युधिष्ठिर उवाच
हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि ॥
अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते ॥
मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते धर्मनिश्चये ॥
राजभिः पीडिते लोके चोरैर् वापि विशां पते ॥
सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च ॥
कामान् मोहाच् च लोभाच् च भयं पश्यत्सु भारत ॥
अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यभीतेषु पार्थिव ॥
निकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम् ॥
संप्रदीप्तेषु देशेषु ब्राह्मण्ये चाभिपीडिते ॥
अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते ॥
सर्वस्मिन् दस्युसाद् भूते पृथिव्याम् उपजीवने ॥
केन स्विद् ब्राह्मणो जीवेज् जघन्ये काल आगते ॥
अतित्यक्षुः पुत्रपौत्रान् अनुक्रोशान् नराधिप ॥
कथम् आपत्सु वर्तेत तन् मे ब्रूहि पितामह ॥
कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते ॥
कथम् अर्थाच् च धर्माच् च न हीयेत परंतप ॥
भीष्म उवाच
राजमूला महाराज योगक्षेमसुवृष्टयः ॥
प्रजासु व्याधयश् चैव मरणं च भयानि च ॥
कृतं त्रेता द्वापरश् च कलिश् च भरतर्षभ ॥
राजमूलानि सर्वाणि मम नास्त्य् अत्र संशयः ॥
तस्मिंस् त्व् अभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके ॥
विज्ञानबलम् आस्थाय जीवितव्यं तदा भवेत् ॥
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ॥
विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे ॥
yudhiṣṭhira uvāca
hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini ||
adharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate ||
maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite dharmaniścaye ||
rājabhiḥ pīḍite loke corair vāpi viśāṃ pate ||
sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca ||
kāmān mohāc ca lobhāc ca bhayaṃ paśyatsu bhārata ||
aviśvasteṣu sarveṣu nityabhīteṣu pārthiva ||
nikṛtyā hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam ||
saṃpradīpteṣu deśeṣu brāhmaṇye cābhipīḍite ||
avarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite ||
sarvasmin dasyusād bhūte pṛthivyām upajīvane ||
kena svid brāhmaṇo jīvej jaghanye kāla āgate ||
atityakṣuḥ putrapautrān anukrośān narādhipa ||
katham āpatsu varteta tan me brūhi pitāmaha ||
kathaṃ ca rājā varteta loke kaluṣatāṃ gate ||
katham arthāc ca dharmāc ca na hīyeta paraṃtapa ||
bhīṣma uvāca
rājamūlā mahārāja yogakṣemasuvṛṣṭayaḥ ||
prajāsu vyādhayaś caiva maraṇaṃ ca bhayāni ca ||
kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś ca bharatarṣabha ||
rājamūlāni sarvāṇi mama nāsty atra saṃśayaḥ ||
tasmiṃs tv abhyāgate kāle prajānāṃ doṣakārake ||
vijñānabalam āsthāya jīvitavyaṃ tadā bhavet ||
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ||
viśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe ||
Юдхиштхира сказал: «Когда высшая дхарма ослабла, когда адхарму выдают за дхарму, а дхарма стала считаться адхармой; когда границы разрушены, решение о дхарме поколеблено, мир угнетён царями или ворами; когда все ашрамы смущены, обряды повреждены, люди из желания, заблуждения и жадности видят повсюду страх; когда никто никому не доверяет, все постоянно боятся, поражают друг друга обманом и взаимно обманывают; когда страны пылают, брахманство угнетено, дождь не идёт и возник взаимный раскол; когда всё пропитание на земле стало добычей разбойников, чем жить брахману в худшее время? Как ему поступать в бедствиях, даже если приходится оставить сыновей, внуков и сострадательные связи? И как царю действовать в осквернённом мире, чтобы не отпасть ни от пользы, ни от дхармы?» Бхишма сказал: «Приобретение, сохранение, хорошие дожди, болезни среди подданных, смерть и страхи имеют корень в царе. Крита, Трета, Двапара и Кали тоже зависят от царя: в этом у меня нет сомнения. Но когда приходит время, причиняющее вред людям, тогда следует жить, опираясь на силу рассуждения. Об этом приводят древний рассказ - диалог Вишвамитры и чандалы в поселении».
1c8c661c9d0e · published Jun 21, 2026, 9:24:41 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Вопрос Юдхиштхиры ставит проблему āpad-dharma: что делать, когда обычный порядок разрушен. Ответ Бхишмы сразу задаёт меру: в бедствии нужна не распущенность, а vijñāna-bala, сила различающего понимания.