीं ययौ ॥
तस्य भार्याभवद् राजन् रूपेणासदृशी भुवि ॥
राधा नाम महाभागा न सा पुत्रम् अविन्दत ॥
अपत्यार्थे परं यत्नम् अकरोच् च विशेषतः ॥
सा ददर्शाथ मञ्जूषाम् उह्यमानां यदृच्छया ॥
दत्तरक्षाप्रतिसराम् अन्वालभनशोभिताम् ॥
ऊर्मीतरङ्गैर् जाह्नव्याः समानीताम् उपह्वरम् ॥
सा तां कौतूहलात् प्राप्तां ग्राहयाम् आस भामिनी ॥
ततो निवेदयाम् आस सूतस्याधिरथस्य वै ॥
स ताम् उद्धृत्य मञ्जूषाम् उत्सार्य जलम् अन्तिकात् ॥
यन्त्रैर् उद्घाटयाम् आस सो ऽपश्यत् तत्र बालकम् ॥
तरुणादित्यसंकाशं हेमवर्मधरं तथा ॥
मृष्टकुण्डलयुक्तेन वदनेन विराजता ॥
स सूतो भार्यया सार्धं विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥
अङ्कम् आरोप्य तं बालं भार्यां वचनम् अब्रवीत् ॥
इदम् अत्यद्भुतं भीरु यतो जातो ऽस्मि भामिनि ॥
दृष्टवान् देवगर्भो ऽयं मन्ये ऽस्मान् समुपागतः ॥
अनपत्यस्य पुत्रो ऽयं देवैर् दत्तो ध्रुवं मम ॥
इत्य् उक्त्वा तं ददौ पुत्रं राधायै स महीपते ॥
प्रतिजग्राह तं राधा विधिवद् दिव्यरूपिणम् ॥
पुत्रं कमलगर्भाभं देवगर्भं श्रिया वृतम् ॥
पुपोष चैनं विधिवद् ववृधे स च वीर्यवान् ॥
ततः प्रभृति चाप्य् अन्ये प्राभवन्न् औरसाः सुताः ॥
वसुवर्मधरं दृष्ट्वा तं बालं हेमकुण्डलम् ॥
नामास्य वसुषेणेति ततश् चक्रुर् द्विजातयः ॥
एवं स सूतपुत्रत्वं जगामामितविक्रमः ॥
वसुषेण इति ख्यातो वृष इत्य् एव च प्रभुः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
etasminn eva kāle tu dhṛtarāṣṭrasya vai sakhā ||
sūto 'dhiratha ity eva sadāro jāhnavīṃ yayau ||
tasya bhāryābhavad rājan rūpeṇāsadṛśī bhuvi ||
rādhā nāma mahābhāgā na sā putram avindata ||
apatyārthe paraṃ yatnam akaroc ca viśeṣataḥ ||
sā dadarśātha mañjūṣām uhyamānāṃ yadṛcchayā ||
dattarakṣāpratisarām anvālabhanaśobhitām ||
ūrmītaraṅgair jāhnavyāḥ samānītām upahvaram ||
sā tāṃ kautūhalāt prāptāṃ grāhayām āsa bhāminī ||
tato nivedayām āsa sūtasyādhirathasya vai ||
sa tām uddhṛtya mañjūṣām utsārya jalam antikāt ||
yantrair udghāṭayām āsa so 'paśyat tatra bālakam ||
taruṇādityasaṃkāśaṃ hemavarmadharaṃ tathā ||
mṛṣṭakuṇḍalayuktena vadanena virājatā ||
sa sūto bhāryayā sārdhaṃ vismayotphullalocanaḥ ||
aṅkam āropya taṃ bālaṃ bhāryāṃ vacanam abravīt ||
idam atyadbhutaṃ bhīru yato jāto 'smi bhāmini ||
dṛṣṭavān devagarbho 'yaṃ manye 'smān samupāgataḥ ||
anapatyasya putro 'yaṃ devair datto dhruvaṃ mama ||
ity uktvā taṃ dadau putraṃ rādhāyai sa mahīpate ||
pratijagrāha taṃ rādhā vidhivad divyarūpiṇam ||
putraṃ kamalagarbhābhaṃ devagarbhaṃ śriyā vṛtam ||
pupoṣa cainaṃ vidhivad vavṛdhe sa ca vīryavān ||
tataḥ prabhṛti cāpy anye prābhavann aurasāḥ sutāḥ ||
vasuvarmadharaṃ dṛṣṭvā taṃ bālaṃ hemakuṇḍalam ||
nāmāsya vasuṣeṇeti tataś cakrur dvijātayaḥ ||
evaṃ sa sūtaputratvaṃ jagāmāmitavikramaḥ ||
vasuṣeṇa iti khyāto vṛṣa ity eva ca prabhuḥ ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

वैशंपायन उवाच एतस्मिन्न् एव काले तु धृतराष्ट्रस्य वै सखा ॥ सूतो ऽधिरथ इत्य् एव सदारो जाह्नवीं ययौ ॥ तस्य भार्याभवद् राजन् रूपेणासदृशी भुवि ॥ राधा नाम महाभागा न सा पुत्रम् अविन्दत ॥ अपत्यार्थे परं यत्नम् अकरोच् च विशेषतः ॥ सा ददर्शाथ मञ्जूषाम् उह्यमानां यदृच्छया ॥ दत्तरक्षाप्रतिसराम् अन्वालभनशोभिताम् ॥ ऊर्मीतरङ्गैर् जाह्नव्याः समानीताम् उपह्वरम् ॥ सा तां कौतूहलात् प्राप्तां ग्राहयाम् आस भामिनी ॥ ततो निवेदयाम् आस सूतस्याधिरथस्य वै ॥ स ताम् उद्धृत्य मञ्जूषाम् उत्सार्य जलम् अन्तिकात् ॥ यन्त्रैर् उद्घाटयाम् आस सो ऽपश्यत् तत्र बालकम् ॥ तरुणादित्यसंकाशं हेमवर्मधरं तथा ॥ मृष्टकुण्डलयुक्तेन वदनेन विराजता ॥ स सूतो भार्यया सार्धं विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ अङ्कम् आरोप्य तं बालं भार्यां वचनम् अब्रवीत् ॥ इदम् अत्यद्भुतं भीरु यतो जातो ऽस्मि भामिनि ॥ दृष्टवान् देवगर्भो ऽयं मन्ये ऽस्मान् समुपागतः ॥ अनपत्यस्य पुत्रो ऽयं देवैर् दत्तो ध्रुवं मम ॥ इत्य् उक्त्वा तं ददौ पुत्रं राधायै स महीपते ॥ प्रतिजग्राह तं राधा विधिवद् दिव्यरूपिणम् ॥ पुत्रं कमलगर्भाभं देवगर्भं श्रिया वृतम् ॥ पुपोष चैनं विधिवद् ववृधे स च वीर्यवान् ॥ ततः प्रभृति चाप्य् अन्ये प्राभवन्न् औरसाः सुताः ॥ वसुवर्मधरं दृष्ट्वा तं बालं हेमकुण्डलम् ॥ नामास्य वसुषेणेति ततश् चक्रुर् द्विजातयः ॥ एवं स सूतपुत्रत्वं जगामामितविक्रमः ॥ वसुषेण इति ख्यातो वृष इत्य् एव च प्रभुः ॥vaiśaṃpāyana uvāca etasminn eva kāle tu dhṛtarāṣṭrasya vai sakhā || sūto 'dhiratha ity eva sadāro jāhnavīṃ yayau || tasya bhāryābhavad rājan rūpeṇāsadṛśī bhuvi || rādhā nāma mahābhāgā na sā putram avindata || apatyārthe paraṃ yatnam akaroc ca viśeṣataḥ || sā dadarśātha mañjūṣām uhyamānāṃ yadṛcchayā || dattarakṣāpratisarām anvālabhanaśobhitām || ūrmītaraṅgair jāhnavyāḥ samānītām upahvaram || sā tāṃ kautūhalāt prāptāṃ grāhayām āsa bhāminī || tato nivedayām āsa sūtasyādhirathasya vai || sa tām uddhṛtya mañjūṣām utsārya jalam antikāt || yantrair udghāṭayām āsa so 'paśyat tatra bālakam || taruṇādityasaṃkāśaṃ hemavarmadharaṃ tathā || mṛṣṭakuṇḍalayuktena vadanena virājatā || sa sūto bhāryayā sārdhaṃ vismayotphullalocanaḥ || aṅkam āropya taṃ bālaṃ bhāryāṃ vacanam abravīt || idam atyadbhutaṃ bhīru yato jāto 'smi bhāmini || dṛṣṭavān devagarbho 'yaṃ manye 'smān samupāgataḥ || anapatyasya putro 'yaṃ devair datto dhruvaṃ mama || ity uktvā taṃ dadau putraṃ rādhāyai sa mahīpate || pratijagrāha taṃ rādhā vidhivad divyarūpiṇam || putraṃ kamalagarbhābhaṃ devagarbhaṃ śriyā vṛtam || pupoṣa cainaṃ vidhivad vavṛdhe sa ca vīryavān || tataḥ prabhṛti cāpy anye prābhavann aurasāḥ sutāḥ || vasuvarmadharaṃ dṛṣṭvā taṃ bālaṃ hemakuṇḍalam || nāmāsya vasuṣeṇeti tataś cakrur dvijātayaḥ || evaṃ sa sūtaputratvaṃ jagāmāmitavikramaḥ || vasuṣeṇa iti khyāto vṛṣa ity eva ca prabhuḥ ||В это время друг Дхритараштры, сута Адхиратха, вместе с женой идет к Ганге; его жена Радха, несравненная красотой и бездетная, особенно старалась ради потомства; случайно она видит ящик, принесенный волнами Ганги к берегу, с охранными повязками и украшениями, велит взять его и сообщает Адхиратхе; тот вынимает ящик из воды, открывает устройствами и видит ребенка, подобного молодому солнцу, в золотой броне, с сияющим лицом и чистыми серьгами; пораженный Адхиратха с женой берет ребенка на колени и говорит, что с рождения не видел такого чуда, это божественный плод пришел к ним; бездетному ему боги дали сына; он отдает ребенка Радхе, и она по правилу принимает божественного младенца, подобного сердцевине лотоса и окруженного Шри; она растит его по правилу, он растет могучим, а затем у нее рождаются и другие родные сыновья; увидев ребенка в драгоценной броне и золотых серьгах, брахманы называют его Васушена; так безмерно доблестный становится сыном суты, известным как Васушена и Вриша.

Translation

В это время друг Дхритараштры, сута Адхиратха, вместе с женой пришел к Ганге. Его жена Радха, несравненная красотой и бездетная, особенно старалась ради потомства. Случайно она увидела ящик, принесенный волнами Ганги к берегу, с охранными повязками и украшениями. Из любопытства она велела взять его и сообщила Адхиратхе. Тот вынул ящик из воды, открыл его устройствами и увидел ребенка, подобного молодому солнцу, в золотой броне, с сияющим лицом и чистыми серьгами. Пораженный Адхиратха с женой взял ребенка на колени и сказал: «Такого чуда я не видел с рождения. Думаю, божественный плод пришел к нам. Бездетному мне боги дали сына». Он отдал ребенка Радхе, и она по правилу приняла божественного младенца, подобного сердцевине лотоса и окруженного Шри. Она растила его по правилу; он рос могучим, а затем у нее родились и другие родные сыновья. Увидев ребенка в драгоценной броне и золотых серьгах, брахманы назвали его Васушена. Так безмерно доблестный стал сыном суты, известный как Васушена и Вриша».

Commentary

Радха и Адхиратха не знают происхождения младенца, но принимают его как дар богов. В этом усыновлении есть настоящая милость, хотя оно одновременно скрывает царскую тайну Карны.

Version

f30ab4235577 · published Jun 18, 2026, 7:59:35 AM UTC