Mahabharata 3.298.12-24

Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
अरणीसहितं यस्य मृग आदाय गच्छति ॥
तस्याग्नयो न लुप्येरन् प्रथमो ऽस्तु वरो मम ॥
धर्म उवाच
अरणीसहितं तस्य ब्राह्मणस्य हृतं मया ॥
मृगवेषेण कौन्तेय जिज्ञासार्थं तव प्रभो ॥
वैशंपायन उवाच
ददानीत्य् एव भगवान् उत्तरं प्रत्यपद्यत ॥
अन्यं वरय भद्रं ते वरं त्वम् अमरोपम ॥
युधिष्ठिर उवाच
वर्षाणि द्वादशारण्ये त्रयोदशम् उपस्थितम् ॥
तत्र नो नाभिजानीयुर् वसतो मनुजाः क्व चित् ॥
वैशंपायन उवाच
ददानीत्य् एव भगवान् उत्तरं प्रत्यपद्यत ॥
भूयश् चाश्वासयाम् आस कौन्तेयं सत्यविक्रमम् ॥
यद्य् अपि स्वेन रूपेण चरिष्यथ महीम् इमाम् ॥
न वो विज्ञास्यते कश् चित् त्रिषु लोकेषु भारत ॥
वर्षं त्रयोदशं चेदं मत्प्रसादात् कुरूद्वहाः ॥
विराटनगरे गूढा अविज्ञाताश् चरिष्यथ ॥
यद् वः संकल्पितं रूपं मनसा यस्य यादृशम् ॥
तादृशं तादृशं सर्वे छन्दतो धारयिष्यथ ॥
अरणीसहितं चेदं ब्राह्मणाय प्रयच्छत ॥
जिज्ञासार्थं मया ह्य् एतद् आहृतं मृगरूपिणा ॥
तृतीयं गृह्यतां पुत्र वरम् अप्रतिमं महत् ॥
त्वं हि मत्प्रभवो राजन् विदुरश् च ममांशभाक् ॥
युधिष्ठिर उवाच
देवदेवो मया दृष्टो भवान् साक्षात् सनातनः ॥
यं ददासि वरं तुष्टस् तं ग्रहीष्याम्य् अहं पितः ॥
जयेयं लोभमोहौ च क्रोधं चाहं सदा विभो ॥
दाने तपसि सत्ये च मनो मे सततं भवेत् ॥
धर्म उवाच
उपपन्नो गुणैः सर्वैः स्वभावेनासि पाण्डव ॥
भवान् धर्मः पुनश् चैव यथोक्तं ते भविष्यति ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
araṇīsahitaṃ yasya mṛga ādāya gacchati ||
tasyāgnayo na lupyeran prathamo 'stu varo mama ||
dharma uvāca
araṇīsahitaṃ tasya brāhmaṇasya hṛtaṃ mayā ||
mṛgaveṣeṇa kaunteya jijñāsārthaṃ tava prabho ||
vaiśaṃpāyana uvāca
dadānīty eva bhagavān uttaraṃ pratyapadyata ||
anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ tvam amaropama ||
yudhiṣṭhira uvāca
varṣāṇi dvādaśāraṇye trayodaśam upasthitam ||
tatra no nābhijānīyur vasato manujāḥ kva cit ||
vaiśaṃpāyana uvāca
dadānīty eva bhagavān uttaraṃ pratyapadyata ||
bhūyaś cāśvāsayām āsa kaunteyaṃ satyavikramam ||
yady api svena rūpeṇa cariṣyatha mahīm imām ||
na vo vijñāsyate kaś cit triṣu lokeṣu bhārata ||
varṣaṃ trayodaśaṃ cedaṃ matprasādāt kurūdvahāḥ ||
virāṭanagare gūḍhā avijñātāś cariṣyatha ||
yad vaḥ saṃkalpitaṃ rūpaṃ manasā yasya yādṛśam ||
tādṛśaṃ tādṛśaṃ sarve chandato dhārayiṣyatha ||
araṇīsahitaṃ cedaṃ brāhmaṇāya prayacchata ||
jijñāsārthaṃ mayā hy etad āhṛtaṃ mṛgarūpiṇā ||
tṛtīyaṃ gṛhyatāṃ putra varam apratimaṃ mahat ||
tvaṃ hi matprabhavo rājan viduraś ca mamāṃśabhāk ||
yudhiṣṭhira uvāca
devadevo mayā dṛṣṭo bhavān sākṣāt sanātanaḥ ||
yaṃ dadāsi varaṃ tuṣṭas taṃ grahīṣyāmy ahaṃ pitaḥ ||
jayeyaṃ lobhamohau ca krodhaṃ cāhaṃ sadā vibho ||
dāne tapasi satye ca mano me satataṃ bhavet ||
dharma uvāca
upapanno guṇaiḥ sarvaiḥ svabhāvenāsi pāṇḍava ||
bhavān dharmaḥ punaś caiva yathoktaṃ te bhaviṣyati ||

Word-by-word

SanskritIASTMeaning

युधिष्ठिर उवाच अरणीसहितं यस्य मृग आदाय गच्छति ॥ तस्याग्नयो न लुप्येरन् प्रथमो ऽस्तु वरो मम ॥ धर्म उवाच अरणीसहितं तस्य ब्राह्मणस्य हृतं मया ॥ मृगवेषेण कौन्तेय जिज्ञासार्थं तव प्रभो ॥ वैशंपायन उवाच ददानीत्य् एव भगवान् उत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ अन्यं वरय भद्रं ते वरं त्वम् अमरोपम ॥ युधिष्ठिर उवाच वर्षाणि द्वादशारण्ये त्रयोदशम् उपस्थितम् ॥ तत्र नो नाभिजानीयुर् वसतो मनुजाः क्व चित् ॥ वैशंपायन उवाच ददानीत्य् एव भगवान् उत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ भूयश् चाश्वासयाम् आस कौन्तेयं सत्यविक्रमम् ॥ यद्य् अपि स्वेन रूपेण चरिष्यथ महीम् इमाम् ॥ न वो विज्ञास्यते कश् चित् त्रिषु लोकेषु भारत ॥ वर्षं त्रयोदशं चेदं मत्प्रसादात् कुरूद्वहाः ॥ विराटनगरे गूढा अविज्ञाताश् चरिष्यथ ॥ यद् वः संकल्पितं रूपं मनसा यस्य यादृशम् ॥ तादृशं तादृशं सर्वे छन्दतो धारयिष्यथ ॥ अरणीसहितं चेदं ब्राह्मणाय प्रयच्छत ॥ जिज्ञासार्थं मया ह्य् एतद् आहृतं मृगरूपिणा ॥ तृतीयं गृह्यतां पुत्र वरम् अप्रतिमं महत् ॥ त्वं हि मत्प्रभवो राजन् विदुरश् च ममांशभाक् ॥ युधिष्ठिर उवाच देवदेवो मया दृष्टो भवान् साक्षात् सनातनः ॥ यं ददासि वरं तुष्टस् तं ग्रहीष्याम्य् अहं पितः ॥ जयेयं लोभमोहौ च क्रोधं चाहं सदा विभो ॥ दाने तपसि सत्ये च मनो मे सततं भवेत् ॥ धर्म उवाच उपपन्नो गुणैः सर्वैः स्वभावेनासि पाण्डव ॥ भवान् धर्मः पुनश् चैव यथोक्तं ते भविष्यति ॥yudhiṣṭhira uvāca araṇīsahitaṃ yasya mṛga ādāya gacchati || tasyāgnayo na lupyeran prathamo 'stu varo mama || dharma uvāca araṇīsahitaṃ tasya brāhmaṇasya hṛtaṃ mayā || mṛgaveṣeṇa kaunteya jijñāsārthaṃ tava prabho || vaiśaṃpāyana uvāca dadānīty eva bhagavān uttaraṃ pratyapadyata || anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ tvam amaropama || yudhiṣṭhira uvāca varṣāṇi dvādaśāraṇye trayodaśam upasthitam || tatra no nābhijānīyur vasato manujāḥ kva cit || vaiśaṃpāyana uvāca dadānīty eva bhagavān uttaraṃ pratyapadyata || bhūyaś cāśvāsayām āsa kaunteyaṃ satyavikramam || yady api svena rūpeṇa cariṣyatha mahīm imām || na vo vijñāsyate kaś cit triṣu lokeṣu bhārata || varṣaṃ trayodaśaṃ cedaṃ matprasādāt kurūdvahāḥ || virāṭanagare gūḍhā avijñātāś cariṣyatha || yad vaḥ saṃkalpitaṃ rūpaṃ manasā yasya yādṛśam || tādṛśaṃ tādṛśaṃ sarve chandato dhārayiṣyatha || araṇīsahitaṃ cedaṃ brāhmaṇāya prayacchata || jijñāsārthaṃ mayā hy etad āhṛtaṃ mṛgarūpiṇā || tṛtīyaṃ gṛhyatāṃ putra varam apratimaṃ mahat || tvaṃ hi matprabhavo rājan viduraś ca mamāṃśabhāk || yudhiṣṭhira uvāca devadevo mayā dṛṣṭo bhavān sākṣāt sanātanaḥ || yaṃ dadāsi varaṃ tuṣṭas taṃ grahīṣyāmy ahaṃ pitaḥ || jayeyaṃ lobhamohau ca krodhaṃ cāhaṃ sadā vibho || dāne tapasi satye ca mano me satataṃ bhavet || dharma uvāca upapanno guṇaiḥ sarvaiḥ svabhāvenāsi pāṇḍava || bhavān dharmaḥ punaś caiva yathoktaṃ te bhaviṣyati ||Юдхиштхира просит первым даром, чтобы у брахмана, чьи арани унес олень, не прекратились огни; Дхарма говорит, что он сам в облике оленя унес арани ради испытания Юдхиштхиры, и дарует это, затем предлагает второй дар; Юдхиштхира просит, чтобы в тринадцатом году, после двенадцати лет леса, никто из людей не узнал их, где бы они ни жили; Дхарма дарует это и утешает: даже если они будут ходить по земле в собственном облике, никто в трех мирах не узнает их; по его милости они скрыто и неузнанно проживут год в городе Вираты и смогут принять любой задуманный облик; пусть они вернут арани брахману, потому что Дхарма унес их в виде оленя только ради испытания; затем он предлагает третий великий дар, говоря, что Юдхиштхира рожден от него, а Видура — его доля; Юдхиштхира говорит, что увидел самого вечного бога богов, и просит: пусть он всегда побеждает жадность, заблуждение и гнев, а его ум постоянно будет в даре, тапасе и истине; Дхарма отвечает, что Юдхиштхира по природе наделен всеми качествами и сам есть дхарма, и все будет так, как сказано.

Translation

Юдхиштхира сказал: «Пусть у брахмана, чьи арани унес олень, не прекратятся огни. Это мой первый дар». Дхарма ответил: «Это я, Каунтея, в облике оленя унес арани того брахмана, чтобы испытать тебя». Он даровал это и предложил другой дар. Юдхиштхира сказал: «Двенадцать лет мы прожили в лесу, настал тринадцатый. Пусть, где бы мы ни жили, никто из людей нас не узнает». Дхарма даровал это и снова утешил Каунтею: «Даже если вы будете ходить по земле в собственном облике, никто в трех мирах не узнает вас. По моей милости вы скрыто и неузнанно проживете этот тринадцатый год в городе Вираты. Какой облик каждый из вас задумает, такой по желанию и примет. Отдайте эти арани брахману: я унес их в виде оленя ради испытания. Прими третий великий несравненный дар, сын. Ты рожден от меня, царь, и Видура - моя доля». Юдхиштхира сказал: «Я увидел самого вечного бога богов. Раз ты доволен и даешь дар, отец, я приму его: пусть я всегда побеждаю жадность, заблуждение и гнев, и пусть мой ум постоянно будет в даре, тапасе и истине». Дхарма сказал: «Ты по природе наделен всеми качествами, Пандава. Ты сам снова дхарма; все будет так, как ты сказал».

Commentary

Даже перед отцом-богом Юдхиштхира просит сначала о брахманском огне, затем о защите общего долга, и только потом о внутренней победе над жадностью и гневом.

Version

5486c46eab6d · published Jun 18, 2026, 7:59:35 AM UTC