धृतराष्ट्र उवाच
यद् इदं भारतं वर्षं यत्रेदं मूर्छितं बलम् ॥
यत्रातिमात्रं लुब्धो ऽयं पुत्रो दुर्योधनो मम ॥
यत्र गृद्धाः पाण्डुसुता यत्र मे सज्जते मनः ॥
एतन् मे तत्त्वम् आचक्ष्व कुशलो ह्य् असि संजय ॥
संजय उवाच
न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन् वचो मम ॥
गृद्धो दुर्योधनस् तत्र शकुनिश् चापि सौबलः ॥
अपरे क्षत्रियाश् चापि नानाजनपदेश्वराः ॥
ये गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम् ॥
अत्र ते वर्णयिष्यामि वर्षं भारत भारतम् ॥
प्रियम् इन्द्रस्य देवस्य मनोर् वैवस्वतस्य च ॥
पृथोश् च राजन् वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर् महात्मनः ॥
ययातेर् अम्बरीषस्य मान्धातुर् नहुषस्य च ॥
तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेर् औशीनरस्य च ॥
ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस् तथा ॥
अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम् ॥
सर्वेषाम् एव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम् ॥
तत् ते वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतम् अरिंदम ॥
शृणु मे गदतो राजन् यन् मां त्वं परिपृच्छसि ॥
dhṛtarāṣṭra uvāca
yad idaṃ bhārataṃ varṣaṃ yatredaṃ mūrchitaṃ balam ||
yatrātimātraṃ lubdho 'yaṃ putro duryodhano mama ||
yatra gṛddhāḥ pāṇḍusutā yatra me sajjate manaḥ ||
etan me tattvam ācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya ||
saṃjaya uvāca
na tatra pāṇḍavā gṛddhāḥ śṛṇu rājan vaco mama ||
gṛddho duryodhanas tatra śakuniś cāpi saubalaḥ ||
apare kṣatriyāś cāpi nānājanapadeśvarāḥ ||
ye gṛddhā bhārate varṣe na mṛṣyanti parasparam ||
atra te varṇayiṣyāmi varṣaṃ bhārata bhāratam ||
priyam indrasya devasya manor vaivasvatasya ca ||
pṛthoś ca rājan vainyasya tathekṣvākor mahātmanaḥ ||
yayāter ambarīṣasya māndhātur nahuṣasya ca ||
tathaiva mucukundasya śiber auśīnarasya ca ||
ṛṣabhasya tathailasya nṛgasya nṛpates tathā ||
anyeṣāṃ ca mahārāja kṣatriyāṇāṃ balīyasām ||
sarveṣām eva rājendra priyaṃ bhārata bhāratam ||
tat te varṣaṃ pravakṣyāmi yathāśrutam ariṃdama ||
śṛṇu me gadato rājan yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ||
Dhritarashtra said: "This Bharata-varsha, where such a military force has gathered, where my son Duryodhana is greedy beyond measure, where the sons of Pandu are greedy, and where my mind clings — tell me its true nature, Sanjaya, for you are skilled." Sanjaya said: "The Pandavas are not greedy for this land; hear my words, O king. Duryodhana is greedy for it, and so is Shakuni Saubala. Other kshatriyas too are greedy — lords of many lands who covet Bharata-varsha and cannot bear one another. Now I shall describe to you, O Bharata, Bharata-varsha, beloved of the god Indra, of Vaivasvata Manu, of King Prithu Vainya, of the great-souled Ikshvaku, of Yayati, Ambarisha, Mandhatri, Nahusha, Mucukunda, Shibi Aushinara, Rishabha, Aila, King Nriga, and other mighty kshatriyas. To all of them, O best of kings, the land of the Bharatas was dear. I shall tell you of this varsha as I have heard it; listen to me, O king, as I set forth what you have asked."
6a06d1aad46c · published Jul 17, 2026, 8:37:17 PM UTC
Available inRUENPage between verses with
Sanjaya at once corrects Dhritarashtra's moral vision: the cause of the war lies not in the Pandavas but in the greed of Duryodhana, Shakuni, and kings who cannot bear one another. The description of Bharata-varsha that follows begins as geography, but its meaning is ethical: the land is precious, yet greed for it turns royal duty into destruction.