Mahabharata
Vasuhoma on the Origin of Daṇḍa12.122.11-18
10494 / 15823
Mahabharata · 12.122.11-18
Devanāgarī

बृहस्पतेर् मतं राजन्न् अधीतं सकलं त्वया ॥
तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप ॥
तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् ॥
किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परमम् उच्यते ॥
कथं क्षत्रियसंस्थश् च दण्डः संप्रत्य् अवस्थितः ॥
ब्रूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्य् आचार्यवेतनम् ॥
वसुहोम उवाच
शृणु राजन् यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहः ॥
प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः ॥
ब्रह्मा यियक्षुर् भगवान् सर्वलोकपितामहः ॥
ऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम् ॥
स गर्भं शिरसा देवो वर्षपूगान् अधारयत् ॥
पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः क्षुवतो ऽपतत् ॥
स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिर् अरिंदम ॥
ऋत्विग् आसीत् तदा राजन् यज्ञे तस्य महात्मनः ॥
तस्मिन् प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ ॥
हृष्टरूपप्रचारत्वाद् दण्डः सो ऽन्तर्हितो ऽभवत् ॥

Transliteration (IAST)

bṛhaspater mataṃ rājann adhītaṃ sakalaṃ tvayā ||
tathaivauśanasaṃ śāstraṃ vijñātaṃ te narādhipa ||
tad ahaṃ śrotum icchāmi daṇḍa utpadyate katham ||
kiṃ vāpi pūrvaṃ jāgarti kiṃ vā paramam ucyate ||
kathaṃ kṣatriyasaṃsthaś ca daṇḍaḥ saṃpraty avasthitaḥ ||
brūhi me sumahāprājña dadāmy ācāryavetanam ||
vasuhoma uvāca
śṛṇu rājan yathā daṇḍaḥ saṃbhūto lokasaṃgrahaḥ ||
prajāvinayarakṣārthaṃ dharmasyātmā sanātanaḥ ||
brahmā yiyakṣur bhagavān sarvalokapitāmahaḥ ||
ṛtvijaṃ nātmanā tulyaṃ dadarśeti hi naḥ śrutam ||
sa garbhaṃ śirasā devo varṣapūgān adhārayat ||
pūrṇe varṣasahasre tu sa garbhaḥ kṣuvato 'patat ||
sa kṣupo nāma saṃbhūtaḥ prajāpatir ariṃdama ||
ṛtvig āsīt tadā rājan yajñe tasya mahātmanaḥ ||
tasmin pravṛtte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabha ||
hṛṣṭarūpapracāratvād daṇḍaḥ so 'ntarhito 'bhavat ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
बृहस्पतेः मतम् राजन्bṛhaspateḥ matam rājanмнение Брихаспати, царь; учение
अधीतम् सकलम् त्वयाadhītam sakalam tvayāизучено полностью тобой; целиком
तथा एव औशनसम् शास्त्रम्tathā eva auśanasam śāstramи также шастра Ушанаса; Шукры
विज्ञातम् ते नर अधिपvijñātam te nara adhipaпознана тобой, владыка людей; царь
तत् अहम् श्रोतुम् इच्छामिtat aham śrotum icchāmiэто я хочу услышать; выслушать
दण्डः उत्पद्यते कथम्daṇḍaḥ utpadyate kathamкак возникает daṇḍa; наказание
किम् वा अपि पूर्वम् जागर्तिkim vā api pūrvam jāgartiи что первым бодрствует; сначала
किम् वा परमम् उच्यतेkim vā paramam ucyateи что называется высшим; последним
कथम् क्षत्रिय संस्थः चkatham kṣatriya saṃsthaḥ caи как он пребывает в кшатрии; царской власти
दण्डः संप्रति अवस्थितःdaṇḍaḥ saṃprati avasthitaḥdaṇḍa теперь установлен; находится
ब्रूहि मे सु महा प्राज्ञbrūhi me su mahā prājñaскажи мне, великомудрый; объясни
ददामि आचार्य वेतनम्dadāmi ācārya vetanamя дам плату учителю; вознаграждение
वसुहोम उवाचvasuhoma uvācaВасухома сказал; ответил
शृणु राजन्śṛṇu rājanслушай, царь; выслушай
यथा दण्डः संभूतःyathā daṇḍaḥ saṃbhūtaḥкак daṇḍa возник; появился
लोक संग्रहःloka saṃgrahaḥсобирающий мир; удерживающий порядок
प्रजा विनय रक्ष अर्थम्prajā vinaya rakṣa arthamради воспитания и защиты подданных; людей
धर्मस्य आत्मा सनातनःdharmasya ātmā sanātanaḥвечная сущность дхармы; душа
ब्रह्मा यियक्षुः भगवान्brahmā yiyakṣuḥ bhagavānБрахма, желающий жертвовать, Бхагаван; Господь
सर्व लोक पितामहःsarva loka pitāmahaḥПрародитель всех миров; вселенский
ऋत्विजम् न आत्मना तुल्यम्ṛtvijam na ātmanā tulyamжреца, равного себе, не; подобного
ददर्श इति हि नः श्रुतम्dadarśa iti hi naḥ śrutamувидел — так нами услышано; предание
सः गर्भम् शिरसा देवःsaḥ garbham śirasā devaḥтот бог плод головой; зародыш
वर्ष पूगान् अधारयत्varṣa pūgān adhārayatмногие годы носил; удерживал
पूर्णे वर्ष सहस्रे तुpūrṇe varṣa sahasre tuкогда исполнилась тысяча лет; годов
सः गर्भः क्षुवतः अपतत्saḥ garbhaḥ kṣuvataḥ apatatтот плод при чихании упал; зародыш
सः क्षुपः नाम संभूतःsaḥ kṣupaḥ nāma saṃbhūtaḥон возник под именем Кшупа; появился
प्रजापतिः अरिंदमprajāpatiḥ ariṃdamaПраджапати, покоритель врагов; владыка существ
ऋत्विग् आसीत् तदा राजन्ṛtvig āsīt tadā rājanтогда был жрецом, царь; ритвиком
यज्ञे तस्य महा आत्मनःyajñe tasya mahā ātmanaḥв жертве того великодушного; Брахмы
तस्मिन् प्रवृत्ते सत्रे तुtasmin pravṛtte satre tuкогда то жертвенное собрание началось; саттра
ब्रह्मणः पार्थिव ऋषभbrahmaṇaḥ pārthiva ṛṣabhaБрахмы, бык среди царей; правителей
हृष्ट रूप प्रचारत्वात्hṛṣṭa rūpa pracāratvātиз-за радостного обращения с формами; движения
दण्डः सः अन्तर्हितः अभवत्daṇḍaḥ saḥ antarhitaḥ abhavatтот daṇḍa исчез; стал скрыт
Translation

Мандхата сказал: «О царь, ты полностью изучил учение Брихаспати, и шастра Ушанаса также познана тобой. Поэтому я хочу услышать: как возникает daṇḍa? Что бодрствует первым и что называется высшим? Как daṇḍa теперь установлен в кшатрийской власти? Скажи мне, великомудрый; я дам тебе плату учителя». Васухома ответил: «Слушай, царь, как возник daṇḍa, удерживающий мир, ради воспитания и защиты подданных, как вечная сущность дхармы. Бхагаван Брахма, Прародитель всех миров, желая совершить жертву, не увидел жреца, равного себе, — так мы слышали. Тогда бог носил плод в голове многие годы; когда исполнилась тысяча лет, этот плод выпал при его чихании. Он возник под именем Кшупа, Праджапати, покоритель врагов, и стал жрецом в жертве великодушного Брахмы. Когда это жертвенное собрание Брахмы началось, о бык среди царей, из-за радостного движения форм тот daṇḍa исчез».

Version

8902999dc47a · published Jun 20, 2026, 9:36:58 PM UTC

Available inRU

Page between verses with