Mahabharata
Kṛṣṇa Saves Bhīma from Dhṛtarāṣṭra11.11.13-21
9892 / 15823
Mahabharata · 11.11.13-21
Devanāgarī

धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारत ॥
दुष्टात्मा भीमम् अन्वैच्छद् दिधक्षुर् इव पावकः ॥
स कोपपावकस् तस्य शोकवायुसमीरितः ॥
भीमसेनमयं दावं दिधक्षुर् इव दृश्यते ॥
तस्य संकल्पम् आज्ञाय भीमं प्रत्य् अशुभं हरिः ॥
भीमम् आक्षिप्य पाणिभ्यां प्रददौ भीमम् आयसम् ॥
प्राग् एव तु महाबुद्धिर् बुद्ध्वा तस्येङ्गितं हरिः ॥
संविधानं महाप्राज्ञस् तत्र चक्रे जनार्दनः ॥
तं तु गृह्यैव पाणिभ्यां भीमसेनम् अयस्मयम् ॥
बभञ्ज बलवान् राजा मन्यमानो वृकोदरम् ॥
नागायुतबलप्राणः स राजा भीमम् आयसम् ॥
भङ्क्त्वा विमथितोरस्कः सुस्राव रुधिरं मुखात् ॥
ततः पपात मेदिन्यां तथैव रुधिरोक्षितः ॥
प्रपुष्पिताग्रशिखरः पारिजात इव द्रुमः ॥
पर्यगृह्णत तं विद्वान् सूतो गावल्गणिस् तदा ॥
मैवम् इत्य् अब्रवीच् चैनं शमयन् सान्त्वयन्न् इव ॥
स तु कोपं समुत्सृज्य गतमन्युर् महामनाः ॥
हा हा भीमेति चुक्रोश भूयः शोकसमन्वितः ॥

Transliteration (IAST)

dharmarājaṃ pariṣvajya sāntvayitvā ca bhārata ||
duṣṭātmā bhīmam anvaicchad didhakṣur iva pāvakaḥ ||
sa kopapāvakas tasya śokavāyusamīritaḥ ||
bhīmasenamayaṃ dāvaṃ didhakṣur iva dṛśyate ||
tasya saṃkalpam ājñāya bhīmaṃ praty aśubhaṃ hariḥ ||
bhīmam ākṣipya pāṇibhyāṃ pradadau bhīmam āyasam ||
prāg eva tu mahābuddhir buddhvā tasyeṅgitaṃ hariḥ ||
saṃvidhānaṃ mahāprājñas tatra cakre janārdanaḥ ||
taṃ tu gṛhyaiva pāṇibhyāṃ bhīmasenam ayasmayam ||
babhañja balavān rājā manyamāno vṛkodaram ||
nāgāyutabalaprāṇaḥ sa rājā bhīmam āyasam ||
bhaṅktvā vimathitoraskaḥ susrāva rudhiraṃ mukhāt ||
tataḥ papāta medinyāṃ tathaiva rudhirokṣitaḥ ||
prapuṣpitāgraśikharaḥ pārijāta iva drumaḥ ||
paryagṛhṇata taṃ vidvān sūto gāvalgaṇis tadā ||
maivam ity abravīc cainaṃ śamayan sāntvayann iva ||
sa tu kopaṃ samutsṛjya gatamanyur mahāmanāḥ ||
hā hā bhīmeti cukrośa bhūyaḥ śokasamanvitaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
धर्मराजम् परिष्वज्यdharmarājam pariṣvajyaДхармараджу обняв; обняв Юдхиштхиру
सान्त्वयित्वा च भारतsāntvayitvā ca bhārataи утешив, Бхарата; сказав утешение
दुष्टात्मा भीमम् अन्वैच्छत्duṣṭātmā bhīmam anvaicchatдурнодушный Бхиму искал; стал искать Бхиму
दिधक्षुः इव पावकःdidhakṣuḥ iva pāvakaḥсловно огонь, желающий сжечь; как пылающий огонь
स कोपपावकः तस्यsa kopapāvakaḥ tasyaтот огонь его гнева; пламя гнева
शोकवायु समीरितःśokavāyu samīritaḥветром скорби раздуваемый; раздутое горем
भीमसेनमयम् दावम्bhīmasenamayam dāvamлес Бхимасены; Бхиму как лес
दिधक्षुः इव दृश्यतेdidhakṣuḥ iva dṛśyateжелая сжечь, казался; хотел сжечь
तस्य संकल्पम् आज्ञायtasya saṃkalpam ājñāyaего намерение узнав; поняв замысел
भीमम् प्रति अशुभम् हरिःbhīmam prati aśubham hariḥпротив Бхимы злое, Хари; опасность для Бхимы
भीमम् आक्षिप्य पाणिभ्याम्bhīmam ākṣipya pāṇibhyāmБхиму оттащив руками; схватив Бхиму
प्रददौ भीमम् आयसम्pradadau bhīmam āyasamдал Бхиму железного; подставил статую
प्राक् एव तु महाबुद्धिःprāk eva tu mahābuddhiḥещё прежде же великоумный; заранее
बुद्ध्वा तस्य इङ्गितम् हरिःbuddhvā tasya iṅgitam hariḥпоняв его знак Хари; Кришна понял
संविधानम् महाप्राज्ञःsaṃvidhānam mahāprājñaḥсредство мудрейший; решение
तत्र चक्रे जनार्दनःtatra cakre janārdanaḥтам сделал Джанардана; Кришна устроил
तम् तु गृह्य एव पाणिभ्याम्tam tu gṛhya eva pāṇibhyāmего же схватив руками; обхватив
भीमसेनम् अयस्मयम्bhīmasenam ayasmayamБхимасену железного; железную статую
बभञ्ज बलवान् राजाbabhañja balavān rājāсломал сильный царь; Дхритараштра раздавил
मन्यमानः वृकोदरम्manyamānaḥ vṛkodaramдумая, что это Врикодара; приняв за Бхиму
नागायुत बल प्राणःnāgāyuta bala prāṇaḥс силой десяти тысяч слонов; мощный как слоны
स राजा भीमम् आयसम्sa rājā bhīmam āyasamтот царь железного Бхиму; железную статую
भङ्क्त्वा विमथित उरस्कःbhaṅktvā vimathita uraskaḥсломав, с разбитой грудью; сам повредил грудь
सुस्राव रुधिरम् मुखात्susrāva rudhiram mukhātизлил кровь изо рта; кровь потекла
ततः पपात मेदिन्याम्tataḥ papāta medinyāmзатем упал на землю; рухнул
तथा एव रुधिरोक्षितःtathā eva rudhirokṣitaḥтак же кровью смоченный; окровавленный
प्रपुष्पित अग्रशिखरःprapuṣpita agraśikharaḥс цветущей верхней вершиной; с цветущей кроной
पारिजातः इव द्रुमःpārijātaḥ iva drumaḥкак дерево париджата; словно париджата
पर्यगृह्णत तम् विद्वान्paryagṛhṇata tam vidvānподдержал его мудрый; подхватил его
सूतः गावल्गणिः तदाsūtaḥ gāvalgaṇiḥ tadāвозничий Гавалгани тогда; Санджая
मा एवम् इतिmā evam iti«не так»; не делай так
अब्रवीत् च एनम्abravīt ca enamи сказал ему; обратился к нему
शमयन् सान्त्वयन् इवśamayan sāntvayan ivaуспокаивая, как бы утешая; смягчая
स तु कोपम् समुत्सृज्यsa tu kopam samutsṛjyaон же гнев оставив; отпустив ярость
गतमन्युः महामनाःgatamanyuḥ mahāmanāḥбез гнева великодушный; успокоившись
हा हा भीम इति चुक्रोशhā hā bhīma iti cukrośa«увы, Бхима!» так закричал; воскликнул
भूयः शोकसमन्वितःbhūyaḥ śokasamanvitaḥснова скорбью охваченный; снова в горе
Translation

Обняв Дхармараджу и утешив его, о Бхарата, Дхритараштра с помрачённой душой стал искать Бхиму, словно огонь, желающий сжечь. Огонь его гнева, раздуваемый ветром скорби, казался готовым сжечь Бхимасену, как лес. Хари, поняв его злой замысел против Бхимы, оттащил Бхиму руками и подставил железного Бхиму. Великомудрый Джанардана заранее понял его намерение и устроил это средство. Схватив руками железного Бхимасену и думая, что это Врикодара, сильный царь раздавил его. Царь, обладавший силой десяти тысяч слонов, сломав железного Бхиму, сам повредил грудь, и кровь потекла у него изо рта. Затем он, окровавленный, упал на землю, словно дерево париджата с цветущей вершиной. Мудрый возничий, сын Гавалганы, тогда поддержал его и сказал: «Не так», стараясь успокоить и утешить. А Дхритараштра, оставив гнев, великодушный и уже без ярости, снова охваченный скорбью, закричал: «Увы, увы, Бхима!»

Version

b22481ccef62 · published Jun 20, 2026, 1:49:49 PM UTC

Available inRU

Page between verses with