Mahabharata
Bṛhannaḍā-praveśa-parva (Arjuna in the Women's Quarters)4.10.1-7
3806 / 15823
Mahabharata · 4.10.1-7
Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
अथापरो ऽदृश्यत रूपसंपदा; स्त्रीणाम् अलंकारधरो बृहत् पुमान् ॥
प्राकारवप्रे प्रतिमुच्य कुण्डले; दीर्घे च कम्बू परिहाटके शुभे ॥
बहूंश् च दीर्घांश् च विकीर्य मूर्धजान्; महाभुजो वारणमत्तविक्रमः ॥
गतेन भूमिम् अभिकम्पयंस् तदा; विराटम् आसाद्य सभासमीपतः ॥
तं प्रेक्ष्य राजोपगतं सभातले; सत्रप्रतिच्छन्नम् अरिप्रमाथिनम् ॥
विराजमानं परमेण वर्चसा; सुतं महेन्द्रस्य गजेन्द्रविक्रमम् ॥
सर्वान् अपृच्छच् च समीपचारिणः; कुतो ऽयम् आयाति न मे पुरा श्रुतः ॥
न चैनम् ऊचुर् विदितं तदा नराः; सविस्मितं वाक्यम् इदं नृपो ऽब्रवीत् ॥
सर्वोपपन्नः पुरुषो मनोरमः; श्यामो युवा वारणयूथपोपमः ॥
विमुच्य कम्बू परिहाटके शुभे; विमुच्य वेणीम् अपिनह्य कुण्डले ॥
शिखी सुकेशः परिधाय चान्यथा; भवस्व धन्वी कवची शरी तथा ॥
आरुह्य यानं परिधावतां भवान्; सुतैः समो मे भव वा मया समः ॥
वृद्धो ह्य् अहं वै परिहारकामः; सर्वान् मत्स्यांस् तरसा पालयस्व ॥
नैवंविधाः क्लीबरूपा भवन्ति; कथं चनेति प्रतिभाति मे मनः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
athāparo 'dṛśyata rūpasaṃpadā; strīṇām alaṃkāradharo bṛhat pumān ||
prākāravapre pratimucya kuṇḍale; dīrghe ca kambū parihāṭake śubhe ||
bahūṃś ca dīrghāṃś ca vikīrya mūrdhajān; mahābhujo vāraṇamattavikramaḥ ||
gatena bhūmim abhikampayaṃs tadā; virāṭam āsādya sabhāsamīpataḥ ||
taṃ prekṣya rājopagataṃ sabhātale; satrapraticchannam aripramāthinam ||
virājamānaṃ parameṇa varcasā; sutaṃ mahendrasya gajendravikramam ||
sarvān apṛcchac ca samīpacāriṇaḥ; kuto 'yam āyāti na me purā śrutaḥ ||
na cainam ūcur viditaṃ tadā narāḥ; savismitaṃ vākyam idaṃ nṛpo 'bravīt ||
sarvopapannaḥ puruṣo manoramaḥ; śyāmo yuvā vāraṇayūthapopamaḥ ||
vimucya kambū parihāṭake śubhe; vimucya veṇīm apinahya kuṇḍale ||
śikhī sukeśaḥ paridhāya cānyathā; bhavasva dhanvī kavacī śarī tathā ||
āruhya yānaṃ paridhāvatāṃ bhavān; sutaiḥ samo me bhava vā mayā samaḥ ||
vṛddho hy ahaṃ vai parihārakāmaḥ; sarvān matsyāṃs tarasā pālayasva ||
naivaṃvidhāḥ klībarūpā bhavanti; kathaṃ caneti pratibhāti me manaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
वैशंपायनvaiśaṃpāyanaVaishampayana
उवाचuvācasaid
अथापरोathāparoform athāparo
ऽदृश्यत'dṛśyataform 'dṛśyata
रूपसंपदाrūpasaṃpadāform rūpasaṃpadā
स्त्रीणाम्strīṇāmwoman
अलंकारधरोalaṃkāradharoform alaṃkāradharo
बृहत्bṛhatform bṛhat
पुमान्pumānman
प्राकारवप्रेprākāravapreform prākāravapre
प्रतिमुच्यpratimucyaform pratimucya
कुण्डलेkuṇḍaleearrings
दीर्घेdīrgheform dīrghe
caand
कम्बूkambūform kambū
परिहाटकेparihāṭakeform parihāṭake
शुभेśubheO beautiful one
बहूंश्bahūṃśform bahūṃś
caand
दीर्घांश्dīrghāṃśform dīrghāṃś
caand
विकीर्यvikīryaform vikīrya
मूर्धजान्mūrdhajānform mūrdhajān
महाभुजोmahābhujogreat
वारणमत्तविक्रमःvāraṇamattavikramaḥform vāraṇamattavikramaḥ
गतेनgatenaform gatena
भूमिम्bhūmimearth
अभिकम्पयंस्abhikampayaṃsform abhikampayaṃs
तदाtadāthen
विराटम्virāṭamVirata
आसाद्यāsādyahaving reached
सभासमीपतःsabhāsamīpataḥform sabhāsamīpataḥ
तंtaṃhim, that one
प्रेक्ष्यprekṣyahaving seen
राजोपगतंrājopagataṃking
सभातलेsabhātaleform sabhātale
सत्रप्रतिच्छन्नम्satrapraticchannamto strike, to kill
अरिप्रमाथिनम्aripramāthinamform aripramāthinam
विराजमानंvirājamānaṃking
परमेणparameṇaform parameṇa
वर्चसाvarcasāform varcasā
सुतंsutaṃson
महेन्द्रस्यmahendrasyaform mahendrasya
गजेन्द्रविक्रमम्gajendravikramamelephant
सर्वान्sarvānall
अपृच्छच्apṛcchacform apṛcchac
caand
समीपचारिणःsamīpacāriṇaḥform samīpacāriṇaḥ
कुतोkutowhence?
ऽयम्'yamthis
आयातिāyāticomes
nanot
मेmeto me, my
पुराpurābefore
श्रुतःśrutaḥform śrutaḥ
nanot
चैनम्cainamand him
ऊचुर्ūcurform ūcur
विदितंviditaṃknown
तदाtadāthen
नराःnarāḥman, husband
सविस्मितंsavismitaṃform savismitaṃ
वाक्यम्vākyamword, speech
इदंidaṃthis
नृपोnṛpoking
ऽब्रवीत्'bravītsaid
सर्वोपपन्नःsarvopapannaḥform sarvopapannaḥ
पुरुषोpuruṣoman
मनोरमःmanoramaḥform manoramaḥ
श्यामोśyāmoform śyāmo
युवाyuvāyoung
वारणयूथपोपमःvāraṇayūthapopamaḥform vāraṇayūthapopamaḥ
विमुच्यvimucyahaving freed
कम्बूkambūform kambū
परिहाटकेparihāṭakeform parihāṭake
शुभेśubheO beautiful one
विमुच्यvimucyahaving freed
वेणीम्veṇīmform veṇīm
अपिनह्यapinahyaform apinahya
कुण्डलेkuṇḍaleearrings
शिखीśikhīform śikhī
सुकेशःsukeśaḥhair
परिधायparidhāyaform paridhāya
चान्यथाcānyathāform cānyathā
भवस्वbhavasvaform bhavasva
धन्वीdhanvīto strike, to kill
कवचीkavacīarmor
शरीśarīform śarī
तथाtathāthus, also
आरुह्यāruhyaform āruhya
यानंyānaṃchariot
परिधावतांparidhāvatāṃform paridhāvatāṃ
भवान्bhavānyou, lord
सुतैःsutaiḥson
समोsamoform samo
मेmeto me, my
भवbhavabe
वाor
मयाmayāby me
समःsamaḥform samaḥ
वृद्धोvṛddhoform vṛddho
ह्य्hyindeed
अहंahaṃI
वैvaitruly
परिहारकामःparihārakāmaḥform parihārakāmaḥ
सर्वान्sarvānall
मत्स्यांस्matsyāṃsMatsya
तरसाtarasāswiftly
पालयस्वpālayasvaform pālayasva
नैवंविधाःnaivaṃvidhāḥform naivaṃvidhāḥ
क्लीबरूपाklībarūpāform klībarūpā
भवन्तिbhavantiare, occur
कथंkathaṃhow?
चनेतिcanetiform caneti
प्रतिभातिpratibhātiform pratibhāti
मेmeto me, my
मनःmanaḥmind
Translation

Vaishampayana said: "Then another one appeared: a tall man adorned with women's ornaments, rich in beauty, wearing earrings fastened like a rampart, with long, lovely bracelets. Scattering his abundant long hair, mighty-armed, moving with the gait of a maddened elephant, he seemed to make the earth tremble with his step as he approached Virata at the entrance to the assembly hall. Seeing him come to the king in the hall, a crusher of foes cloaked in shame, blazing with supreme splendor, a son of Mahendra with the bearing of a lord of elephants, the king asked all those standing near: 'Whence does he come? I have never heard of him before.' The people, not knowing him, said nothing, and the king, astonished, spoke these words: 'This man is wholly accomplished and pleasing, dark-hued, youthful, like the leader of a herd of elephants. Take off those lovely bracelets and earrings, undo that braid, put your earrings on differently; with your hair well-dressed, dressed otherwise, become a bowman, armored, with arrows as well. Mount a chariot and drive swiftly. Be my equal, or the equal of my sons. I am old and wish for rest; guard all the Matsyas with your strength. To my mind, it seems that such men are never truly of the neuter kind.'"

Version

492ccec9fba0 · published Jul 16, 2026, 5:58:59 PM UTC

Available inRUEN

Page between verses with