Mahabharata
The King as the Root of Dharma12.68.39-47
10261 / 15823
Mahabharata · 12.68.39-47
Devanāgarī

यस् तस्य पुरुषः पापं मनसाप्य् अनुचिन्तयेत् ॥
असंशयम् इह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं पतेत् ॥
न हि जात्व् अवमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ॥
महती देवता ह्य् एषा नररूपेण तिष्ठति ॥
कुरुते पञ्च रूपाणि कालयुक्तानि यः सदा ॥
भवत्य् अग्निस् तथादित्यो मृत्युर् वैश्रवणो यमः ॥
यदा ह्य् आसीद् अतः पापान् दहत्य् उग्रेण तेजसा ॥
मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥
यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः ॥
क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः ॥
अशुचींश् च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् ॥
सपुत्रपौत्रान् सामात्यांस् तदा भवति सो ऽन्तकः ॥
यदा त्व् अधार्मिकान् सर्वांस् तीक्ष्णैर् दण्डैर् नियच्छति ॥
धार्मिकांश् चानुगृह्णाति भवत्य् अथ यमस् तदा ॥
यदा तु धनधाराभिस् तर्पयत्य् उपकारिणः ॥
आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्य् अपकारिणाम् ॥
श्रियं ददाति कस्मै चित् कस्माच् चिद् अपकर्षति ॥
तदा वैश्रवणो राजंल् लोके भवति भूमिपः ॥

Transliteration (IAST)

yas tasya puruṣaḥ pāpaṃ manasāpy anucintayet ||
asaṃśayam iha kliṣṭaḥ pretyāpi narakaṃ patet ||
na hi jātv avamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ ||
mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati ||
kurute pañca rūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadā ||
bhavaty agnis tathādityo mṛtyur vaiśravaṇo yamaḥ ||
yadā hy āsīd ataḥ pāpān dahaty ugreṇa tejasā ||
mithyopacarito rājā tadā bhavati pāvakaḥ ||
yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥ ||
kṣemaṃ ca kṛtvā vrajati tadā bhavati bhāskaraḥ ||
aśucīṃś ca yadā kruddhaḥ kṣiṇoti śataśo narān ||
saputrapautrān sāmātyāṃs tadā bhavati so 'ntakaḥ ||
yadā tv adhārmikān sarvāṃs tīkṣṇair daṇḍair niyacchati ||
dhārmikāṃś cānugṛhṇāti bhavaty atha yamas tadā ||
yadā tu dhanadhārābhis tarpayaty upakāriṇaḥ ||
ācchinatti ca ratnāni vividhāny apakāriṇām ||
śriyaṃ dadāti kasmai cit kasmāc cid apakarṣati ||
tadā vaiśravaṇo rājaṃl loke bhavati bhūmipaḥ ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
यः तस्य पुरुषः पापम्yaḥ tasya puruṣaḥ pāpamкакой человек против него зло; грех
मनसा अपि अनुचिन्तयेत्manasā api anucintayetдаже умом помыслил бы; обдумал
असंशयम् इह क्लिष्टःasaṃśayam iha kliṣṭaḥбез сомнения здесь измученный; пострадавший
प्रेत्य अपि नरकम् पतेत्pretya api narakam patetи после смерти в ад падёт; низойдёт
न हि जातु अवमन्तव्यःna hi jātu avamantavyaḥведь никогда не должен презираться; унижаться
मनुष्यः इति भूमिपःmanuṣyaḥ iti bhūmipaḥкак человек владыка земли; царь
महती देवता हि एषाmahatī devatā hi eṣāведь это великое божество; сила
नर रूपेण तिष्ठतिnara rūpeṇa tiṣṭhatiв человеческом образе стоит; пребывает
कुरुते पञ्च रूपाणिkurute pañca rūpāṇiон принимает пять форм; проявлений
काल युक्तानि यः सदाkāla yuktāni yaḥ sadāсообразных времени всегда; в должный срок
भवति अग्निः तथा आदित्यःbhavati agniḥ tathā ādityaḥстановится Агни и также Адитьей; солнцем
मृत्युः वैश्रवणः यमःmṛtyuḥ vaiśravaṇaḥ yamaḥСмертью, Вайшраваной, Ямой; Куберой
यदा हि आसीत् अतः पापान्yadā hi āsīt ataḥ pāpānкогда ведь из-за этого грешников; злодеев
दहति उग्रेण तेजसाdahati ugreṇa tejasāсжигает грозным сиянием; мощью
मिथ्या उपचरितः राजाmithyā upacaritaḥ rājāлживо обойдённый царь; оскорблённый
तदा भवति पावकःtadā bhavati pāvakaḥтогда становится Огнём; Павакой
यदा पश्यति चारेणyadā paśyati cāreṇaкогда видит через разведчика; шпиона
सर्व भूतानि भूमिपःsarva bhūtāni bhūmipaḥвсех существ владыка земли; царь
क्षेमम् च कृत्वा व्रजतिkṣemam ca kṛtvā vrajatiи устроив безопасность, движется; идёт
तदा भवति भास्करःtadā bhavati bhāskaraḥтогда становится Солнцем; светилом
अशुचीन् च यदा क्रुद्धःaśucīn ca yadā kruddhaḥи нечистых когда разгневанный; злых
क्षिणोति शतशः नरान्kṣiṇoti śataśaḥ narānистребляет сотнями людей; наказывает
स पुत्र पौत्रान् स अमात्यान्sa putra pautrān sa amātyānс сыновьями, внуками и советниками; родом
तदा भवति सः अन्तकःtadā bhavati saḥ antakaḥтогда он становится Концом; Смертью
यदा तु अधार्मिकान् सर्वान्yadā tu adhārmikān sarvānкогда же всех адхармичных; неправедных
तीक्ष्णैः दण्डैः नियच्छतिtīkṣṇaiḥ daṇḍaiḥ niyacchatiострыми наказаниями сдерживает; обуздывает
धार्मिकान् च अनुगृह्णातिdhārmikān ca anugṛhṇātiи праведных поддерживает; милует
भवति अथ यमः तदाbhavati atha yamaḥ tadāтогда становится Ямой; судьёй
यदा तु धन धाराभिःyadā tu dhana dhārābhiḥкогда же потоками богатства; денег
तर्पयति उपकारिणःtarpayati upakāriṇaḥнасыщает благодетелей; помощников
आच्छिनत्ति च रत्नानिācchinatti ca ratnāniи отнимает драгоценности; сокровища
विविधानि अपकारिणाम्vividhāni apakāriṇāmразные у вредителей; врагов
श्रियम् ददाति कस्मै चित्śriyam dadāti kasmai citславу и богатство даёт кому-то; процветание
कस्मात् चित् अपकर्षतिkasmāt cit apakarṣatiу кого-то отнимает; отводит
तदा वैश्रवणः राजन्tadā vaiśravaṇaḥ rājanтогда Вайшравана, царь; Кубера
लोके भवति भूमिपःloke bhavati bhūmipaḥв мире становится владыка земли; царь
Translation

Человек, который даже умом помышляет зло против царя, без сомнения, будет мучим здесь и после смерти падёт в ад. Владыку земли никогда не следует презирать как простого человека: это великое божество пребывает в человеческом образе. Царь всегда принимает пять форм, соответствующих времени: он становится Агни, Адитьей, Смертью, Вайшраваной и Ямой. Когда царь, с которым поступили лживо, грозным сиянием сжигает грешников, тогда он становится Огнём. Когда владыка земли видит всех существ через разведчика и, устроив безопасность, движется дальше, тогда он становится Солнцем. Когда он, разгневанный, сотнями истребляет нечистых людей вместе с сыновьями, внуками и советниками, тогда он становится Смертью. Когда же он острыми наказаниями сдерживает всех неправедных и поддерживает праведных, тогда он становится Ямой. А когда потоками богатства насыщает благодетелей, отнимает разные драгоценности у вредителей, кому-то даёт процветание, а у кого-то отнимает, тогда, царь, владыка земли становится в мире Вайшраваной».

Version

803d6eb489f0 · published Jun 20, 2026, 6:23:54 PM UTC

Available inRU

Page between verses with