Mahabharata
Karṇa-parva, adhyāya 48.4.90-105
8663 / 15823
Mahabharata · 8.4.90-105
Devanāgarī

संजय उवाच
यस्मिन् महास्त्राणि समर्पितानि; चित्राणि शुभ्राणि चतुर्विधानि ॥
दिव्यानि राजन् निहितानि चैव; द्रोणेन वीरद्विजसत्तमेन ॥
महारथः कृतिमान् क्षिप्रहस्तो; दृढायुधो दृढमुष्टिर् दृढेषुः ॥
स वीर्यवान् द्रोणपुत्रस् तरस्वी; व्यवस्थितो योद्धुकामस् त्वदर्थे ॥
आनर्तवासी हृदिकात्मजो ऽसौ; महारथः सात्वतानां वरिष्ठः ॥
स्वयं भोजः कृतवर्मा कृतास्त्रो; व्यवस्थितो योद्धुकामस् त्वदर्थे ॥
शारद्वतो गौतमश् चापि राजन्; महाबलो बहुचित्रास्त्रयोधी ॥
धनुश् चित्रं सुमहद् भारसाहं; व्यवस्थितो योत्स्यमानः प्रगृह्य ॥
आर्तायनिः समरे दुष्प्रकम्प्यः; सेनाग्रणीः प्रथमस् तावकानाम् ॥
स्वस्रेयांस् तान् पाण्डवेयान् विसृज्य; सत्यां वाचं तां चिकीर्षुस् तरस्वी ॥
तेजोवधं सूतपुत्रस्य संख्ये; प्रतिश्रुत्वाजातशत्रोः पुरस्तात् ॥
दुराधर्षः शक्रसमानवीर्यः; शल्यः स्थितो योद्धुकामस् त्वदर्थे ॥
आजानेयैः सैन्धवैः पार्वतीयैर्; नदीजकाम्बोजवनायुबाह्लिकैः ॥
गान्धारराजः स्वबलेन युक्तो; व्यवस्थितो योद्धुकामस् त्वदर्थे ॥
तथा सुतस् ते ज्वलनार्कवर्णं; रथं समास्थाय कुरुप्रवीर ॥
व्यवस्थितः कुरुमित्रो नरेन्द्र; व्यभ्रे सूर्यो भ्राजमानो यथा वै ॥
दुर्योधनो नागकुलस्य मध्ये; महावीर्यः सह सैन्यप्रवीरैः ॥
रथेन जाम्बूनदभूषणेन; व्यवस्थितः समरे योद्धुकामः ॥
स राजमध्ये पुरुषप्रवीरो; रराज जाम्बूनदचित्रवर्मा ॥
पद्मप्रभो वह्निर् इवाल्पधूमो; मेघान्तरे सूर्य इव प्रकाशः ॥
तथा सुषेणो ऽप्य् असिचर्मपाणिस्; तवात्मजः सत्यसेनश् च वीरः ॥
व्यवस्थितौ चित्रसेनेन सार्धं; हृष्टात्मानौ समरे योद्धुकामौ ॥
ह्रीनिषेधा भरता राजपुत्राश्; चित्रायुधः श्रुतकर्मा जयश् च ॥
शलश् च सत्यव्रतदुःशलौ च; व्यवस्थिता बलिनो योद्धुकामाः ॥
कैतव्यानाम् अधिपः शूरमानी; रणे रणे शत्रुहा राजपुत्रः ॥
पत्री हयी नागरथप्रयायी; व्यवस्थितो योद्धुकामस् त्वदर्थे ॥
वीरः श्रुतायुश् च श्रुतायुधश् च; चित्राङ्गदश् चित्रवर्मा स वीरः ॥
व्यवस्थिता ये तु सैन्ये नराग्र्याः; प्रहारिणो मानिनः सत्यसंधाः ॥
कर्णात्मजः सत्यसेनो महात्मा; व्यवस्थितः समरे योद्धुकामः ॥
अथापरौ कर्णसुतौ वरार्हौ; व्यवस्थितौ लघुहस्तौ नरेन्द्र ॥
बलं महद् दुर्भिदम् अल्पधैर्यैः; समाश्रितौ योत्स्यमानौ त्वदर्थे ॥
एतैश् च मुख्यैर् अपरैश् च राजन्; योधप्रवीरैर् अमितप्रभावैः ॥
व्यवस्थितो नागकुलस्य मध्ये; यथा महेन्द्रः कुरुराजो जयाय ॥

Transliteration (IAST)

saṃjaya uvāca
yasmin mahāstrāṇi samarpitāni; citrāṇi śubhrāṇi caturvidhāni ||
divyāni rājan nihitāni caiva; droṇena vīradvijasattamena ||
mahārathaḥ kṛtimān kṣiprahasto; dṛḍhāyudho dṛḍhamuṣṭir dṛḍheṣuḥ ||
sa vīryavān droṇaputras tarasvī; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe ||
ānartavāsī hṛdikātmajo 'sau; mahārathaḥ sātvatānāṃ variṣṭhaḥ ||
svayaṃ bhojaḥ kṛtavarmā kṛtāstro; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe ||
śāradvato gautamaś cāpi rājan; mahābalo bahucitrāstrayodhī ||
dhanuś citraṃ sumahad bhārasāhaṃ; vyavasthito yotsyamānaḥ pragṛhya ||
ārtāyaniḥ samare duṣprakampyaḥ; senāgraṇīḥ prathamas tāvakānām ||
svasreyāṃs tān pāṇḍaveyān visṛjya; satyāṃ vācaṃ tāṃ cikīrṣus tarasvī ||
tejovadhaṃ sūtaputrasya saṃkhye; pratiśrutvājātaśatroḥ purastāt ||
durādharṣaḥ śakrasamānavīryaḥ; śalyaḥ sthito yoddhukāmas tvadarthe ||
ājāneyaiḥ saindhavaiḥ pārvatīyair; nadījakāmbojavanāyubāhlikaiḥ ||
gāndhārarājaḥ svabalena yukto; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe ||
tathā sutas te jvalanārkavarṇaṃ; rathaṃ samāsthāya kurupravīra ||
vyavasthitaḥ kurumitro narendra; vyabhre sūryo bhrājamāno yathā vai ||
duryodhano nāgakulasya madhye; mahāvīryaḥ saha sainyapravīraiḥ ||
rathena jāmbūnadabhūṣaṇena; vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥ ||
sa rājamadhye puruṣapravīro; rarāja jāmbūnadacitravarmā ||
padmaprabho vahnir ivālpadhūmo; meghāntare sūrya iva prakāśaḥ ||
tathā suṣeṇo 'py asicarmapāṇis; tavātmajaḥ satyasenaś ca vīraḥ ||
vyavasthitau citrasenena sārdhaṃ; hṛṣṭātmānau samare yoddhukāmau ||
hrīniṣedhā bharatā rājaputrāś; citrāyudhaḥ śrutakarmā jayaś ca ||
śalaś ca satyavrataduḥśalau ca; vyavasthitā balino yoddhukāmāḥ ||
kaitavyānām adhipaḥ śūramānī; raṇe raṇe śatruhā rājaputraḥ ||
patrī hayī nāgarathaprayāyī; vyavasthito yoddhukāmas tvadarthe ||
vīraḥ śrutāyuś ca śrutāyudhaś ca; citrāṅgadaś citravarmā sa vīraḥ ||
vyavasthitā ye tu sainye narāgryāḥ; prahāriṇo māninaḥ satyasaṃdhāḥ ||
karṇātmajaḥ satyaseno mahātmā; vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥ ||
athāparau karṇasutau varārhau; vyavasthitau laghuhastau narendra ||
balaṃ mahad durbhidam alpadhairyaiḥ; samāśritau yotsyamānau tvadarthe ||
etaiś ca mukhyair aparaiś ca rājan; yodhapravīrair amitaprabhāvaiḥ ||
vyavasthito nāgakulasya madhye; yathā mahendraḥ kururājo jayāya ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
संजय उवाचsaṃjaya uvācaСанджая сказал; Санджая произнёс
यस्मिन् महास्त्राणि समर्पितानिyasmin mahāstrāṇi samarpitāniв ком великие астры вложены; кому вручены великие оружия
चित्राणि शुभ्राणि चतुर्विधानिcitrāṇi śubhrāṇi caturvidhāniразнообразные, чистые, четырёх видов; дивные светлые четырёх родов
दिव्यानि राजन् निहितानि च एवdivyāni rājan nihitāni ca evaбожественные, царь, помещены также; и небесные, о царь
द्रोणेन वीरद्विजसत्तमेनdroṇena vīradvijasattamenaДроной, лучшим героем-брахманом; героем, лучшим дваждырождённым
महारथः कृतिमान् क्षिप्रहस्तःmahārathaḥ kṛtimān kṣiprahastaḥмахаратха, искусный, быстрорукий; великий воин, ловкий рукой
दृढायुधः दृढमुष्टिः दृढेषुःdṛḍhāyudhaḥ dṛḍhamuṣṭiḥ dṛḍheṣuḥкрепкооружный, крепкокулачный, твёрдострельный; с твёрдым оружием
सः वीर्यवान् द्रोणपुत्रः तरस्वीsaḥ vīryavān droṇaputraḥ tarasvīтот доблестный сын Дроны, стремительный; могучий Ашваттхама
व्यवस्थितः योद्धुकामः त्वदर्थेvyavasthitaḥ yoddhukāmaḥ tvadartheстоит, желая сражаться ради тебя; готов биться за тебя
आनर्तवासी हृदिकात्मजः असौānartavāsī hṛdikātmajaḥ asauжитель Анартов, сын Хридики этот; тот сын Хридики
महारथः सात्वतानाम् वरिष्ठःmahārathaḥ sātvatānām variṣṭhaḥмахаратха, лучший из Сатватов; великий воин Сатватов
स्वयम् भोजः कृतवर्मा कृतास्त्रःsvayam bhojaḥ kṛtavarmā kṛtāstraḥсам Бходжа Критаварман, знаток оружия; Критаварман из Бходжей
व्यवस्थितः योद्धुकामः त्वदर्थेvyavasthitaḥ yoddhukāmaḥ tvadartheстоит, желая сражаться ради тебя; готов биться за тебя
शारद्वतः गौतमः च अपि राजन्śāradvataḥ gautamaḥ ca api rājanШарадвата, Гаутама также, царь; Крипа Гаутама
महाबलः बहुचित्रास्त्रयोधीmahābalaḥ bahucitrāstrayodhīвеликосильный, боец многими дивными астрами; могучий мастер оружия
धनुः चित्रम् सुमहत् भारसाहम्dhanuḥ citram sumahat bhārasāhamлук дивный, огромный, тяжесть выдерживающий; большой мощный лук
व्यवस्थितः योत्स्यमानः प्रगृह्यvyavasthitaḥ yotsyamānaḥ pragṛhyaстоит, собираясь сражаться, взяв; готовится биться, взяв
आर्तायनिः समरे दुष्प्रकम्प्यःārtāyaniḥ samare duṣprakampyaḥАртаяни в битве трудно поколебимый; Шалья, неколебимый в бою
सेनाग्रणीः प्रथमः तावकानाम्senāgraṇīḥ prathamaḥ tāvakānāmвождь войска, первый твоих; первый среди твоих
स्वस्रेयान् तान् पाण्डवेयान् विसृज्यsvasreyān tān pāṇḍaveyān visṛjyaсвоих племянников Пандавеев оставив; отвернувшись от Пандавов
सत्याम् वाचम् ताम् चिकीर्षुःsatyām vācam tām cikīrṣuḥто истинное слово желая исполнить; желая исполнить обещание
तरस्वी तेजोवधम् सूतपुत्रस्यtarasvī tejovadham sūtaputrasyaстремительный, ослабление блеска сына суты; могучий, унижение Карны
संख्ये प्रतिश्रुत्य अजातशत्रोःsaṃkhye pratiśrutya ajātaśatroḥв битве пообещав Аджаташатру; обещав Юдхиштхире
पुरस्तात् दुराधर्षःpurastāt durādharṣaḥпрежде, неприступный; раньше, неодолимый
शक्रसमानवीर्यः शल्यः स्थितःśakrasamānavīryaḥ śalyaḥ sthitaḥравный Шакре силой, Шалья стоит; Шалья, равный Индре
योद्धुकामः त्वदर्थेyoddhukāmaḥ tvadartheжелая сражаться ради тебя; готов биться за тебя
आजानेयैः सैन्धवैः पार्वतीयैःājāneyaiḥ saindhavaiḥ pārvatīyaiḥпородистыми синдхскими и горными конями; синдхскими и горными скакунами
नदीजकाम्बोजवनायुबाह्लिकैःnadījakāmbojavanāyubāhlikaiḥречными, камбоджийскими, ванаю и бахликийскими; конями разных стран
गान्धारराजः स्वबलेन युक्तःgāndhārarājaḥ svabalena yuktaḥцарь Гандхары со своей силой; Гандхарский царь с войском
व्यवस्थितः योद्धुकामः त्वदर्थेvyavasthitaḥ yoddhukāmaḥ tvadartheстоит, желая сражаться ради тебя; готов биться за тебя
तथा सुतः ते ज्वलनार्कवर्णम्tathā sutaḥ te jvalanārkavarṇamтакже сын твой огненно-солнечного цвета; также твой сын
रथम् समास्थाय कुरुप्रवीरratham samāsthāya kurupravīraна колесницу взойдя, герой Куру; поднявшись на ратху
व्यवस्थितः कुरुमित्रः नरेन्द्रvyavasthitaḥ kurumitraḥ narendraстоит, друг Куру, владыка людей; готов стоит, царь
व्यभ्रे सूर्यः भ्राजमानः यथा वैvyabhre sūryaḥ bhrājamānaḥ yathā vaiкак солнце сияющее в безоблачье; словно солнце без туч
दुर्योधनः नागकुलस्य मध्येduryodhanaḥ nāgakulasya madhyeДурьодхана посреди слоновьего рода; среди слоновьих отрядов
महावीर्यः सह सैन्यप्रवीरैःmahāvīryaḥ saha sainyapravīraiḥвеликодоблестный с лучшими войсками; с героями армии
रथेन जाम्बूनदभूषणेनrathena jāmbūnadabhūṣaṇenaна колеснице с золотыми украшениями; на украшенной золотом ратхе
व्यवस्थितः समरे योद्धुकामःvyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥстоит в битве, желая сражаться; готов биться в бою
सः राजमध्ये पुरुषप्रवीरःsaḥ rājamadhye puruṣapravīraḥон среди царей, лучший муж; этот герой среди владык
रराज जाम्बूनदचित्रवर्माrarāja jāmbūnadacitravarmāсиял в золото-пёстрой броне; блистал золотой бронёй
पद्मप्रभः वह्निः इव अल्पधूमःpadmaprabhaḥ vahniḥ iva alpadhūmaḥлотосносияющий, как огонь с малым дымом; словно чистый огонь
मेघान्तरे सूर्यः इव प्रकाशःmeghāntare sūryaḥ iva prakāśaḥкак солнце между тучами яркий; как солнце в разрыве облаков
तथा सुषेणः अपि असिचर्मपाणिःtathā suṣeṇaḥ api asicarmapāṇiḥтакже Сушена с мечом и щитом в руках; Сушена, держащий меч и щит
तव आत्मजः सत्यसेनः च वीरःtava ātmajaḥ satyasenaḥ ca vīraḥтвой сын и герой Сатьясена; и твой сын Сатьясена
व्यवस्थितौ चित्रसेनेन सार्धम्vyavasthitau citrasenena sārdhamоба стоят вместе с Читрасеной; готовы с Читрасеной
हृष्टात्मानौ समरे योद्धुकामौhṛṣṭātmānau samare yoddhukāmauрадостные духом, желающие сражаться; радостно готовы к бою
ह्रीनिषेधाः भरताः राजपुत्राःhrīniṣedhāḥ bharatāḥ rājaputrāḥстыдом удержанные Бхараты-царевичи; благородные князья Бхаратов
चित्रायुधः श्रुतकर्मा जयः चcitrāyudhaḥ śrutakarmā jayaḥ caЧитраюдха, Шрутакарман и Джая; Читраюдха с Джайей
शलः च सत्यव्रतदुःशलौ चśalaḥ ca satyavrataduḥśalau caи Шала, Сатьяврата, Духшала; Шала и два других
व्यवस्थिताः बलिनः योद्धुकामाःvyavasthitāḥ balinaḥ yoddhukāmāḥстоят сильные, желая сражаться; могучие готовы к бою
कैतव्यानाम् अधिपः शूरमानीkaitavyānām adhipaḥ śūramānīвладыка Кайтавьев, считающий себя героем; царевич, гордый доблестью
रणे रणे शत्रुहा राजपुत्रःraṇe raṇe śatruhā rājaputraḥв каждой битве врагоубийца, царевич; убивающий врагов князь
पत्री हयी नागरथप्रयायीpatrī hayī nāgarathaprayāyīстрелок, конник, идущий слонами и колесницами; с конями, слонами, ратхами
व्यवस्थितः योद्धुकामः त्वदर्थेvyavasthitaḥ yoddhukāmaḥ tvadartheстоит, желая сражаться ради тебя; готов биться за тебя
वीरः श्रुतायुः च श्रुतायुधः चvīraḥ śrutāyuḥ ca śrutāyudhaḥ caгерой Шрутаюс и Шрутаюдха; Шрутаюс и Шрутаюдха
चित्राङ्गदः चित्रवर्मा सः वीरःcitrāṅgadaḥ citravarmā saḥ vīraḥЧитрангада, Читраварман, тот герой; Читрангада с Читраварманом
व्यवस्थिताः ये तु सैन्येvyavasthitāḥ ye tu sainyeстоят те же в войске; находящиеся в армии
नराग्र्याः प्रहारिणः मानिनःnarāgryāḥ prahāriṇaḥ māninaḥлучшие люди, ударники, гордые; лучшие бойцы
सत्यसंधाः कर्णात्मजःsatyasaṃdhāḥ karṇātmajaḥверные слову, сын Карны; истинные, Карнин сын
सत्यसेनः महात्माsatyasenaḥ mahātmāСатьясена махатма; великий Сатьясена
व्यवस्थितः समरे योद्धुकामःvyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥстоит в битве, желая сражаться; готов к бою
अथ अपरौ कर्णसुतौatha aparau karṇasutauзатем двое других сыновей Карны; ещё два Карниных сына
वरार्हौ व्यवस्थितौvarārhau vyavasthitauдостойные лучшего, стоят; благородные готовы
लघुहस्तौ नरेन्द्रlaghuhastau narendraбыстрорукие, владыка людей; ловкие рукой, царь
बलम् महत् दुर्भिदम्balam mahat durbhidamвойско большое, труднопробиваемое; великая трудная сила
अल्पधैर्यैः समाश्रितौalpadhairyaiḥ samāśritauмалодушными неприступное, ими опёртое; ими поддерживаемое
योत्स्यमानौ त्वदर्थेyotsyamānau tvadartheсобирающиеся сражаться ради тебя; готовые биться за тебя
एतैः च मुख्यैःetaiḥ ca mukhyaiḥи этими главными; с этими вождями
अपरैः च राजन्aparaiḥ ca rājanи другими, о царь; и прочими
योधप्रवीरैः अमितप्रभावैःyodhapravīraiḥ amitaprabhāvaiḥлучшими воинами безмерной мощи; могучими бойцами
व्यवस्थितः नागकुलस्य मध्येvyavasthitaḥ nāgakulasya madhyeстоит среди слоновьего рода; в центре слоновьих рядов
यथा महेन्द्रः कुरुराजः जयायyathā mahendraḥ kururājaḥ jayāyaкак Махендра, царь Куру, ради победы; словно Индра для победы
Translation

Санджая сказал: «Сын Дроны, стремительный и доблестный махаратха, искусный и быстрорукий, с твёрдым оружием, кулаком и стрелой, стоит, желая сражаться ради тебя: в него героем Дроной, лучшим из дваждырождённых, вложены великие, дивные, светлые, четырёх видов и божественные астры. Тот сын Хридики, житель Анартов, махаратха и лучший из Сатватов, сам Бходжа Критаварман, знаток оружия, тоже стоит, желая сражаться ради тебя. Крипа, сын Шарадватa, Гаутама, о царь, великосильный воин, сражающийся многими дивными астрами, взял свой огромный мощный лук и готовится к бою. Артаяни Шалья, неколебимый в битве, первый вождь твоего войска, оставив своих племянников Пандавеев и желая исполнить данное слово, стоит ради тебя: он неприступен, равен Шакре силой и прежде обещал Аджаташатру в бою ослабить блеск сына суты. Царь Гандхары со своим войском и конями из Синдху, гор, речных мест, Камбоджи, Ванаю и Бахлики стоит, желая сражаться ради тебя. Так же твой сын, о герой Куру, взошёл на колесницу огненно-солнечного цвета и стоит, друг Куру, о владыка людей, сияя словно солнце в безоблачном небе. Великодоблестный Дурьодхана среди слоновьих отрядов, с лучшими героями войска, на колеснице, украшенной золотом, готов сражаться в битве. Среди царей этот лучший из мужей сияет в золото-пёстрой броне, словно чистый огонь с малым дымом и как солнце, проступающее между тучами. Также Сушена с мечом и щитом в руках, твой сын, герой Сатьясена, и Читрасена стоят вместе, радостные духом и желающие сражаться. Царевичи Бхаратов, удержанные стыдом, Читраюдха, Шрутакарман, Джая, Шала, Сатьяврата и Духшала, сильные, стоят, желая боя. Владыка Кайтавьев, царевич, гордый доблестью, убивающий врагов в каждой битве, со стрелами, конями, слонами и колесницами стоит ради тебя. Герой Шрутаюс, Шрутаюдха, герой Читрангада, Читраварман и другие лучшие люди в войске - ударники, гордые и верные слову - стоят. Великий Сатьясена, сын Карны, стоит в битве, желая сражаться; и ещё двое достойных сыновей Карны, быстрорукие, о владыка людей, опираются на большое, труднопробиваемое для малодушных войско и готовы биться ради тебя. С этими главными и другими лучшими воинами безмерной мощи царь Куру стоит среди слоновьих рядов ради победы, словно Махендра».

Version

923bef681193 · published Jun 20, 2026, 3:27:55 AM UTC

Available inRU

Page between verses with