Mahabharata
Kṛṣṇa Explains the Subtlety of Dharma8.49.14-24
8913 / 15823
Mahabharata · 8.49.14-24
Devanāgarī

कृष्ण उवाच
इदानीं पार्थ जानामि न वृद्धाः सेवितास् त्वया ॥
अकाले पुरुषव्याघ्र संरम्भक्रिययानया ॥
न हि धर्मविभागज्ञः कुर्याद् एवं धनंजय ॥
अकार्याणां च कार्याणां संयोगं यः करोति वै ॥
कार्याणाम् अक्रियाणां च स पार्थ पुरुषाधमः ॥
अनुसृत्य तु ये धर्मं कवयः समुपस्थिताः ॥
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्थ निश्चयम् ॥
अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये ॥
अवशो मुह्यते पार्थ यथा त्वं मूढ एव तु ॥
न हि कार्यम् अकार्यं वा सुखं ज्ञातुं कथं चन ॥
श्रुतेन ज्ञायते सर्वं तच् च त्वं नावबुध्यसे ॥
अविज्ञानाद् भवान् यच् च धर्मं रक्षति धर्मवित् ॥
प्राणिनां हि वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यते ॥
प्राणिनाम् अवधस् तात सर्वज्यायान् मतो मम ॥
अनृतं तु भवेद् वाच्यं न च हिंस्यात् कथं चन ॥
स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम् ॥
हन्याद् भवान् नरश्रेष्ठ प्राकृतो ऽन्यः पुमान् इव ॥
अयुध्यमानस्य वधस् तथाशस्त्रस्य भारत ॥
पराङ्मुखस्य द्रवतः शरणं वाभिगच्छतः ॥
कृताञ्जलेः प्रपन्नस्य न वधः पूज्यते बुधैः ॥
त्वया चैव व्रतं पार्थ बालेनैव कृतं पुरा ॥
तस्माद् अधर्मसंयुक्तं मौढ्यात् कर्म व्यवस्यसि ॥
स गुरुं पार्थ कस्मात् त्वं हन्या धर्मम् अनुस्मरन् ॥
असंप्रधार्य धर्माणां गतिं सूक्ष्मां दुरन्वयाम् ॥

Transliteration (IAST)

kṛṣṇa uvāca
idānīṃ pārtha jānāmi na vṛddhāḥ sevitās tvayā ||
akāle puruṣavyāghra saṃrambhakriyayānayā ||
na hi dharmavibhāgajñaḥ kuryād evaṃ dhanaṃjaya ||
akāryāṇāṃ ca kāryāṇāṃ saṃyogaṃ yaḥ karoti vai ||
kāryāṇām akriyāṇāṃ ca sa pārtha puruṣādhamaḥ ||
anusṛtya tu ye dharmaṃ kavayaḥ samupasthitāḥ ||
samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vettha niścayam ||
aniścayajño hi naraḥ kāryākāryaviniścaye ||
avaśo muhyate pārtha yathā tvaṃ mūḍha eva tu ||
na hi kāryam akāryaṃ vā sukhaṃ jñātuṃ kathaṃ cana ||
śrutena jñāyate sarvaṃ tac ca tvaṃ nāvabudhyase ||
avijñānād bhavān yac ca dharmaṃ rakṣati dharmavit ||
prāṇināṃ hi vadhaṃ pārtha dhārmiko nāvabudhyate ||
prāṇinām avadhas tāta sarvajyāyān mato mama ||
anṛtaṃ tu bhaved vācyaṃ na ca hiṃsyāt kathaṃ cana ||
sa kathaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ rājānaṃ dharmakovidam ||
hanyād bhavān naraśreṣṭha prākṛto 'nyaḥ pumān iva ||
ayudhyamānasya vadhas tathāśastrasya bhārata ||
parāṅmukhasya dravataḥ śaraṇaṃ vābhigacchataḥ ||
kṛtāñjaleḥ prapannasya na vadhaḥ pūjyate budhaiḥ ||
tvayā caiva vrataṃ pārtha bālenaiva kṛtaṃ purā ||
tasmād adharmasaṃyuktaṃ mauḍhyāt karma vyavasyasi ||
sa guruṃ pārtha kasmāt tvaṃ hanyā dharmam anusmaran ||
asaṃpradhārya dharmāṇāṃ gatiṃ sūkṣmāṃ duranvayām ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
कृष्ण उवाचkṛṣṇa uvācaКришна сказал; Кришна произнёс
इदानीम् पार्थ जानामिidānīm pārtha jānāmiтеперь, Партха, знаю; теперь я понимаю
न वृद्धाः सेविताः त्वयाna vṛddhāḥ sevitāḥ tvayāне старшие служены тобой; ты не служил старшим
अकाले पुरुषव्याघ्रakāle puruṣavyāghraне вовремя, тигр людей; не ко времени
संरम्भक्रियया अनयाsaṃrambhakriyayā anayāпоступком ярости этим; этим порывом ярости
न हि धर्मविभागज्ञःna hi dharmavibhāgajñaḥне ведь знающий разделы дхармы; знающий различия дхармы
कुर्यात् एवम् धनंजयkuryāt evam dhanaṃjayaсделал бы так, Дхананджая; так не поступил бы
अकार्याणाम् च कार्याणाम्akāryāṇām ca kāryāṇāmнедолжного и должного; того, что нельзя и должно
संयोगम् यः करोति वैsaṃyogam yaḥ karoti vaiсмешение кто делает; кто смешивает
कार्याणाम् अक्रियाणाम् चkāryāṇām akriyāṇām caдолжных дел и недействий; дел и бездействий
सः पार्थ पुरुषाधमःsaḥ pārtha puruṣādhamaḥтот, Партха, худший человек; тот низкий человек
अनुसृत्य तु ये धर्मम्anusṛtya tu ye dharmamследуя же дхарме те; те, кто следовали дхарме
कवयः समुपस्थिताःkavayaḥ samupasthitāḥмудрецы установили; мудрые пришли к решению
समासविस्तरविदाम्samāsavistaravidāmзнающих краткое и подробное; знатоков сжатого и развёрнутого
न तेषाम् वेत्थ निश्चयम्na teṣām vettha niścayamне их знаешь вывод; ты не знаешь их решения
अनिश्चयज्ञः हि नरःaniścayajñaḥ hi naraḥнезнающий решения человек; человек без ясного суждения
कार्याकार्यविनिश्चयेkāryākāryaviniścayeв определении должного и недолжного; при выборе дела
अवशः मुह्यते पार्थavaśaḥ muhyate pārthaбеспомощно заблуждается, Партха; теряется
यथा त्वम् मूढः एव तुyathā tvam mūḍhaḥ eva tuкак ты, глупый именно; как сейчас ты
न हि कार्यम् अकार्यम् वाna hi kāryam akāryam vāне ведь должное или недолжное; что делать и не делать
सुखम् ज्ञातुम् कथं चनsukham jñātum kathaṃ canaлегко знать как-либо; нельзя легко узнать
श्रुतेन ज्ञायते सर्वम्śrutena jñāyate sarvamслушанием познаётся всё; через учение узнают всё
तत् च त्वम् न अवबुध्यसेtat ca tvam na avabudhyaseи это ты не понимаешь; а ты этого не понял
अविज्ञानात् भवान् यत् चavijñānāt bhavān yat caот незнания ты что; из-за неведения ты
धर्मम् रक्षति धर्मवित्dharmam rakṣati dharmavitдхарму защищает, знаток дхармы; мнишь себя защитником дхармы
प्राणिनाम् हि वधम् पार्थprāṇinām hi vadham pārthaсуществ ведь убийство, Партха; убийство живых существ
धार्मिकः न अवबुध्यतेdhārmikaḥ na avabudhyateправедный не признаёт; праведным не считается
प्राणिनाम् अवधः तातprāṇinām avadhaḥ tātaнеубийство существ, дорогой; ненанесение смерти
सर्वज्यायान् मतः ममsarvajyāyān mataḥ mamaвыше всего считается мной; для меня выше всего
अनृतम् तु भवेत् वाच्यम्anṛtam tu bhavet vācyamложь же может быть сказана; иногда следует сказать неправду
न च हिंस्यात् कथं चनna ca hiṃsyāt kathaṃ canaи не вредить никак; лишь бы не причинить вреда
सः कथम् भ्रातरम् ज्येष्ठम्saḥ katham bhrātaram jyeṣṭhamкак же брата старшего; как же старшего брата
राजानम् धर्मकोविदम्rājānam dharmakovidamцаря, знатока дхармы; царя мудрого в дхарме
हन्यात् भवान् नरश्रेष्ठhanyāt bhavān naraśreṣṭhaубил бы ты, лучший человек; ты убьёшь
प्राकृतः अन्यः पुमान् इवprākṛtaḥ anyaḥ pumān ivaкак простой другой человек; как обычный человек
अयुध्यमानस्य वधःayudhyamānasya vadhaḥне сражающегося убийство; убийство безоружного в бою
तथा अशस्त्रस्य भारतtathā aśastrasya bhārataи также безоружного, Бхарата; и не имеющего оружия
पराङ्मुखस्य द्रवतःparāṅmukhasya dravataḥотвернувшегося, бегущего; бегущего спиной
शरणम् वा अभिगच्छतःśaraṇam vā abhigacchataḥили к прибежищу идущего; ищущего защиты
कृताञ्जलेः प्रपन्नस्यkṛtāñjaleḥ prapannasyaсложившего ладони, предавшегося; молящего о защите
न वधः पूज्यते बुधैःna vadhaḥ pūjyate budhaiḥне убийство почитается мудрыми; мудрые не одобряют убийство
त्वया च एव व्रतम् पार्थtvayā ca eva vratam pārthaтобой же именно обет, Партха; твой обет
बालेन एव कृतम् पुराbālena eva kṛtam purāребёнком именно сделан прежде; дан ещё в юности
तस्मात् अधर्मसंयुक्तम्tasmāt adharmasaṃyuktamпоэтому с адхармой соединённое; потому неправедное
मौढ्यात् कर्म व्यवस्यसिmauḍhyāt karma vyavasyasiпо глупости дело решаешь; ты замышляешь по неразумию
सः गुरुम् पार्थ कस्मात्saḥ gurum pārtha kasmātтак учителя, Партха, почему; зачем же старшего
त्वम् हन्याः धर्मम् अनुस्मरन्tvam hanyāḥ dharmam anusmaranты убьёшь, помня дхарму; ты убьёшь, помня дхарму
असंप्रधार्य धर्माणाम्asaṃpradhārya dharmāṇāmне обдумав дхарм; не рассмотрев законов
गतिम् सूक्ष्माम् दुरन्वयाम्gatim sūkṣmām duranvayāmход тонкий, трудный для следования; тонкий и труднопостижимый путь
Translation

Кришна сказал: «Теперь, Партха, я понимаю: ты не служил старшим. Не ко времени, тигр среди людей, этот твой порыв ярости; знающий различия дхармы, Дхананджая, так не поступил бы. Кто смешивает недолжное с должным, а должные дела — с бездействием, тот, Партха, низший человек. Ты не знаешь вывода мудрецов, которые, следуя дхарме, установили её, зная и краткое, и подробное. Человек, не умеющий решить, что должно и что не должно, беспомощно заблуждается, Партха, как сейчас ты, глупый. Нелегко узнать, что является делом и неделом; всё познаётся через учение, а ты этого не понял. Из-за неведения ты, знаток дхармы, думаешь, будто защищаешь дхарму; но убийство живых существ, Партха, не признаётся праведным. Для меня неубийство живых существ выше всего, дорогой; иногда следует сказать неправду, лишь бы никак не причинить вреда. Как же ты, лучший из людей, убьёшь старшего брата, царя, мудрого в дхарме, словно какой-то обычный человек? Мудрые не одобряют убийство того, кто не сражается, кто без оружия, кто отвернулся и бежит, кто ищет прибежища, кто сложил ладони и предался. Твой обет, Партха, был дан ещё в юности; поэтому по глупости ты замышляешь дело, соединённое с адхармой. Как же ты, помня дхарму, убьёшь старшего, не рассмотрев тонкий и труднопостижимый путь дхармы?»

Version

39ad30fdd392 · published Jun 20, 2026, 7:07:15 AM UTC

Available inRU

Page between verses with