Mahabharata
Vyasa on Kingship, Agency, and Atonement12.32.1-8
10107 / 15823
Mahabharata · 12.32.1-8
Devanāgarī

वैशंपायन उवाच
तूष्णींभूतं तु राजानं शोचमानं युधिष्ठिरम् ॥
तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत् ॥
प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां राजीवलोचन ॥
धर्मः प्रमाणं लोकस्य नित्यं धर्मानुवर्तनम् ॥
अनुतिष्ठस्व वै राजन् पितृपैतामहं पदम् ॥
ब्राह्मणेषु च यो धर्मः स नित्यो वेदनिश्चितः ॥
तत् प्रमाणं प्रमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ ॥
तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य क्षत्रियः परिरक्षिता ॥
तथा यः प्रतिहन्त्य् अस्य शासनं विषये नरः ॥
स बाहुभ्यां विनिग्राह्यो लोकयात्राविघातकः ॥
प्रमाणम् अप्रमाणं यः कुर्यान् मोहवशं गतः ॥
भृत्यो वा यदि वा पुत्रस् तपस्वी वापि कश् चन ॥
पापान् सर्वैर् उपायैस् तान् नियच्छेद् घातयेत वा ॥
अतो ऽन्यथा वर्तमानो राजा प्राप्नोति किल्बिषम् ॥
धर्मं विनश्यमानं हि यो न रक्षेत् स धर्महा ॥
ते त्वया धर्महन्तारो निहताः सपदानुगाः ॥
स्वधर्मे वर्तमानस् त्वं किं नु शोचसि पाण्डव ॥
राजा हि हन्याद् दद्याच् च प्रजा रक्षेच् च धर्मतः ॥

Transliteration (IAST)

vaiśaṃpāyana uvāca
tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ śocamānaṃ yudhiṣṭhiram ||
tapasvī dharmatattvajñaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt ||
prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ rājīvalocana ||
dharmaḥ pramāṇaṃ lokasya nityaṃ dharmānuvartanam ||
anutiṣṭhasva vai rājan pitṛpaitāmahaṃ padam ||
brāhmaṇeṣu ca yo dharmaḥ sa nityo vedaniścitaḥ ||
tat pramāṇaṃ pramāṇānāṃ śāśvataṃ bharatarṣabha ||
tasya dharmasya kṛtsnasya kṣatriyaḥ parirakṣitā ||
tathā yaḥ pratihanty asya śāsanaṃ viṣaye naraḥ ||
sa bāhubhyāṃ vinigrāhyo lokayātrāvighātakaḥ ||
pramāṇam apramāṇaṃ yaḥ kuryān mohavaśaṃ gataḥ ||
bhṛtyo vā yadi vā putras tapasvī vāpi kaś cana ||
pāpān sarvair upāyais tān niyacched ghātayeta vā ||
ato 'nyathā vartamāno rājā prāpnoti kilbiṣam ||
dharmaṃ vinaśyamānaṃ hi yo na rakṣet sa dharmahā ||
te tvayā dharmahantāro nihatāḥ sapadānugāḥ ||
svadharme vartamānas tvaṃ kiṃ nu śocasi pāṇḍava ||
rājā hi hanyād dadyāc ca prajā rakṣec ca dharmataḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
वैशंपायन उवाचvaiśaṃpāyana uvācaВайшампаяна сказал; Вайшампаяна произнёс
तूष्णीम् भूतम् तु राजानम्tūṣṇīm bhūtam tu rājānamставшего молчаливым царя; замолчавшего правителя
शोचमानम् युधिष्ठिरम्śocamānam yudhiṣṭhiramскорбящего Юдхиштхиру; печалящегося
तपस्वी धर्म तत्त्व ज्ञःtapasvī dharma tattva jñaḥподвижник, знаток сущности дхармы; аскет, ведающий истину
कृष्ण द्वैपायनः अब्रवीत्kṛṣṇa dvaipāyanaḥ abravītКришна-Двайпаяна сказал; Вьяса произнёс
प्रजानाम् पालनम् धर्मःprajānām pālanam dharmaḥзащита подданных есть дхарма; охрана народа
राज्ञाम् राजीव लोचनrājñām rājīva locanaцарей, лотосоокий; для правителей
धर्मः प्रमाणम् लोकस्यdharmaḥ pramāṇam lokasyaдхарма — мерило мира; закон является основанием
नित्यम् धर्म अनुवर्तनम्nityam dharma anuvartanamпостоянное следование дхарме; непрерывное соблюдение закона
अनुतिष्ठस्व वै राजन्anutiṣṭhasva vai rājanисполняй же, царь; следуй
पितृ पैतामहम् पदम्pitṛ paitāmaham padamотцовско-дедовский пост; наследственное положение
ब्राह्मणेषु च यः धर्मःbrāhmaṇeṣu ca yaḥ dharmaḥи какая дхарма у брахманов; закон брахманов
सः नित्यः वेद निश्चितःsaḥ nityaḥ veda niścitaḥта вечна, Ведой установлена; определена Ведами
तत् प्रमाणम् प्रमाणानाम्tat pramāṇam pramāṇānāmэто мерило мерил; основание всех авторитетов
शाश्वतम् भरत ऋषभśāśvatam bharata ṛṣabhaвечное, бык Бхаратов; неизменное
तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्यtasya dharmasya kṛtsnasyaвсей той дхармы; этого полного закона
क्षत्रियः परिरक्षिताkṣatriyaḥ parirakṣitāкшатрий защитник; воин является хранителем
तथा यः प्रतिहन्ति अस्यtathā yaḥ pratihanti asyaи тот, кто препятствует его; кто отвергает
शासनम् विषये नरःśāsanam viṣaye naraḥуправлению в стране человек; законное распоряжение
सः बाहुभ्याम् विनिग्राह्यःsaḥ bāhubhyām vinigrāhyaḥон руками должен быть обуздан; силой подлежит сдерживанию
लोक यात्रा विघातकःloka yātrā vighātakaḥнарушитель хода мира; мешающий жизни людей
प्रमाणम् अप्रमाणम् यःpramāṇam apramāṇam yaḥмерило немерилом кто; кто авторитет делает неавторитетом
कुर्यात् मोह वशम् गतःkuryāt moha vaśam gataḥсделает, попав во власть заблуждения; из ослепления
भृत्यः वा यदि वा पुत्रःbhṛtyaḥ vā yadi vā putraḥслуга или сын; будь то слуга или сын
तपस्वी वा अपि कः चनtapasvī vā api kaḥ canaили даже какой-либо подвижник; даже аскет
पापान् सर्वैः उपायैः तान्pāpān sarvaiḥ upāyaiḥ tānэтих злых всеми средствами; грешников любыми способами
नियच्छेत् घातयेत् वाniyacchet ghātayet vāпусть сдержит или убьёт; обуздает или казнит
अतः अन्यथा वर्तमानःataḥ anyathā vartamānaḥиначе действующий; поступающий не так
राजा प्राप्नोति किल्बिषम्rājā prāpnoti kilbiṣamцарь получает грех; навлекает вину
धर्मम् विनश्यमानम् हिdharmam vinaśyamānam hiведь дхарму гибнущую; разрушающийся закон
यः न रक्षेत्yaḥ na rakṣetкто не защитит; если не охраняет
सः धर्म हाsaḥ dharma hāтот убийца дхармы; разрушитель закона
ते त्वया धर्म हन्तारःte tvayā dharma hantāraḥте тобой убийцы дхармы; разрушители закона
निहताः स पद अनुगाःnihatāḥ sa pada anugāḥубиты вместе со сторонниками; со свитой
स्वधर्मे वर्तमानः त्वम्svadharme vartamānaḥ tvamв своей дхарме пребывая ты; следуя своему долгу
किम् नु शोचसि पाण्डवkim nu śocasi pāṇḍavaпочему же скорбишь, Пандава; зачем печалишься
राजा हि हन्यात् दद्यात् चrājā hi hanyāt dadyāt caцарь ведь должен казнить и давать; наказывать и дарить
प्रजाः रक्षेत् च धर्मतःprajāḥ rakṣet ca dharmataḥи подданных защищать по дхарме; охранять народ праведно
Translation

Вайшампаяна сказал: «Когда царь Юдхиштхира замолчал и продолжал скорбеть, подвижник Кришна-Двайпаяна, знаток сущности дхармы, сказал: “Защита подданных — дхарма царей, о лотосоокий; дхарма является мерилом мира, и постоянное следование дхарме — его основание. Исполняй, о царь, отцовское и дедовское положение. Дхарма брахманов вечна и установлена Ведой; она — мерило всех мерил, о бык Бхаратов. Кшатрий является защитником всей этой дхармы. Человека, который в стране препятствует её управлению и нарушает ход мира, надо обуздывать силой. Если кто-либо, попав во власть заблуждения, делает авторитет неавторитетом — будь то слуга, сын или даже подвижник, — таких злых людей надо всеми средствами сдерживать или казнить. Царь, поступающий иначе, навлекает грех: кто не защищает гибнущую дхарму, тот разрушитель дхармы. Эти разрушители дхармы, вместе со своими последователями, убиты тобой. Ты пребывал в своей дхарме; почему же ты скорбишь, Пандава? Царь должен по дхарме казнить, дарить и защищать подданных”».

Version

38c79a3821dd · published Jun 20, 2026, 4:28:29 PM UTC

Available inRU

Page between verses with