Mahabharata
The King as the Root of Dharma12.68.1-7
10257 / 15823
Mahabharata · 12.68.1-7
Devanāgarī

युधिष्ठिर उवाच
किम् आहुर् दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ ॥
मनुष्याणाम् अधिपतिं तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
भीष्म उवाच
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥
राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः ॥
महर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञो बृहस्पतिम् ॥
सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतेः ॥
दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥
विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतः ॥
प्रजानां हितम् अन्विच्छन् धर्ममूलं विशां पते ॥
केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन च ॥
कम् अर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखम् अत्यन्तम् आप्नुयुः ॥
इति पृष्टो महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसा ॥
राजसत्कारम् अव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥

Transliteration (IAST)

yudhiṣṭhira uvāca
kim āhur daivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha ||
manuṣyāṇām adhipatiṃ tan me brūhi pitāmaha ||
bhīṣma uvāca
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
bṛhaspatiṃ vasumanā yathā papraccha bhārata ||
rājā vasumanā nāma kausalyo dhīmatāṃ varaḥ ||
maharṣiṃ paripapraccha kṛtaprajño bṛhaspatim ||
sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajño bṛhaspateḥ ||
dakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam ||
vidhiṃ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥ ||
prajānāṃ hitam anvicchan dharmamūlaṃ viśāṃ pate ||
kena bhūtāni vardhante kṣayaṃ gacchanti kena ca ||
kam arcanto mahāprājña sukham atyantam āpnuyuḥ ||
iti pṛṣṭo mahārājñā kausalyenāmitaujasā ||
rājasatkāram avyagraḥ śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
युधिष्ठिर उवाचyudhiṣṭhira uvācaЮдхиштхира сказал; Юдхиштхира спросил
किम् आहुः दैवतम् विप्राःkim āhuḥ daivatam viprāḥкаким божеством называют брахманы; что за божество
राजानम् भरत ऋषभrājānam bharata ṛṣabhaцаря, бык Бхаратов; правителя
मनुष्याणाम् अधिपतिम्manuṣyāṇām adhipatimвладыку людей; повелителя
तत् मे ब्रूहि पितामहtat me brūhi pitāmahaэто мне скажи, праотец; объясни
भीष्म उवाचbhīṣma uvācaБхишма сказал; Бхишма ответил
अत्र अपि उदाहरन्ति इमम्atra api udāharanti imamи здесь приводят этот; рассказывают
इतिहासम् पुरातनम्itihāsam purātanamдревний рассказ; предание
बृहस्पतिम् वसुमनाःbṛhaspatim vasumanāḥБрихаспати Васумана; к Брихаспати
यथा पप्रच्छ भारतyathā papraccha bhārataкак спросил, Бхарата; обратился
राजा वसुमनाः नामrājā vasumanāḥ nāmaцарь по имени Васумана; Васумана
कौसल्यः धीमताम् वरःkausalyaḥ dhīmatām varaḥкаусалец, лучший мудрых; разумных
महर्षिम् परिपप्रच्छmaharṣim paripapracchaвеликого риши подробно спросил; расспросил
कृत प्रज्ञः बृहस्पतिम्kṛta prajñaḥ bṛhaspatimобладающий зрелым разумом Брихаспати; мудрый
सर्वम् वैनयिकम् कृत्वाsarvam vainayikam kṛtvāвсё должное смирение совершив; почтение
विनय ज्ञः बृहस्पतेःvinaya jñaḥ bṛhaspateḥзнающий смирение перед Брихаспати; учтивость
दक्षिणा अनन्तरः भूत्वाdakṣiṇā anantaraḥ bhūtvāстав рядом после дакшины; после дара
प्रणम्य विधि पूर्वकम्praṇamya vidhi pūrvakamпоклонившись согласно правилу; должным образом
विधिम् पप्रच्छ राज्यस्यvidhim papraccha rājyasyaо порядке царства спросил; правлении
सर्व भूत हिते रतःsarva bhūta hite rataḥрадующийся благу всех существ; преданный благу
प्रजानाम् हितम् अन्विच्छन्prajānām hitam anvicchanища благо подданных; пользу народа
धर्म मूलम् विशाम् पतेdharma mūlam viśām pateкорень дхармы, владыка людей; основу
केन भूतानि वर्धन्तेkena bhūtāni vardhanteчем существа возрастают; процветают
क्षयम् गच्छन्ति केन चkṣayam gacchanti kena caи чем к гибели идут; разрушаются
कम् अर्चन्तः महा प्राज्ञkam arcantaḥ mahā prājñaкого почитая, о мудрейший; великий разумом
सुखम् अत्यन्तम् आप्नुयुःsukham atyantam āpnuyuḥсчастье предельное достигли бы; высшее благо
इति पृष्टः महा राज्ञाiti pṛṣṭaḥ mahā rājñāтак спрошенный великим царём; вопросом
कौसल्येन अमित ओजसाkausalyena amita ojasāкаусальцем безмерной силы; могучим
राज सत्कारम् अव्यग्रःrāja satkāram avyagraḥпочёт царю, невозмутимый; царское уважение
शशंस अस्मै बृहस्पतिःśaśaṃsa asmai bṛhaspatiḥизложил ему Брихаспати; объяснил
Translation

Юдхиштхира сказал: «Бык Бхаратов, каким божеством брахманы называют царя, владыку людей? Скажи мне это, праотец». Бхишма сказал: «И здесь приводят древний рассказ о том, как Васумана спросил Брихаспати, Бхарата. Царь по имени Васумана, каусалец и лучший среди мудрых, обладая зрелым разумом, подробно расспросил великого риши Брихаспати. Зная смирение, он оказал Брихаспати всё должное почтение, встал рядом после дакшины и поклонился согласно правилу. Преданный благу всех существ и желающий блага подданным, владыка людей, он спросил о порядке царства, корне дхармы: “Чем существа возрастают и чем идут к гибели? Кого почитая, о мудрейший, они достигли бы высшего счастья?” Так спрошенный великим царём Каусальей безмерной силы, невозмутимый Брихаспати объяснил ему царское почитание».

Version

37a219fe79ab · published Jun 20, 2026, 6:23:54 PM UTC

Available inRU

Page between verses with