Mahabharata
Kṛṣṇa Explains the Subtlety of Dharma8.49.57-63
8918 / 15823
Mahabharata · 8.49.57-63
Devanāgarī

अर्जुन उवाच
यथा ब्रूयान् महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान् महामतिः ॥
हितं चैव यथास्माकं तथैतद् वचनं तव ॥
भवान् मातृसमो ऽस्माकं तथा पितृसमो ऽपि च ॥
गतिश् च परमा कृष्ण तेन ते वाक्यम् अद्भुतम् ॥
न हि ते त्रिषु लोकेषु विद्यते ऽविदितं क्व चित् ॥
तस्माद् भवान् परं धर्मं वेद सर्वं यथातथम् ॥
अवध्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥
तस्मिन् समयसंयोगे ब्रूहि किं चिद् अनुग्रहम् ॥
इदं चापरम् अत्रैव शृणु हृत्स्थं विवक्षितम् ॥
जानासि दाशार्ह मम व्रतं त्वं; यो मां ब्रूयात् कश् चन मानुषेषु ॥
अन्यस्मै त्वं गाण्डिवं देहि पार्थ; यस् त्वत्तो ऽस्त्रैर् भविता वा विशिष्टः ॥
हन्याम् अहं केशव तं प्रसह्य; भीमो हन्यात् तूबरकेति चोक्तः ॥
तन् मे राजा प्रोक्तवांस् ते समक्षं; धनुर् देहीत्य् असकृद् वृष्णिसिंह ॥
तं हत्वा चेत् केशव जीवलोके; स्थाता कालं नाहम् अप्य् अल्पमात्रम् ॥
सा च प्रतिज्ञा मम लोकप्रबुद्धा; भवेत् सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ ॥
यथा जीवेत् पाण्डवो ऽहं च कृष्ण; तथा बुद्धिं दातुम् अद्यार्हसि त्वम् ॥

Transliteration (IAST)

arjuna uvāca
yathā brūyān mahāprājño yathā brūyān mahāmatiḥ ||
hitaṃ caiva yathāsmākaṃ tathaitad vacanaṃ tava ||
bhavān mātṛsamo 'smākaṃ tathā pitṛsamo 'pi ca ||
gatiś ca paramā kṛṣṇa tena te vākyam adbhutam ||
na hi te triṣu lokeṣu vidyate 'viditaṃ kva cit ||
tasmād bhavān paraṃ dharmaṃ veda sarvaṃ yathātatham ||
avadhyaṃ pāṇḍavaṃ manye dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram ||
tasmin samayasaṃyoge brūhi kiṃ cid anugraham ||
idaṃ cāparam atraiva śṛṇu hṛtsthaṃ vivakṣitam ||
jānāsi dāśārha mama vrataṃ tvaṃ; yo māṃ brūyāt kaś cana mānuṣeṣu ||
anyasmai tvaṃ gāṇḍivaṃ dehi pārtha; yas tvatto 'strair bhavitā vā viśiṣṭaḥ ||
hanyām ahaṃ keśava taṃ prasahya; bhīmo hanyāt tūbaraketi coktaḥ ||
tan me rājā proktavāṃs te samakṣaṃ; dhanur dehīty asakṛd vṛṣṇisiṃha ||
taṃ hatvā cet keśava jīvaloke; sthātā kālaṃ nāham apy alpamātram ||
sā ca pratijñā mama lokaprabuddhā; bhavet satyā dharmabhṛtāṃ variṣṭha ||
yathā jīvet pāṇḍavo 'haṃ ca kṛṣṇa; tathā buddhiṃ dātum adyārhasi tvam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अर्जुन उवाचarjuna uvācaАрджуна сказал; Арджуна произнёс
यथा ब्रूयात् महाप्राज्ञःyathā brūyāt mahāprājñaḥкак сказал бы великий мудрец; как говорит мудрейший
यथा ब्रूयात् महामतिःyathā brūyāt mahāmatiḥкак сказал бы великий умом; как говорит великий разумом
हितम् च एव यथा अस्माकम्hitam ca eva yathā asmākamи благо именно как наше; и как нам полезно
तथा एतत् वचनम् तवtathā etat vacanam tavaтак это слово твоё; такова твоя речь
भवान् मातृसमः अस्माकम्bhavān mātṛsamaḥ asmākamты равен матери для нас; ты нам как мать
तथा पितृसमः अपि चtathā pitṛsamaḥ api caтакже и отцу равен; и как отец
गतिः च परमा कृष्णgatiḥ ca paramā kṛṣṇaи высшее прибежище, Кришна; и высший путь
तेन ते वाक्यम् अद्भुतम्tena te vākyam adbhutamпоэтому твоё слово чудесно; потому речь твоя дивна
न हि ते त्रिषु लोकेषुna hi te triṣu lokeṣuнет ведь тебе в трёх мирах; для тебя в трёх мирах
विद्यते अविदितम् क्व चित्vidyate aviditam kva citесть неизвестное где-либо; нет ничего неизвестного
तस्मात् भवान् परम् धर्मम्tasmāt bhavān param dharmamпоэтому ты высшую дхарму; поэтому высшую дхарму
वेद सर्वम् यथातथम्veda sarvam yathātathamзнает всю как есть; знаешь всю как есть
अवध्यम् पाण्डवम् मन्येavadhyam pāṇḍavam manyeнеубиваемым Пандаву считаю; считаю неприкосновенным
धर्मराजम् युधिष्ठिरम्dharmarājam yudhiṣṭhiramДхармараджу Юдхиштхиру; царя Юдхиштхиру
तस्मिन् समयसंयोगेtasmin samayasaṃyogeпри этом стечении обстоятельств; в этом положении
ब्रूहि किम् चित् अनुग्रहम्brūhi kim cit anugrahamскажи какую-нибудь милость; дай мне средство
इदम् च अपरम् अत्र एवidam ca aparam atra evaи это другое здесь же; и ещё вот что
शृणु हृत्स्थम् विवक्षितम्śṛṇu hṛtstham vivakṣitamуслышь сердечное желаемое сказать; услышь скрытое в сердце
जानासि दाशार्हjānāsi dāśārhaты знаешь, Дашарха; ты знаешь
मम व्रतम् त्वम्mama vratam tvamмой обет ты; мой обет
यः माम् ब्रूयात् कः चनyaḥ mām brūyāt kaḥ canaкто мне скажет кто-либо; если кто-либо скажет мне
मानुषेषुmānuṣeṣuсреди людей; из людей
अन्यस्मै त्वम् गाण्डिवम् देहिanyasmai tvam gāṇḍivam dehiдругому ты Гандиву дай; отдай Гандиву другому
पार्थpārthaПартха; о Партха
यः त्वत्तः अस्त्रैः भविताyaḥ tvattaḥ astraiḥ bhavitāкто от тебя в астрах будет; кто будет в астрах
वा विशिष्टःvā viśiṣṭaḥили выше; превосходнее
हन्याम् अहम् केशव तम्hanyām aham keśava tamубью я, Кешава, его; я убью такого
प्रसह्यprasahyaсилой; непременно
भीमः हन्यात् तूबरक इतिbhīmaḥ hanyāt tūbaraka itiБхима убьёт тубараку, так; как Бхима убил бы слабого
च उक्तःca uktaḥи сказано; так сказано
तत् मे राजा प्रोक्तवान्tat me rājā proktavānэто мне царь сказал; это царь сказал мне
ते समक्षम्te samakṣamна твоих глазах; при тебе
धनुर् देहि इति असकृत्dhanur dehi iti asakṛtлук отдай, так, не раз; «отдай лук» много раз
वृष्णिसिंहvṛṣṇisiṃhaлев Вришни; о лев Вришни
तम् हत्वा चेत् केशवtam hatvā cet keśavaего убив если, Кешава; если я убью его
जीवलोकेjīvalokeв мире живых; в этом мире
स्थाता कालम् न अहम् अपिsthātā kālam na aham apiоставаться время не я даже; я не останусь
अल्पमात्रम्alpamātramдаже малое мгновение; ни на мгновение
सा च प्रतिज्ञा ममsā ca pratijñā mamaи та клятва моя; и мой обет
लोकप्रबुद्धाlokaprabuddhāизвестная миру; знаемая людьми
भवेत् सत्याbhavet satyāпусть будет истинной; должна стать истинной
धर्मभृताम् वरिष्ठdharmabhṛtām variṣṭhaлучший из носителей дхармы; о лучший хранитель дхармы
यथा जीवेत् पाण्डवःyathā jīvet pāṇḍavaḥкак Пандава жил бы; чтобы Пандава жил
अहम् च कृष्णaham ca kṛṣṇaи я, Кришна; и я тоже
तथा बुद्धिम् दातुम्tathā buddhim dātumтак разум дать; такое решение дать
अद्य अर्हसि त्वम्adya arhasi tvamсегодня должен ты; ты должен сегодня
Translation

Арджуна сказал: «Твоя речь такова, как сказал бы великий мудрец, как сказал бы великий разумом, и как полезно нам. Ты для нас как мать и как отец, Кришна, ты наше высшее прибежище; поэтому твоя речь дивна. Для тебя в трёх мирах нет ничего неизвестного; поэтому ты знаешь всю высшую дхарму как она есть. Я считаю Пандаву, Дхармараджу Юдхиштхиру, неприкосновенным; в этом положении дай мне какое-нибудь средство. И ещё услышь то, что скрыто в сердце и что я хочу сказать. Ты знаешь, Дашарха, мой обет: если кто-либо из людей скажет мне: “Партха, отдай Гандиву другому, тому, кто будет превосходнее тебя в астрах”, я непременно убью такого, Кешава. Это царь сказал мне при тебе, о лев Вришни, много раз говоря: “Отдай лук”. Если же, Кешава, убив его, я останусь в мире живых, то не проживу даже мгновения. Но и мой обет, известный миру, должен стать истинным, о лучший из хранителей дхармы. Поэтому ты должен сегодня дать такое решение, чтобы Пандава жил и я тоже жил, Кришна».

Version

5360b3050eb0 · published Jun 20, 2026, 7:07:15 AM UTC

Available inRU

Page between verses with